Zdjęcie okładkowe

Fotografia przedstawiająca rodzeństwo Wandzię i Jasia Zylberów, została zrobiona w warszawskim getcie dla przebywającego w oflagu ojca, oficera kampanii wrześniowej. Dzieci, wraz z matką, opuściły dzielnicę żydowską w październiku 1942 roku dołączając do grupy roboczej wychodzącej z getta. Jasia umieszczono w sierocińcu pod Warszawą, Wandzia do wyzwolenia mieszkała w Zielonce, a jej pobyt opłacała „Żegota”. Rodzice odnaleźli dzieci po wojnie. Z całej rodziny Zylberów tylko oni przeżyli Zagładę.

Publikacja jest autorskim opracowaniem wybranych wspomnień członkiń i członków Stowarzyszenia „Dzieci Holocaustu” w Polsce, opublikowanych w całości na stronie zapispamieci.pl. Projekt przygotowano dzięki wsparciu Fundacji im. Róży Luksemburg Przedstawicielstwo w Polsce.

Koncepcja autorska i redakcja: Anna Kołacińska-Gałązka

Korekta: Beata Jagiełło

Opracowanie e-booka: Jacek Gałązka

Copyright © by Stowarzyszenie „Dzieci Holocaustu” w Polsce

ISBN 978-83-915787-9-7

E-book, Warszawa 2020

Wydawca: Stowarzyszenie „Dzieci Holocaustu” w Polsce, ul. Twarda 6, 00-105 Warszawa, tel./fax 22 620 82 45, strona internetowa: dzieciholocaustu.org.pl, e-mail: chsurv@jewish.org.pl. Inne serwisy: moirodzice.org.pl, zapispamieci.pl

Wstęp

„Nie mogliśmy pojąć, dlaczego zostaliśmy wyrzuceni z domów, odłączeni od rodziców i oddani w obce ręce, nie zawsze gotowe do głaskania. Nie rozumieliśmy, dlaczego mamy ukrywać się w piwnicy, podczas gdy inne dzieci bawią się na świeżym powietrzu. Nie mogliśmy pojąć, dlaczego słowo »Żyd« jest obraźliwym przezwiskiem i czemu jest kierowane przeciwko nam. Po wojnie nie mogliśmy zrozumieć, dlaczego obcy nam ludzie każą nam mówić »mamo i tato«” – fragment wspomnień Lei Balint, zapispamieci.pl/lea-balint

Podczas II wojny światowej dzieci żydowskie stały się przedmiotem ludobójstwa. Historycy szacują, że spośród blisko 6 mln ofiar Holocaustu ponad 1,5 miliona stanowiły dzieci do 15. roku życia. Wygnane ze swoich domów, cierpiące z głodu, zimna i chorób, ginęły razem z rodzicami, którzy nie mogli ich ocalić, albo umierały samotnie, bo ich bliskich zamordowano wcześniej. Nigdy nie dowiemy się, co myślały i co czuły w ostatnich chwilach życia. Nie mają grobów. Nie mają nawet imion. Nie zdążyły dorosnąć, mieć dzieci i wnuków, które będą o nich pamiętać.

W ich imieniu, po kilkudziesięciu latach milczenia, przemówili ci, którym udało się przeżyć Zagładę – dzieci Holocaustu. W czasie okupacji miały kilka, kilkanaście lat, we wrześniu 1939 roku skończyło się ich dzieciństwo, zniknął z powierzchni ziemi ich dotychczasowy, bezpieczny świat. Dzieliły los swoich rodzin w gettach, tułały się po wsiach, lasach, obcych domach. Kazano im zapomnieć, kim są i jak się nazywają.

Nie miały żadnych szans, a jednak przeżyły wojnę. Ocalały dzięki ludziom, którzy ukrywali je, narażając życie własne i swoich rodzin. Ludziom niezwykłym, którzy zdali najtrudniejszy egzamin swojego życia – egzamin z człowieczeństwa. To także dla nich dzieci Holocaustu jako dojrzałe już osoby zdecydowały się opowiedzieć swoją historię.

Wspomnienia napisane blisko pięćdziesiąt lat po wojnie zawierają obszerny materiał faktograficzny oraz olbrzymi ładunek emocjonalny. Przedstawiają prawdę o sytuacji żydowskich dzieci w gettach i w ukryciu po aryjskiej [1] stronie, opowiadają o relacjach łączących ratujących i ratowanych, a także postawach i zachowaniach polskiego społeczeństwa wobec żydowskich uciekinierów. Ta prawda bywa miejscami gorzka, ale trzeba się z nią zmierzyć.

Podstawę źródłową książki stanowią wspomnienia publikowane od 1991 roku przez członków Stowarzyszenia „Dzieci Holocaustu” w Polsce, w pięciu tomach pod wspólnym tytułem „Dzieci Holocaustu mówią…”, innych wydawnictwach drukowanych oraz w Internecie. Każdy cytat w niniejszym e-booku zawiera link prowadzący do pełnego tekstu wspomnienia na stronie internetowej zapispamieci.pl.

Relacje pochodzą z terenów mieszczących się w przedwojennych granicach Rzeczpospolitej. Opracowanie, będące syntezą losów ocalonych żydowskich dzieci, składa się z obszernych cytatów opisujących osobiste przeżycia i emocje autorów. Cytaty odsyłają czytelnika do pełnych wersji wspomnień umieszczonych na wymienionej wyżej stronie internetowej. Książka zawiera także informacje historyczne oraz przypisy opisujące wydarzenia, miejsca i osoby.

Anna Kołacińska-Gałązka

[1] „Aryjska strona” – w październiku 1939 roku na terenie Polski Niemcy zaczęli tworzyć  getta – osobne dzielnice mieszkaniowe przeznaczone wyłącznie dla Żydów. Obszary, które znajdowały się poza gettem, na których Żydom nie wolno było przebywać, nazywane były „stroną aryjską”.

Wybuch wojny

1 września 1939 roku o świcie wojska niemieckie wkroczyły do Polski, rozpoczynając trwającą pięć lat okupację. 17 września 1939 r. na mocy zawartej z hitlerowskim rządem umowy (pakt Ribbentrop-Mołotow podpisany 23 sierpnia 1939 r. pomiędzy III Rzeszą Niemiecką a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczący podziału terytoriów Europy Wschodniej: Polski, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Rumunii) Armia Czerwona zajęła wschodnie województwa Rzeczpospolitej.

Armia polska została pokonana przez wojska niemieckie po blisko czterech tygodniach ciężkich walk. W kampanii wrześniowej wzięło udział ok. 100 tys. Żydów, 7 tys. poległo, a 60 tys. znalazło się w niemieckiej i sowieckiej niewoli.

„Dobrze pamiętam wczesny ranek 1 września 1939 roku” – wspomina po latach Swen, który miał wtedy siedem lat i mieszkał w Jabłonowie niedaleko Grudziądza. Pochodził z zamożnej rodziny właścicieli hurtowni. „Dzieci właśnie wsunęły się do łóżka rodziców, na co tego dnia pozwolono. Nagle usłyszeliśmy dudniące grzmoty, jak gdyby zbliżała się burza. Ojciec powiedział, żeby się nie bać. Ale ja zawsze bywałem przestraszony, gdy uderzały pioruny.

Grzmiało coraz mocniej. Nagle coś eksplodowało na naszym podwórzu, a z okien posypało się szkło. Odłamek szrapnela ze świstem uderzył w szafę. Tak zaczęła się dla nas II wojna światowa. Rodzice zgarnęli nas i razem uciekliśmy do piwnicy. Była ona już wcześniej odpowiednio przygotowana. W oknach leżały worki z piaskiem, był zbiornik z wodą i leżały opaski z gazy do zasłaniania ust na wypadek ataku gazowego. Patrząc na to z perspektywy dnia dzisiejszego, wszystko to było naiwne, na pograniczu głupoty. To charakteryzowało zupełny brak przygotowania Polski do wojny. Jak tylko ostrzał się zakończył, rodzice postanowili zapakować trochę rzeczy, załadować je na konny wóz i jechać w głąb Polski.

Uciekaliśmy przez trzy dni. Zawsze kiedy koszę trawę, przypomina mi się zapach świeżego siana w stodołach, w których nocowaliśmy. Niemcy byli już wszędzie. Jedynym logicznym wyjściem był powrót do domu. W domu zastaliśmy już nowych właścicieli tego, co od pokoleń należało do nas. Poprzednio dzierżawili oni pomieszczenie na sklep w jednym z naszych budynków. Okazało się, że są pochodzenia niemieckiego i zadeklarowali się jako volksdeutsche – etniczni Niemcy. Jeszcze lepszymi Niemcami byli Reichsdeutsche. Ale i volksdeutsche byli czymś znacznie lepszym od wszystkich, którzy nie byli Reichsdeutschami.

Neofici naciągnęli na rękawy opaski ze swastyką i spoglądali na nas z pogardą. Wepchnęli nas do jednego z pokoi w budynku, który nie tak dawno był naszym domem. Odtąd cały nasz dobytek i wszystkie interesy znalazły się pod kontrolą tych »etnicznych« Niemców i miały być do dyspozycji niemieckiej administracji wojskowej. Po dwóch tygodniach oznajmiono nam, że tereny, na których mieszkamy, mają być Judenfrei – oczyszczone od Żydów. Załadowano nas do pociągu, pozwalając na zabranie tylko jednej walizki na osobę, i pojechaliśmy. Nikt nie wiedział dokąd.

Wagon, w którym umieszczono wszystkich okolicznych Żydów, przyczepiony do normalnego kursującego pociągu, był przepełniony. Później wagon odczepiano i przyczepiano do różnych pociągów. W końcu dotarliśmy do Działdowa. Gdy pociąg dojeżdżał do stacji, zobaczyliśmy na peronie szereg żołnierzy z kijami w rękach. Otworzyli drzwi i biciem, z okrzykami: »Raus! Schnell!, Judische Schweine!«, przynaglali do wyjścia. Na peronie uformowaliśmy się w czwórki i długa kolumna pomaszerowała. Przeszliśmy przez niewielkie miasto i zatrzymaliśmy się przed bramą, za którą widać było szeroką aleję, a dalej – szereg baraków. Wzdłuż alei było wąskie przejście, odgrodzone rozciągniętym łańcuchem. Co kilka metrów stali strażnicy z batogami w rękach. Zaczęła się zabawa. Rozległ się rozkaz: »Biegiem do baraków, szybko!«. Powstało straszne zamieszanie. Tłum ruszył biegiem, a Niemcy chłostali biegnących. Rodzice wzięli nas pomiędzy siebie, żeby uchronić od batów, które spadały raz za razem. Słychać było świst batogów, jęki bitych ludzi, wrzask Niemców: »Schneller, schneller!«”. Swen Sonnenberg zapispamieci.pl/swen-sonnenberg

Zachodnie i północne ziemie okupowanej Polski Niemcy wcielili do Rzeszy. Z pozostałych terenów utworzono 12 października 1939 r. Generalne Gubernatorstwo, które stało się miejscem zesłania dla setek tysięcy Żydów. Wysiedlenia żydowskich mieszkańców rozpoczęto w końcu października 1939 roku, proceder ten prowadzono w sposób doskonale zorganizowany, metodycznie i bezwzględnie. Wygnańców gromadzono w punktach zbornych: barakach, synagogach, więzieniach albo nawet pod gołym niebem, często bez jedzenia i wody. Przebywali tam kilka tygodni, a nawet miesięcy. Do lutego 1940 r. przesiedlono do GG 140 tys. Żydów.

Dla ośmioletniej Krysi z Łodzi wojna zaczęła się 11 grudnia 1939 roku: „Przyszli Niemcy i brutalnie wypędzili nas z domu, nie pozwalając niczego zabrać. Zresztą dozorca i jego rodzina w ciągu kilku minut wynieśli wszystko, co dało się unieść. Niemcy im w tym nie przeszkadzali.

Prowadzono nas bardzo długo. Padał gęsty śnieg. Gdy już nie mogłam zupełnie iść, pozwolono mi na chwilę przysiąść na schodkach jakiegoś sklepu i dalej pędzono na punkt zbiorczy przy ulicy Łąkowej. Stamtąd ciężarówkami przewieziono nas do prowizorycznego obozu w Radogoszczy pod Łodzią. W czasie rewizji w obozie długo obmacywano mi włosy (miałam długie warkocze), jakby w nich miałyby być jakieś skarby.

Wreszcie rewidująca mnie Niemka namacała w kieszonce spódnicy jakieś zawiniątko i myśląc, że to brylanty, z triumfalną miną je wyciągnęła. Gdy okazało się, że to tylko cukierki, zdzieliła mnie w twarz, a cukierki ze złością wdeptała w błoto. Pamiętam, jaką ulgą było, gdy wreszcie, po długim marszu i wielu godzinach czekania, pozwolono mi położyć się na wiązce słomy i zasnąć. W Radogoszczy trzymano nas około dwóch dni, a potem przewieziono do Łodzi na Dworzec Kaliski. Tam oddzielono mężczyzn od kobiet i dzieci i gdzieś popędzono. Gdy mama moja odwróciła się, by zobaczyć, gdzie zabrano jej męża i ojca, pilnujący nas Niemiec zdzielił ją pałą przez plecy, aż się biedna zatoczyła. Później załadowali nas do wagonów, w których panował ogromny upał. Wieźli nas około dwudziestu godzin. Na stacjach kobiety prosiły o trochę wody, bo były z nami zupełnie maleńkie dzieci, ale nikomu nie pozwolono nam jej podać.

Tak dowieźli nas do Krakowa. Tu zakwaterowano nas w jakimś klasztorze. Okazało się, że naszych mężczyzn nie rozstrzelano, a przywieziono, całych i zdrowych, tym samym pociągiem, tylko w towarowych wagonach. W Krakowie nas rozpuszczono”. Krystyna Chudy zapispamieci.pl/krystyna-chudy

Od pierwszych dni wojny Wehrmacht oraz oddziały specjalne policji i SS (Einsatzgruppen) [1] traktowały Żydów ze szczególnym okrucieństwem. Byli zabijani w zbiorowych egzekucjach, wypędzani z domów. Hitlerowcy plądrowali i palili synagogi i domy modlitwy.

Tysiące żydowskich uciekinierów kierowało się więc na Wschód, sądząc, że okupacja sowiecka będzie dla nich mniejszym zagrożeniem. Tak właśnie postąpili rodzice 5-letniej Miriam. Gdy zaczęła się wojna, rodzina była poza domem, na wakacjach. „Spędzaliśmy letnie wakacje razem z kuzynostwem we wsi Bystra. Byliśmy tam 1 września 1939 roku, gdy Niemcy zaatakowali Polskę. Powrót do Chorzowa był niemożliwy, bo tam już byli Niemcy. Nie myśleliśmy wtedy, że już nigdy do Chorzowa nie wrócimy.

Mój ojciec załadował nas na ciężarówkę i ruszyliśmy, uciekając w kierunku Ukrainy. Było nas 20 dorosłych i ośmioro dzieci. Przyłączyliśmy się do tysięcy ludzi, którzy pieszo, furmankami, w samochodach wędrowali po drogach, uciekając przed Niemcami.

Niemieckie samoloty bombardowały uciekających. Jako przerażone dziecko zapamiętałam tę straszną podróż; dym pożarów i jęki rannych, wołających o pomoc. Pamiętam palące się domy w Tomaszowie Lubelskim, który zniknął w płomieniach”. Miriam Sharon zapispamieci.pl/miriam-sharon

Gdy wybuchła wojna, Marysia miała sześć lat. „W 1939 r. mój Ojciec, legionista, został powołany do wojska. Ja z Mamusią i rodziną Leszczyńskich ruszyliśmy do Poddębic do majątku prababci, a potem do Warszawy, bo wierzyliśmy, że tam nie dojdą Niemcy. Pamiętam dramatyczną wędrówkę konnym wozem przez Polskę, bombardowanie, oblężenie Warszawy, pierwszą krew i trupy. Po kapitulacji odnalazł nas Ojciec i po krótkim pobycie w Koninie, już zajętym przez Niemców, powróciliśmy do Warszawy. W Koninie straciliśmy wszystko, powrót tam był niemożliwy. W listopadzie 1940 r. przenieśliśmy się do warszawskiego getta. Mój Ojciec, o wyglądzie pięknego Semity, nie nadawał się na »aryjską« stronę, w Warszawie zresztą nie znaliśmy nikogo, nasi krewni wszyscy szli do getta”. Maria Leszczyńska Ejzen zapispamieci.pl/maria-leszczynska

[1] Einsatzgruppen – Specjalne Oddziały Operacyjne Policji Bezpieczeństwa. Ich zadaniem było zwalczanie wrogów Rzeszy na tyłach niemieckich wojsk oraz eksterminacja Żydów.

W getcie

DZIEŃ POWSZEDNI

Już w październiku 1939 r. Niemcy zaczęli tworzyć getta – dzielnice mieszkaniowe przeznaczone dla Żydów. Pierwsze powstało w Piotrkowie Trybunalskim (5 października 1939 r.). Ludność żydowską przesiedlano do wyznaczonych kwartałów, później otoczono je murem i drutem kolczastym, aby uniemożliwić kontakty z polskimi mieszkańcami miasta. Na terenie okupowanej Polski powstało ok. 400 gett.

Emanuel (lat 8): „Urodziłem się w Krakowie. Do września 1942 r. mieszkałem wraz z rodzicami Bernardem i Rozalią Elbingerami oraz siostrami Polą i Lusią w miejscowości Nowe Brzesko w woj. krakowskim. Do wybuchu drugiej wojny światowej ukończyłem pierwszą klasę szkoły podstawowej. Dalszą naukę musiałem przerwać na skutek zarządzenia władz niemieckich o zakazie nauki dla dzieci żydowskich. Szykany wobec Żydów rozpoczęły się zaraz po wkroczeniu Niemców. Pamiętam ścinanie bród, bicie i zmuszanie starszych ludzi do biegów.

Rodzice posiadali sklep bławatny, który został z polecenia władz niemieckich zamknięty, a towary skonfiskowane i przewiezione do Miechowa, ówczesnej siedziby władzy powiatowej. Część towarów zdołali rodzice wcześniej ukryć u zaprzyjaźnionych rodzin polskich, i to było podstawą naszego utrzymania. Około 1940 r. Żydzi od trzynastego roku życia zostali zmuszeni do noszenia białej opaski z niebieską gwiazdą Dawida [1]. Z początkiem 1940 r. utworzono getto. Po groźbą kary śmierci zakazano Żydom korzystania z wszelkich środków komunikacji i wychodzenia poza obręb miasteczka. W tym czasie nastąpiły rewizje i rozstrzeliwania Żydów. Naszej rodzinie nakazano opuścić mieszkanie. Przeprowadziliśmy się do jednego małego pokoju, było nas pięć osób: rodzice, dwie siostry i ja”.

Pola, młodsza o rok siostra Emanuela, zapamiętała rozklejane przez Niemców w getcie plakaty: „Rozklejano na murach plakaty obelżywej treści. Jeden na przykład przedstawiał Żydówkę zagniatającą ciasto, a obok wszy zmierzające do ciasta. Straszne to było. Rabowano sklepy żydowskie, walono w nocy kolbami do mieszkań, żeby otworzyć. Opornych Niemcy rozstrzeliwali”. Emanuel Elbinger zapispamieci.pl/emanuel-elbinger/

Warszawskie getto utworzono 2 października 1940 roku zarządzeniem gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fishera w północno-zachodniej części Śródmieścia, zamieszkanej w większości przez ludność żydowską. Izolację tej części miasta Niemcy rozpoczęli już zimą 1939/40 roku, umieszczając na granicznych ulicach dzielnicy tablice ostrzegające przed przebywaniem na tym terenie ze względu na zagrożenie tyfusem.

Wiosną wokół „terenu epidemicznego” rozpoczęto budowę trzymetrowego muru zakończonego drutem kolczastym, mającego „chronić” pozostałych mieszkańców Warszawy. Utworzenie dzielnicy żydowskiej spowodowało, że przeszło ćwierć miliona mieszkańców Warszawy (ok. 138 tys. Żydów i 113 tys. Polaków) w ciągu kilku tygodni musiało zmienić miejsce zamieszkania. Bramy getta zamknięto 6 listopada 1940 r.

Tego samego dnia Niemcy rozpoczęli akcję wyłapywania Żydów, którzy pozostali po aryjskiej stronie. W jej wyniku trafiło do getta przeszło 11 tysięcy osób. Getto warszawskie było największe w całej okupowanej Europie – w kwietniu 1941 r. żyło w nim ok. 450 tys. Żydów z Warszawy i pobliskich miejscowości. W styczniu 1942 roku przebywało tam ok. 35 tys. dzieci w wieku do 7 lat oraz 50 tys. dzieci w wieku 7–14 lat. Funkcje administracyjne w getcie sprawował Judenrat [2], porządkowe – Żydowska Służba Porządkowa.

Henoch (9 lat) został przesiedlony wraz z rodziną z Kalisza do Warszawy. Po przyjeździe zamieszkali u znajomych przy ul. Zamenhofa. Wkrótce ojciec wyjechał, by przygotować ucieczkę rodziny na Wschód. Tymczasem w Warszawie zamknięto getto.

„Utworzenie getta w Warszawie przekreśliło nasze rodzinne zamierzenia. Zmuszeni byliśmy opuścić mieszkanie przy ulicy Zamenhofa (nie pamiętam, z jakich powodów). Zamieszkaliśmy u kolejnych znajomych przy ulicy Pawiej 9 (naprzeciwko więzienia Pawiak [3]). Na początku, gdy zamknięto getto, nie zdawaliśmy sobie jeszcze sprawy, jakie to będzie piekło. Kwitł jeszcze handel, sklepy zapraszały przechodniów, ludzie chodzili do pracy, zmarłych uroczyście grzebano. W sobotnie święto panował jeszcze nastrój uroczysty. Bardzo szybko to się zmieniło.

Zaczęły szerzyć się choroby (tyfus). Zniknęły produkty żywnościowe z wystaw sklepowych, ponieważ były one rozbijane przez głodny tłum, a jedzenie zabierano. Obok trupów ludzie leżeli pokotem na chodnikach, udając chorych i zemdlałych, by w ten sposób wzbudzić litość przechodniów i otrzymać jakieś pożywienie. Z takiej możliwości otrzymania pożywienia korzystałem również i ja.

Pewnego razu, gdy leżałem na chodniku, zostałem zabrany przez nieznanego mężczyznę. Zaprowadził mnie do pomieszczeń piwnicznych w zbombardowanym domu. Nie pamiętam, na jakiej to było ulicy, ale był to sierociniec, którym opiekował się pan Korczak [4]. Było tam bardzo dużo dzieci w moim wieku oraz młodszych i starszych. Otrzymywaliśmy posiłki, opiekowano się nami w porze dziennej, na noc wracaliśmy do domu, ale nie zawsze było to możliwe. Bardzo rygorystycznie była przestrzegana w getcie godzina policyjna, ogłaszana za pomocą syren. Oznaczało to, że każdy, kto znalazł się w tym momencie na ulicy, musiał z niej zniknąć. W takiej sytuacji policja żydowska kierowała ludzi do zbiorowych noclegów, do bram, na klatki schodowe i do innych pomieszczeń, gdzie można się było schować na czas trwania godziny. Nie było mowy o dotarciu do swoich rodzin i miejsc zamieszkania. Bardzo często z tego powodu zmuszeni byliśmy z bratem nocować we wspomnianych pomieszczeniach. Rano wracaliśmy do przytułku lub do mamy”. Henoch Rafael Lisak zapispamieci.pl/henoch-lisak/

Mieszkanie rodziców 8-letniej Wiktorii mieściło się w Warszawie przy ul. Elektoralnej, która znalazła się w granicach tzw. małego getta, więc rodzina nie musiała się przeprowadzać i udało się zachować cały dobytek.

„Całe piętro w oficynie objęła nasza rodzina: z Łodzi przyjechali krewni Mamy i zajęli pokój w naszym mieszkaniu (ciocia Ela i wujek Mitek) oraz dwa pokoje z kuchnią obok, opuszczone przez sąsiadów, którzy uciekli za Bug (wujek Ignacy Fryszman z żoną i córeczką Anką). Na półpiętrze mieszkała siostra ojca Teofila, zwaną Tetką, z synkiem Jerzykiem. Matka moja prowadziła wspólne rodzinne gospodarstwo, a Tetka była naczelną kuchmistrzynią i wyczarowywała niezwykłe dania z tego, co tylko udało się zdobyć. Pamiętam czerninę i mięso końskie jako największe przysmaki. Spędziliśmy na Elektoralnej dwie zimy: 1939/40 i 1940/41 r., a lata okupacji liczyły się przede wszystkim poprzez wojenne zimy. Szczególnie ciężka była pierwsza z nich.

Brakowało opału, spało się w skarpetkach i czapkach. Tetka wymieniła swoje futro na tonę węgla, którą wnieśli wraz z Ojcem na czwarte piętro – w piwnicy byłoby zbyt niebezpiecznie trzymać taki skarb! Na opał poszły też deski, którymi oddzielony był strych od mieszkania na półpiętrze. Pozostały w pamięci bolące odmrożone ręce i nogi, smarowane ciągle czarną maścią ichtiolową, która brudziła pościel mimo noszonych skarpet i rękawic. A potem przyszły jeszcze dokuczliwe wrzody, czyraki na szyi i nogach, które z kolei były okładane liśćmi aloesu rosnącego w doniczkach na oknach. Bo wszystko inne dla nas, dzieci, bardzo szybko wróciło do normy. Rzecz to niesłychana, do dziś nie potrafię jej do końca pojąć, ale tak było. W domu naszym bardzo szybko powstała prawdziwa szkoła, komplety uczniów na kilka zmian i lekcje indywidualne dawane jeszcze dodatkowo przez moją Mamę. (...)

Dzień nasz – dzieci – był niezwykle intensywnie wypełniony. Wszyscy wstawali wcześnie, sporo czasu zajmowało mycie, czesanie (zaplatanie warkoczy i wplatanie do nich prasowanych codziennie (!) wstążek, pod kolor sukienek i bluzeczek). Rytuałem było wyczesywanie głowy gęstym grzebieniem (walka z insektami stanowiła w domu przedmiot nieustannej troski i do lipca 1942 r. nie pamiętam żadnej inwazji robactwa w naszym mieszkaniu).

Tymczasem Ojciec palił w piecu – był to jego naczelny obowiązek zimowy, wcale niełatwy: rozpalenie i utrzymanie ognia tak, by przy minimalnej ilości węgla tlił się jak najdłużej, dając jak najwięcej ciepła, to była nie lada sztuka. Drugim obowiązkiem Ojca było pastowanie i froterowanie podłóg. Paląc w piecu, froterując podłogi – nieustannie podśpiewywał, nucił rosyjskie romanse i piosenki z Qui pro Quo.

Mieszkanie na Elektoralnej kojarzy mi się zawsze z owym porannym nuceniem Ojca przy różnych codziennych zajęciach. Wpływało kojąco na wszystkich, rozlegało się niezmiennie, nawet w chwilach najtrudniejszych. Codzienne froterowanie ciężką żelazną szczotką na kiju, jakie dziś już wyszły z użycia, a kiedyś były w każdym »porządnym« domu, stanowiło dla nas dodatkową atrakcję, bo kucaliśmy na niej i jeździliśmy, a raczej byliśmy wożeni po całym pokoju.

Do końca, do samego końca lipca 1942 r., podłogi w naszym mieszkaniu lśniły jak za najlepszych przedwojennych czasów. I nie tylko podłogi. Nie wiem, w jaki sposób zdobywano mydło, bo proszków chyba w ogóle nie było, ale w miednicach wiecznie coś się moczyło, trwało w kuchni nieustanne pranie i prasowanie (żelazkiem na duszę) i czyszczenie. Tetka po każdym posiłku pucowała garnki, by się świeciły, a kiedy jej mówiono, że traci niepotrzebnie siły, odpowiadała, że dopóki garnki błyszczą, póki jemy na porcelanie i obrusie świeżo wyprasowanym, dopóty nie zdołali nas zgnębić i poniżyć.

Owe obrusy i serwis, na którym jadło się zupkę »pluj« z owsa i inne temu podobne dania, to było wyzwanie rzucone okupacyjnemu upodleniu, sztandar rodzinny. My, dzieci, nie zdawaliśmy sobie sprawy, jakim to się działo wysiłkiem, odczuwaliśmy tylko, że żyjemy w normalnym domu, że jest tu bezpiecznie i ciepło, nawet jeśli rano woda zamarza w kuble. (...) Katastrofa przyszła w końcu lipca 1942 roku. Zaczęły się wywózk, zwane »akcjami«. Ich miecz zawisł nad każdą rodziną. Dopiero wtedy wdarł się do domu strach, dławiący, paraliżujący. (...)

Teren getta kurczył się. Przenosiliśmy się z miejsca na miejsce, z mieszkania do mieszkania. Walały się tam porzucone rzeczy, a między nimi zabawki. Takie, jakich nigdy nie miałam. Rodzice pozwalali mi zabierać je ze sobą. Wędrowaliśmy z wiezionymi na czymś tobołkami; ja prowadziłam wózek dla lalek pełen jakichś skarbów: pluszowych zajączków, lalek itd.; wlekliśmy też worki ciągle na nowo pakowanych książek, coraz mniejsze i mniejsze. Ojciec nie mógł się do samego końca rozstać z ukochanymi książkami, był bibliofilem do szpiku kości”. Wiktoria Śliwowska zapispamieci.pl/wiktoria-sliwowska/

Gdy w październiku 1940 roku w Warszawie powstało getto, 14-letnia Hania z matką (ojciec opuścił Warszawę na rozkaz pułkownika Umiastowskiego [5]) przeniosły się tam i zamieszkały z wdową po wuju dziewczynki. „Pod koniec pierwszego roku okupacji w Warszawie została zorganizowana dzielnica żydowska. Mieszkający poza wyznaczonym na getto terenem Żydzi musieli się tam przeprowadzić, a Polacy z niej wyprowadzić. Po miesiącu otoczona murami dzielnica żydowska została zamknięta. Prowadziło do niej tylko kilka bram (tzw. wach), których pilnowali żandarmi niemieccy oraz polscy i żydowscy policjanci. Na szczycie murów umieszczono drut kolczasty i tłuczone szkło, ale nie udaremniło to przemytu, który odbywał się na dużą skalę przez większość czasu istnienia getta. W niektórych miejscach na murach wywieszono napisy wierszem: »Unikaj brudu, bądź zawsze czysty/Brudy wesz rodzą, wesz tyfus plamisty«. Ta »poezja«, zawierająca błędną informację o samorództwie, miała uzasadniać wstręt do narodu żydowskiego.

Po wydaniu rozporządzenia o obowiązku przeniesienia się do dzielnicy żydowskiej, nie przyszło nam z matką w ogóle do głowy, że możemy się tam nie przeprowadzać. Zamieszkałyśmy w mieszkaniu wdowy po wuju. Gdy znalazłyśmy się w getcie, które wkrótce zamknięto, wcale nie sądziłyśmy, że wyniknie z tego coś złego. Wojna się przecież wkrótce miała skończyć, oczywiście klęską Hitlera. Żyłyśmy z oszczędności i z tego, co pozostało po mojej babci, która zmarła przed samą wojną.

Okno mieszkania, w którym mieszkałam w getcie, wychodziło na mury Pawiaka – ściśle biorąc na mury tak zwanej Serbii, czyli więzienia dla kobiet. (…) Ulica, mimo iż zamieszkana tylko z jednej strony – z drugiej był Pawiak – była tłoczna i hałaśliwa. Po ulicy krążyło wielu ortodoksyjnych Żydów ubranych w czarne chałaty. Wkrótce po zamknięciu w getcie warszawskich Żydów rozpoczęto przesiedlanie do niego coraz większej liczby mieszkańców okolicznych miejscowości. Lokowano ich w naprędce organizowanych »punktach«. Pracy nie wystarczało nawet dla dawnych mieszkańców tej dzielnicy, a cóż dopiero dla przybyszów – byli oni zupełnie pozbawieni środków do życia.

Na ulicach handlowano i żebrano. »Oc rachmunes, oc mytlajt!« – Miejcie litość! – po hebrajsku i to samo w jidysz. »Dajcie kawałek chleba, dajcie kawałeczek chleba!«. Słowa te słychać było ze wszystkich stron, wypowiadane różnymi głosami, przez dzieci i dorosłych, głośniej i ciszej.

Jedyny w swoim rodzaju makabryczny humor wyrażał się w piosenkach śpiewanych w mieszanym żydowsko-polskim języku przez dzieci na ulicy. Brzmiały one jakoś tak: „Pani prezesowa machts a ondulacje/a żydowskie kinder nie ma na kolacje/fa wues? Mues. Mues is a hajlige zach” (dlaczego? Forsa. Forsa to święta rzecz). Do historii przeszła piosenka: »Oj da bona/Ja nie chcę oddać bona/Bo Pinkiert jest cholera/I bony wszystkim zabiera«. Ta piosenka wymaga objaśnienia: bony to były kartki na przydział (bardzo małej ilości) żywności. Oddać bony w języku getta znaczyło: umrzeć. A Pinkiert był właścicielem domu pogrzebowego. Coraz częściej zdarzała się śmierć z głodu. A umarli często leżeli nadzy i przykryci byle czym na ulicy, bo rodzina nie miała ich za co pochować. I jak w czasie wielkich epidemii w średniowieczu zabierani byli wózkami na cmentarz na koszt gminy.

W getcie nie było niższej kary niż kara śmierci. Groziła ona za bardzo wiele różnych rzeczy, np. za posiadanie futra, nie mówiąc już o radioodbiorniku, i za bardzo wiele innych dużych i małych wykroczeń. Groziła oczywiście za przebywanie poza gettem – stąd tylu ginących małoletnich przemytników żywności, którzy utrzymywali czasem całe rodziny, wykradając się z getta po towar. Kara mogła być również wymierzona bez powodu. Po prostu żandarm strzelał do kogoś, bo taką miał fantazję. Szczególnie znany z tego był jeden o nazwisku czy przezwisku Frankenstein – strzelanie do ludzi dostarczało mu rozrywki.

W pierwszym okresie istnienia getta składało się ono z dwu części – od południowej strony było tzw. małe getto [6], do którego przechodziło się przez most nad ulicą nienależącą do dzielnicy żydowskiej. Po pewnym czasie małe getto zlikwidowano, zagęszczając jeszcze bardziej dzielnicę zamieszkaną przez Żydów. Na zatłoczonej powierzchni getta kipiało życie. Wszystko można było tam spotkać: od tragicznej nędzy do bogactwa. Niemcy bardzo lubili fotografować te kontrasty, które miały świadczyć o tym, jak podły jest naród, który zamknęli za murami.

Kursowała komunikacja – riksze, czyli ławeczki na kołach, których siłą napędową był pedałujący człowiek. Oczekujący rikszarze reklamowali głośno swoje pojazdy: »Leszno, Solna, riksza wolna!«. Był też tramwaj, tzw. konhellerka – od nazwisk przedsiębiorców czerpiących z niego zyski. Mówiono, że byli to kolaboranci.

Muszę szczerze przyznać, chociaż to może brzmi dziwnie, że w pierwszym okresie pobytu w getcie ja i moi rówieśnicy prowadziliśmy dosyć normalne życie młodzieży. Wchodziliśmy w dorosłość, byliśmy wszystkiego ciekawi, właśnie zaczęliśmy dużo czytać. Uczyliśmy się na kompletach prowadzonych przez zespoły nauczycielskie renomowanych warszawskich gimnazjów przedwojennych. W getcie były również różne kursy – chemiczne, medyczne i inne, na których wykładali znani profesorowie: Hirszfeld, Centnerszwer i inni. Uprawialiśmy bardzo nieliczne w getcie małe ogródki, graliśmy w siatkówkę. Odżywialiśmy się nie najlepiej, ale głodu w naszych domach nie było. I wcale nie spodziewaliśmy się złego losu”. Hanna Wehr zapispamieci.pl/hanna-wehr/

Marian trafił do warszawskiego getta w wieku 10 lat. Zamieszkali z matką w wynajętym pokoiku przy ulicy Gęsiej. „Dość szybko rozpoczęły się utrudnienia. Wyłączono elektryczność. Tramwaj przestał kursować i zastąpił go (nie na długo) konny omnibus. Aby wypełnić mi jakoś czas, matka wykupiła miejsce w ogródku jordanowskim, do którego jeździłem właśnie tym omnibusem. Ogródek był gdzieś w tzw. małym getcie. To tylko trochę większe podwórko z piaskiem i chyba jednym drzewem na środku pełne było dzieciaków, raczej tych zamożniejszych, których rodziców było stać na opłacenie tego »luksusu«. Ale trwało to bardzo krótko, bo w trakcie ciągłego pomniejszania getta teren ten znalazł się wkrótce poza nim. (…) Zaczęły się trudności aprowizacyjne. Porcje, które nieraz można było nabywać na tzw. bony, czyli kartki, były w wielkościach chyba lilipucich, nie mówiąc już o jakości tych produktów. Co prawda słychać było: »Oj dy bone, oj dy bone, ja nie chce oddać bone, bo Hitler jest cholera i bony nam zabiera«, ale czy faktycznie te bony chroniły od, jeśli nie śmierci, to choroby głodowej? Raczej wątpię. Matka starała się o jedzenie. Przeważnie przynosiła je spoza getta. Standardowo jedliśmy kaszę jaglaną, natomiast z innymi produktami było kiepsko, nie tylko z przyczyn finansowych, ale głównie zaopatrzeniowych.

W 1941 roku na ulicy Leszno niedaleko nas zaadaptowano dość duże pomieszczenie handlowe na nowoczesną halę targową. Olśniło mnie to miejsce, były tam ładne, czyste drewniane stragany. Sprzedawcy byli w białych fartuchach. W krajobrazie getta była to jakaś zaskakująca enklawa. Dość dziwna ze względu na zaopatrzenie i normalniejszy asortyment towarów. Były tam różne produkty spożywcze, jak: sery, masło, drób, a nawet mięso i wędliny. Wszystko to było chyba z przemytu. Ceny były na pewno niebotyczne. Nie sądzę, aby matka tam się zaopatrywała. Pokazała mi to miejsce jak coś w rodzaju skansenu. Natomiast niebywałym wydarzeniem, które zapamiętałem, było to, gdy z matką poszedłem do sklepiku spożywczego koło naszego domu i kupiła mi bułeczkę z jednym cieniutkim plasterkiem szynki. Zresztą dom, w którym mieszkaliśmy, miał dość zamożnych lokatorów. Pamiętam, że będąc po sąsiedzku u jednego kolegi, zostałem przez niego poczęstowany kawałeczkiem pieczonego indyka, co było wydarzeniem też nieprawdopodobnym, bo głównie jadło się kluski zagniatane z grubo mielonego żyta, jakieś buraki, kartofle (zimą słodkawe, przemarznięte) i tę cholerną żółtą kaszę jaglaną, no i jeszcze jakąś mamałygę z mąki kukurydzianej, która nie wiadomo skąd się pokazała w Warszawie. (…)

Ulice getta. Obrazy tak głęboko wryte w pamięć, że przymykając oczy, widzę je ze wszystkimi tragicznymi detalami. Najbardziej wstrząsający widok to trupy przykryte gazetami lub innymi papierami. Trupy szkielety, mijane w zasadzie obojętnie przez przepychające się tłumy. Setki, a może nawet tysiące żebrzących, tragicznie wygłodniałych. Zasadniczo to cała ulica krzyczała błagalnie: »A sztikełe brot, a sztikełe brot, gib a sztikełe brot«. W uszach miało się tylko to. Co kilka metrów żebrało dziecko, a w zasadzie szkielet dziecka, no i te dziesiątki ludzi leżących na ulicy z opuchniętymi z głodu stopami, demonstracyjnie uwidoczniających swe schorzenia. Masowość tego była przerażająca. I jeszcze te dzieci beznadziejnie czymkolwiek handlujące i występujące artystycznie.

Pamiętam taką małą zabiedzoną dziewczynkę, może 6–7-letnią, siedzącą zimą na stopniu zamkniętego sklepu na ulicy Miodowej z rozłożonym kawałkiem papieru i kilkoma wkładkami do obuwia na nim. Cały czas słyszę jej śpiewny, rzewny głosik: »wyściółki ciepłe, męskie, damskie« i tak w kółko, prawie bez przerwy. Nie zauważyłem nigdy żadnego klienta, a stałem tam często, bo naprzeciwko była kawiarenka z zaciemnionym czarną harmonijkową roletą oknem wystawowym. W papierze rolety był wycięty człowieczek w fezie na głowie. Człowieczek był podlepiony brązowym celuloidem, a fez czerwonym, i był tam też wycięty napis »kawa, herbata«, również podklejony kolorowo. Było to podświetlone od wewnątrz.

Reklama ta mnie fascynowała. Może ze względu na kolor w tym szarobrudnym otoczeniu, a może egzotykę wyciętej postaci, a może po prostu ze względu na normalność w tym nienormalnym krajobrazie. (…) Potem, może po tygodniu czy dwóch, jeszcze raz tam poszedłem, ale stopień pod sklepem był już pusty, dziewczynki nie było...

Na Lesznie, za sądami w kierunku ulicy Żelaznej, około 12-letnia chudziutka dziewczynka na rozłożonym kocyku wykonywała figury tańca klasycznego. Na stópkach miała baletki do tańca na palcach, a ubrana była, jakby się dziś powiedziało, w body oraz tiulową spódniczkę. Obok przygrywał jej na skrzypcach chyba ojciec. Pewnie to była uczennica szkoły baletowej. Również na Lesznie, po stronie sądów, ale w kierunku »trzynastki«, grał na skrzypcach chłopczyk, może nawet młodszy ode mnie. Nie widziałem, aby któryś z gapiów wrzucał do puszek jakiś datek. Teraz, przypominając sobie te sceny, widzę, jaka rezygnacja i beznadziejność malowała się na smutnych twarzyczkach tych dzieci”. Marian Kalwary zapispamieci.pl/marian-kalwary/

Dziewięcioletnia, osierocona przez rodziców Kasia około pół roku przebywała w białostockim getcie. Potem krewni matki sprowadzili dziewczynkę do siebie, do Warszawy.

„Widziałam trupy na ulicach przykryte papierem, były stałym elementem krajobrazu, nie dziwiłam się temu wcale. Nie musiałam zamykać oczu ani trzymać babci Michaliny za rękę... Ja już straciłam oboje rodziców. »Znikanie« ludzi było dla dziesięcioletniej dziewczynki sprawą tak naturalną, że nie budziło sprzeciwu! Prawie nie dotknęło mnie tam to, co najgorsze. Moi bliscy starali się żyć w miarę możności »normalnie« do pierwszych akcji. Posyłali mnie na komplety, uczyłam się, odkrywałam książki. W wypalonym skrzydle szpitala św. Ducha, gdzie brakowało dachu od września 1939 r., pełno było samosiejek, wiatr przywiał ziemię i piasek. Uprawiałam tam do spółki z Krysią Sigalin grządkę, hodowałyśmy pachnące nasturcje. W maju 1942 roku wuj zastępujący ojca urządził mi urodziny”. Katarzyna Meloch zapispamieci.pl/katarzyna-meloch/

15 listopada 1940 roku Niemcy utworzyli w Ludwisinie (dziś to Legionowo k. Warszawy) getto i zgromadzili tam ponad trzysta żydowskich rodzin. Za opuszczenie getta groziła kara śmierci. Dziesięcioletni Josek mieszkał z matką i siostrą Fejgele, ojciec zginął zamordowany przez Niemców w Palmirach [7].

„Każdy z nas chciał żyć, ale w obliczu głodu większość rodzin zmuszona była wykradać się z getta i utrzymywać stale kontakty z Polakami. Liczni rzemieślnicy żydowscy dalej świadczyli swoje usługi miejscowej ludności polskiej. Wielu Żydów, a najczęściej Żydówek, niemal codziennie sobie tylko znanymi przejściami wykradało się z getta, bo zmuszeni byli utrzymać przy życiu swoją głodującą rodzinę. Wśród nich były m.in. nasza matka oraz kuzynka Buba Gleichgewicht. Matka przeważnie chodziła do znanych sobie osób w Henrykowie i okolicach. W Henrykowie mama spieniężała pozostawione towary sklepowe i wartościowe rzeczy. Za uzyskane środki kupowała przede wszystkim żywność. Dość częstym gościem w getcie był najstarszy syn państwa Lisowskich, Janek. Współczuł nam w niedoli, przekradał się do getta, przynosząc najczęściej chleb, kaszę, mąkę i pszenicę. (…) W getcie nie istniały żadne szkoły. Wszyscy walczyli o przetrwanie, o żywność. Dzieci miały obowiązek gromadzenia opału potrzebnego do gotowania i ogrzania izby. Nasza matka wierzyła jednak, że przetrwamy. Zapewne myślała o naszej przyszłości, kiedy wynajęła panią Finkelstein, aby dawała nam lekcje języka polskiego i angielskiego”. Josef Carmeli zapispamieci.pl/josef-carmeli/

Matka Eli była Polką, obie ukrywały się u przedwojennej służącej Jasiowej na wsi w okolicach Białołęki. Ojciec przebywał w getcie w Warszawie, a potem w Ludwisinie k. Jabłonny. Gdy matka umarła, Ela miała 10 lat. „Moja mama umiera. Dosłownie w przeciągu dwóch tygodni umiera, ja zostaję sama. Ta babcia Jasiowa mówi, że mną się nie będzie opiekowała i nie wiem, jakimi drogami musiałam pójść do ojca do getta w tym Ludwisinie. Tam był obóz pracy przymusowej dla Żydów. Pracowali przy melioracji pól. Razem z ojcem chodziłam do tej pracy.

Co ja tam mogłam robić? Ale byłam, musiałam tam być. Warunki były straszne, ponieważ wszystkie drzewa dla bezpieczeństwa Niemcy powycinali i to była taka »patelnia«, na której stały domy. Cały teren był ogrodzony. Takie laski brzozowo-sosnowe, takie młodniaki były poza gettem. Mieszkało po 40 osób w tych domach. Był straszny brud.

Warunki potworne – nie do wyobrażenia – wszy, głód, brak wody, sprzeczki między ludźmi. Jak tak dużo ludzi mieszka w jednym domu, to są niesnaski. Ojciec tak jakby coś czuł, on się nie mógł dostosować. Był to człowiek, który zawsze żył w dobrobycie, więc nie mógł się dostosować do warunków, jakie tam były. Nie mógł się dostosować do tej pracy, kompletnie się nie nadawał do pracy fizycznej, zaczął podupadać na zdrowiu, czuł się coraz gorzej, miał coraz większe problemy zdrowotne i strasznie bolał nad tym, że ja jestem wychudzona, bo nie ma co jeść. On mi oddawał jeszcze pół swojej racji. Ja niechętnie jadłam, bo to nie było dobre, ale on mi tłumaczył, że to trzeba jeść, żeby żyć.

Następuje taki moment, że ojciec nawiązuje kontakt z jakimś człowiekiem, który pewnego dnia przychodzi wieczorem. Jest zrobiony podkop pod drutami w piachu i ja tym podkopem prześlizguję się. Malutka, chuda prześlizguję się jak żmijka pod drutami i przechodzę na drugą stronę, do lasu. A w tym lesie czeka człowiek, daje mi rękę i idzie ze mną w noc, w inny świat”. Ela Waśniewska zapispamieci.pl/ela-wasniewska/

Przed wojną we Lwowie mieszkało ok. 110 tys. Żydów, potem liczba żydowskich mieszkańców rosła, bowiem dołączyli uciekinierzy z terenu Generalnego Gubernatorstwa. 23 września 1939 roku na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow Lwów został włączony do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i okupowany przez Armię Radziecką.

Rodzinie Leszka (8 lat) udało się zdobyć dach nad głową. Zamieszkali przy ul. Zamarstynowskiej, kilkanaście osób w jednym pokoju. „Byłem jedynakiem. Uczęszczałem do prywatnej żydowskiej szkoły, a po wkroczeniu do Lwowa wojsk radzieckich do szkoły powszechnej. Ojciec mój nie wykonywał już wówczas zawodu prawnika, pracował w fabryce zabawek. Matka zajmowała się domem. Nikt z rodziny nie udzielał się ani społecznie, ani politycznie. Okupacja niemiecka zastała całą naszą rodzinę we Lwowie [8]. Dla mnie zaczęła się dość radośnie. Raniutko nasza pokojówka Maryśka przyniosła walizę pełną cukierków i powiedziała, że w nocy Rosjanie uciekli — miasto Lwów jest puste, a sklepy porozbijane. Za parę dni wraz z ojcem pędzony już byłem z całą grupą złapanych Żydów w stronę tzw. Brygidek – więzienia pełnego trupów. Plac Kapitulny przechodziliśmy na czworakach, później biegiem, później znów na kolanach. Przed samym budynkiem dostałem kopniaka w brzuch i kazano mi uciekać. Wokół nas tłum wrogi, odgrażający się nam, rzucający kamienie.

Ojciec wrócił w nocy zbity, skrwawiony. Za kilka dni mego dziadka zabrano na Gestapo. Przyjechało dwóch oficerów samochodami i kazali mu się zbierać. Dziadek był osobą znaną, profesorem prawa, członkiem Trybunału Stanu – kiedyś tam dawno był szefem Gminy Żydowskiej. Niemcy zaproponowali mu przewodnictwo Rady Żydowskiej (Judenratu). Odmówił. Minęły dwa dni i Niemcy kazali nam natychmiast opuścić mieszkanie. Pakowaliśmy się w popłochu, biorąc tylko najpotrzebniejsze rzeczy. Pozostała wielotysięczna biblioteka, obrazy, kryształy, brązy, dywany. Nasza rodzina rozdzieliła się. Dziadkowie zamieszkali osobno, a rodzice ze mną na ulicy Sobieskiego, w naszym drugim mieszkaniu.

Naprzeciw budynku, w którym zamieszkaliśmy, była bóżnica. Podpalono ją niedługo. Niemcy kazali nam stać w oknach i patrzeć. Dziesiątki Żydów otaczało płonący budynek. Byłem bliski uduszenia. Po tym nastąpił względny spokój. W naszym nowym mieszkaniu zaczęli pojawiać się polscy znajomi. Wszyscy byli mili, grzeczni i wszyscy byli gotowi przechować resztki naszego dobytku. Rozdawaliśmy, cośmy mogli. Ja tymczasem goniłem po całym mieście bez opaski. Z grupą koleżków zbieraliśmy drzewo na opał, odkupywaliśmy od uprzywilejowanych biały chleb, sprzedawałem gazety. Całymi dniami byłem poza domem.

Jesienią 1941 r. otrzymaliśmy nakaz udania się do getta. Pamiętam ten wielokilometrowy sznur załadowanych wózków, furmanek, które ciągnęli ludzie, bardzo rzadko z koniem, ludzką chmarę z tobołami na plecach, chorych niesionych na krzesłach, łóżkach. Im bliżej Zamarstynowa, tłum stawał się coraz bardziej zbity. Oglądały nas tłumy przechodniów, nie pamiętam, aby ktoś wyciągnął do nas rękę. Były drwiny, uśmiechy, najczęściej milczenie.

Zamieszkaliśmy na ulicy Zamarstynowskiej. Kilkanaście osób w jednym pokoju. Po dwie, trzy osoby w jednym łóżku, podłoga zaścielona legowiskami. Codzienne rozmowy o pracy, która dawała szansę przeżycia, walka o otrzymanie kolejnych pieczątek w tzw. judenkartach, które pozwalały na dłuższy pobyt, ratowały przed łapanką. Głód, kontrybucje, wszy, trupy.

Nie mogłem usiedzieć w domu. Goniłem po ulicach, handlowałem, czym mogłem: jarzyny, kartofle, drewno, buraczana marmolada, chleb. Nie... nie byłem szmuglerem, wszystko, co robiłem, odbywało się wewnątrz getta. Często przychodziłem posiniaczony, pokrwawiony – niejedna gumowa pałka mnie dosięgła. A w ogóle nie musiałem tego wszystkiego robić. Byliśmy jeszcze ludźmi bogatymi. Staraliśmy się prowadzić jaki taki dom. Ale mnie smakowała buraczana marmolada, fasowana w wiadrach, gliniasty, ciemny chleb. Zakochałem się w dziewczynie z naszego piętra. Nazywała się Ania. Goniliśmy razem, a wieczorami siedzieliśmy na schodach i trzymaliśmy się za ręce. W sierpniu 1942 r. powiesili ją i całą jej rodzinę koło skarpy kolejowej. Podobno coś tam znaleźli w jej mieszkaniu. Płakałem długo. Miałem zaledwie dziesięć lat”. Leszek Leon Allerhand zapispamieci.pl/leszek-alerhand/

W pierwszych tygodniach wojny do Białegostoku wkroczyli Niemcy, później miasto znalazło się pod okupacją sowiecką. Niemcy zajęli je ponownie 27 czerwca 1941 r. Getto, znajdujące się po dwóch stronach rzeki Białej, ogrodzono i zamknięto 1 sierpnia 1941 r. Mieszkało w nim ok. 50 tys. Żydów.

Wybuch wojny skłonił rodziców 6-letniej Haneczki do ucieczki na Wschód, na tereny zajęte przez Rosjan. „Osiedliliśmy się w Białymstoku. Dzięki temu żyliśmy stosunkowo spokojnie do czerwca 1941 r. Niemcy prawie od razu utworzyli w Białymstoku getto: istniało już pod koniec lipca 1941 r. Mieszkaliśmy na ulicy Warszawskiej, która nie należała do getta, a więc musieliśmy się przeprowadzić. Podczas przewożenia rzeczy do dzielnicy żydowskiej Niemcy aresztowali moją mamę.

Furman Polak, który przywiózł rzeczy pod wskazany adres, powiedział nam, że jakaś kobieta pokazała mamę Niemcom, mówiąc: »To Żydówka i komunistka«. To wystarczyło. Mamy już nigdy nie zobaczyłam. Do dziś nie wiemy, jak zginęła. Domyślamy się, że ją rozstrzelano. Mama nigdy nie należała do partii komunistycznej, była tylko członkiem tzw. MOPR-u (Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom). Utrata matki była wielkim przeżyciem, zawsze mi jej brakowało, zazdrościłam koleżankom, które miały matki i chyba dopiero wtedy, gdy sama stałam się matką, przestałam cierpieć.

W getcie białostockim mieszkaliśmy przy ulicy Nowy Świat 22 razem z siostrą mamy Reginą – Renią. Męża jej wcielono do armii sowieckiej. Była w ósmym miesiącu ciąży i w sierpniu 1941 r. urodziła w szpitalu w getcie córeczkę Danusię. Nasze mieszkanie składało się z trzech pokoi i niedużej służbówki. W każdym z pokoi gnieździło się od czterech do dziewięciu osób. W naszym – Renia z Danusią, mój tatuś i ja. Sąsiednią, ciemną, służbówkę zajmowała moja druga ciocia Henia z mężem Zygmuntemi synkiem Markiem, cztery lata młodszym ode mnie. Obie ciotki czyniły wszystko, by zastąpić mi matkę. W tymże pokoju z nami również mieszkała Edzia Nejman z synem Jankiem. Była nauczycielką, pracowała jako służąca u doktora Kierszmana, świetnego okulisty białostockiego. Dzięki temu miała zawsze jedzenie, ale zamykała je w szafie przed innymi. W pozostałych dwóch pokojach mieszkała jeszcze rodzina Trachimowskich: rodzice z trzema dorosłymi synami i dwiema synowymi, z których jedna miała małe dziecko. Czwarty pokój zajmowała rodzina, której nazwiska nie pamiętam. Było tam troje dzieci w wieku moim i Marka. Dzięki temu mieliśmy zawsze towarzystwo do zabawy. Nie obchodziło się jednak bez swarów i kłótni, bo jedna kobieta zaglądała drugiej w garnki, a zasoby nie były jednakowe. Dzieci też patrzyły innym w talerze. Po jakimś czasie w każdym pokoju ustawiono kuchenkę z rurą do komina lub okna, na której gotowano i jednocześnie ogrzewano pomieszczenie.

Mój ojciec pracował w magazynach poza gettem. Codziennie wychodził rano i wracał późno. Do domu przynosił produkty żywnościowe z magazynów: Niemcy pozwalali zabierać przypalony cukier karmel. Zdobywał też stale kaszę jaglaną, kartofle i inne artykuły spożywcze. W getcie istniały sklepy w prywatnych mieszkaniach. Kupowano bardzo małe ilości – pamiętam, jak Renia posyłała mnie po dwa deka masła lub cukru. W początkowym okresie jesienią 1941 r. w getcie było ciężko, ale jeszcze można było żyć. Ludzie wierzyli, że to się niedługo skończy. W 1942 r., po akcji w Warszawie, zaczęto już wyraźnie mówić o likwidacji Żydów”. Hanka Grynberżanka zapispamieci.pl/hanka-grynberzanka/

Kasia w wieku dziewięciu lat została sierotą. Ojciec zginął w pierwszych dniach wojny niemiecko-sowieckiej w 1941 r., matka w tym samym roku. „Zaliczyłam dwa getta. W białostockim byłam około pół roku, w warszawskim dłużej, osiem–dziewięć miesięcy. Najpierw był Białystok. Tam byłam sama, zdana na siebie, dziewięcioletnia, a już dorosła, chyba bardziej niż później, w warszawskim getcie – odpowiedzialna.

Jedna z kilkudziesięciu (a może kilkuset?) dzieci z żydowskiego Domu Dziecka w Białymstoku, wiecznie głodna, ruszałam prawie każdego dnia »do miasta«, ale nie opuszczałam żydowskiej dzielnicy. Łaziłam ulicami niewielkiego getta, bez planu, pozornie bez celu. Na moim szlaku znalazła się koleżanka matki, nauczycielka. Mieszkała samotnie, zapraszała mnie do siebie, szykowała nam gettowy przysmak: głąby kapuściane. Okazało się, że naprzeciwko domu dziecka mieszka Lenka, sąsiadka przedwojenna z ulicy Królewskiej 49 w Warszawie i pierwsza dziecinna przyjaciółka. Jej rodzice już nie żyli, wychowywał ją wuj (lekarz) z żoną.

U Lenki jadałam przedwojenne obiady, małe porcje podawano elegancko na dobrej porcelanie. Nikt się w tym domu nie rzucał na jedzenie, jak u nas w zakładzie, jedzenie nie było tematem rozmów. Jadłam obiad u Lenki, głąby kapuściane u pani Marysi, i biegłam do domu dziecka na południową postną zupę. Po tych trzech obiadach byłam w dalszym ciągu głodna”. Katarzyna Meloch zapispamieci.pl/katarzyna-meloch/

24 czerwca 1941 r. do Wilna, które po 17 września 1939 r. należało do Litwy, wkroczyły wojska niemieckie. W mieście znajdowało się wtedy ok. 57 tys. Żydów. W lipcu rozpoczęły się masowe egzekucje ludności żydowskiej – w lesie w Ponarach hitlerowcy z pomocą litewskich ochotników zamordowali ok. 13 tys. osób. 6 września utworzone zostały dwa getta: w tzw. dużym getcie zamknięto osoby zdolne do pracy (ok. 30 tys.), w małym – 10 tys. „nieproduktywnych”. Małe getto zlikwidowano w październiku 1941 r., a jego mieszkańców zamordowano w ponarskim lesie. Wkrótce rozpoczęła się eksterminacja mieszkańców dużego getta. Do końca 1941 r. w Ponarach straciło życie łącznie ok. 33,5 tys. Żydów. W getcie, które stało się obozem pracy, pozostało legalnie ok. 12 tys. osób, a 8 tys. ukrywało się. Getto wileńskie zostało zlikwidowane we wrześniu 1943 r., starców i chorych wysłano do obozu zagłady w Sobiborze lub zabito w Ponarach, pozostałych do obozów pracy na Łotwie i w Estonii.

Adaś miał 10 lat, gdy znalazł się w wileńskim getcie. Mieszkał tam z rodzicami i młodszym o cztery lata braciszkiem. Ojciec Adasia w 1943 roku został wywieziony do obozu w Estonii i tam zginął. Matce udało się wydostać z chłopcami na aryjską stronę. „Do getta wileńskiego ludność żydowską zaczęto spędzać 6 września 1941 roku. Nieprzerwany potok ludzki sunął po jezdniach, wypełniając je od chodnika do chodnika. Pamiętam, jak litewski policjant bił pałką z całej siły, bezlitośnie i bez powodu młodą kobietę z niemowlęciem na ręku. W pokoju średniej wielkości przebywało nas dziesięć osób, w tym przesiedlony z Niemiec pan Lehmann. Zawsze uśmiechnięty, uprzejmy, ugrzeczniony, nie znał ani polskiego, ani jidysz; jego literackiej niemczyzny (mój ojciec dobrze znał ten język, mógł go przeto ocenić) słuchaliśmy z mieszanymi uczuciami. Miał niemieckie odznaczenia z I wojny światowej, którymi naprawdę się szczycił. Był to mimo wszystko – jakkolwiek to zabrzmi – prawdziwy niemiecki patriota; pamiętam, jak z satysfakcją przeglądał numery wychodzącego wówczas w Berlinie tygodnika ilustrowanego »Signal«, podkreślając ich walory wydawnicze. Pan Lehmann zachorował na dur brzuszny i początkowo leżał samotnie na swojej pryczy (my przenieśliśmy się do sąsiednich pokoi), potem go zabrano i wywieziono w niewiadomym, a właściwie w wiadomym, jedynym kierunku.

Szkół w getcie nie było, kilku podstawowych przedmiotów uczył mnie znaleziony gdzieś przez rodziców niewiele starszy ode mnie młody człowiek, angielskiego uczyłem się u pani Kapłańskiej, mieszkającej w sąsiednim pokoju. Nauka angielskiego była wtedy zdecydowanym wyzwaniem skierowanym przeciwko Niemcom. Pani Kapłańska studiowała przed wojną w Anglii, miała piękny oksfordzki akcent. Kiedy w rozmowie z nią moja matka napomknęła, iż wiadomo, co nas czeka z rąk Niemców, pani Kapłańska odparła z oburzeniem: »Niech pani nie śmie tak mówić, Niemcy to cywilizowany naród«. Gdyby przeżyła getto, należałaby do grona czołowych powojennych anglistów. Zginęła, tak jak niemal cała reszta mieszkańców getta, rozstrzelana na Ponarach pod Wilnem.

Getto było odgrodzone od pozostałej części miasta nie murem – jak w Warszawie, lecz ścianami z desek markującymi koniec ulic. Między deskami były szpary, przez które dawało się obserwować to, co działo się po tamtej stronie. Przyznam, że widok zza szpar oglądałem z zapartym tchem.

Nigdy nikomu niczego tak nie zazdrościłem i nigdy niczego silniej nie pożądałem, jak tej otwartej przestrzeni i możności przemieszczania się z miejsca na miejsce, chodzenia tu i tam w dowolnie obranym kierunku. Byłem owładnięty przeszywającą i przemożną tęsknotą za możliwością pójścia na kraj miasta, na łąkę, w pole, do lasu, nad rzekę; pragnąłem położyć się na trawie z gazetą, książką lub wpatrywać się w niebo nieprzesłonięte dachami domów, gdzie ludzie gnieździli się jak owady. Mnie się wydawało, że ci po drugiej stronie to heroiczne postacie z jakiejś rajskiej krainy, pełnej niezmąconej szczęśliwości. A w rzeczywistości byli to zabiedzeni, znękani i udręczeni wojną mieszkańcy miasta. Najdobitniejsza to bodaj w moim życiu ilustracja względności naszych odczuć i ocen. Na całej przestrzeni getta uchowało się jedno jedyne drzewo. Rosło na podwórzu biblioteki. Pod drzewem była jeszcze murawa, a na niej trochę trawy. To drzewo z kępką trawy stało się obiektem czegoś w rodzaju sakralnej adoracji. Przychodziły tam dzieci, przychodzili dorośli i wpatrywali się w nie nabożnie, z zachwytem, tak jak dziś w bazylice św. Piotra w Rzymie wpatrują się ludzie w piękno Piety wyrzeźbionej przez Michała Anioła. Oprócz drzewa jedynaka i jeszcze kilku krzaków otoczonych metalowym ogrodzeniem w podwórzu Judenratu, wokół których nieustannie obracał się tłum ludzi złaknionych jakiegolwiek kontaktu z przyrodą, to był gettowy park. I na tym koniec. (...)

Niedługo przed likwidacją wileńskiego getta (23 września 1943 roku), kiedy wewnętrzne napięcie wyraźnie i odczuwalnie wzrastało, bowiem Niemcy i Litwini zaczęli przeprowadzać próbne akcje pacyfikacyjno-likwidacyjne, przez kilka dni ukrywaliśmy się w dobrze zamaskowanej, dużej piwnicy, którą uprzednio przygotowali na taką ewentualność mężczyźni z naszej kamienicy. Przebywało tam kilkanaście rodzin, matki, ojcowie, dzieci. Starców nie było, wszystkie osoby powyżej lat sześćdziesięciu zostały wywiezione na Ponary i rozstrzelane w czasie pamiętnej masakry 22 grudnia 1941 roku.

Leżeliśmy stłoczeni na drewnianych pryczach; niektóre z przeciążenia niebezpiecznie trzeszczały. Było prawie zupełnie ciemno, tylko gdzieniegdzie paliły się świece lub karbidówki. Pamiętam, że przy chybotliwym płomieniu takiej karbidówki czytałem wtedy angielskie bajki! Warunki sanitarne były przerażające. Zatęchłe powietrze piwnicy przepełniał odór ekskrementów z półotwartego wychodka. Moja matka wręcz rozkazała ojcu wynieść i opróżnić wypełnione nimi wiadro. Żywiliśmy się głównie sucharami, to znaczy chlebem razowym, wysuszonym i doprowadzonym do takiego stopnia twardości, że trzeba go było długo moczyć w ciepłej wodzie, zanim nadał się do jedzenia.

Gdy po jakimś czasie ustały strzały karabinowe, zdecydowaliśmy się wyjść z kryjówki i wrócić do mieszkań. Sąsiadka poczęstowała mnie wtedy kromką chleba posmarowanego margaryną. Po wspomnianych sucharach było to smakowe olśnienie, jakiego nie doznałem nigdy potem. Żadne frykasy, wyszukane dania, wykwintne potrawy w kraju czy za granicą, jakimi mnie później raczono (zwłaszcza w powojennych Niemczech, gdzie traktowano nas bodaj jak gości honorowych), nie smakowały nawet w przybliżeniu jak ów kawałek chleba, już przecież niezbyt świeżego, z cieniutką warstewką tłuszczu. Była to niedająca się opisać chwila kulinarnej ekstazy.

Przez wszystkie dziesięciolecia, które minęły od tamtych dni, pozostaję dogłębnie wdzięczny tej kobiecie. Nie każdego było stać na taki gest. Niby mały, a jakże wymowny w tamtych czasach, w owej chwili.

W getcie czasami sprzedawano nawet czekoladę. Nie na tabliczki, naturalnie, lecz na małe prostokąciki, z jakich się składa. Raz dałem się skusić i kupiłem jeden prostokącik, kosztował bajońską sumkę. Później gorzko tego żałowałem, przeżyłem bowiem mgnienie niewysłowionej rozkoszy, a potem – nieprzeparte i niespełnione pragnienie połknięcia wielokrotności owego prostokącika”. Adam Nowicki zapispamieci.pl/adam-nowicki/

W końcu czerwca 1941 roku Borysław [9] zajęli Niemcy. Tydzień później Ukraińcy w służbie niemieckiej urządzili pogrom ludności żydowskiej. W kolejnych przeprowadzonych przez Niemców akcjach zginęło ok. 1500 dzieci, kobiet i starców. Józio miał wtedy dziesięć lat.

„Któregoś dnia nad ranem, około godziny piątej, usłyszeliśmy krzyki, płacze, wrzaski, nawoływania… Komendy i krzyki po niemiecku: »Los, schnell, verfluchter Jude, du schweine Jude!« (Szybko, przeklęci Żydzi, żydowskie świnie!). Na wszelki wypadek weszliśmy do schowka, zrobionego zaraz po zamieszkaniu w dzielnicy. Ojciec był budowlańcem, szybko umiał znaleźć odpowiednie miejsce. Akcja (czwarty pogrom) trwała tydzień. Byliśmy cały czas bez picia i jedzenia. Najgorzej było z piciem, ja żułem chusteczkę, a potem ją ssałem i to zastępowało wodę. A jeść się wcale nie chciało, nie było najmniejszej potrzeby. Po około siedmiu dniach zapanował absolutny spokój, na ulicy i wszędzie wokół. I to nas ośmieliło do wyjścia ze schowka. (…) Zaraz się dowiedzieliśmy się, że powstało getto. Jesteśmy teraz zamknięci, nie wolno kontaktować się ze stroną aryjską ani z Aryjczykami. Z getta można było wyjść jedynie w zwartej kolumnie do pracy, a indywidualnie za specjalną przepustką. Życie w getcie stawało się gehenną. Gdy nastała jesień i zima, deszcze i mrozy (około piętnasto- i dwudziestostopniowe) robiły spustoszenie. Prawie zupełny brak żywności i jakiegokolwiek opału, bo wszystko, co można było spalić i można było zjeść, zostało zjedzone i spalone. Ludzie chorowali na gruźlicę i tyfus plamisty, na śmierć głodową. Na budynkach, w których chorowano na tyfus, był czerwony ostrzegający plakat »Feckenfieber«. Patrząc na taki dom z zewnątrz, wydawało się, że i dom jest też chory: ciemne okna, zamknięte drzwi, cisza wokoło i straszna pustka. Taki dom zionął śmiercią.

Kilka razy dziennie krążyły po naszej ulicy wozy ręczne, ciągnięte przez grabarzy. Wiozły trupy, czasami całe martwe rodziny. A najstraszniejsze były żebrzące dzieci, na skraju życia. Wołały cichutko po żydowsku: »Frau gibts epys esen, ich bejtach!« (Pani, daj coś do jedzenia, błagam!). Tego wołania nie zapomnę aż do śmierci. Choroby, głód, śmierć były na porządku dziennym, do tego doszły łapanki z ulic i domów, »akcje« i wywózki po kilkaset osób. Złapanych Żydów zbierano w dawnym kinie, aż zgromadzono odpowiednią liczbę, wtedy wywożono całą grupę na zagładę do Bełżca lub do Lasów Branickich. Moja rodzina też stawała się coraz mniejsza. Zamordowana została prawie cała rodzina mojej mamy i duża część rodziny ojca”. Józef Lipman zapispamieci.pl/jozef-lipman/

Litzmannstadt-Getto utworzono 8 lutego 1940 r. w najbiedniejszej i najbardziej zaniedbanej północnej części Łodzi, obejmującej Bałuty i Stare Miasto. Granice getta ogrodzono i zamknięto 30 kwietnia. Przebywało w nim wtedy ok. 160 tys. łódzkich Żydów. W latach 1940–42 przesiedlano tu ludność żydowską z terenu województwa oraz z gett likwidowanych w tzw. Kraju Warty (terenów Polski wcielonych do Rzeszy), Romów oraz Żydów z Europy Zachodniej. Przez łódzkie getto przeszło łącznie ok. 200 tys. osób. Litzmannstadt-Getto było hermetycznie zamkniętym obozem pracy przymusowej – w 1943 r. pracowało tam dla okupanta ponad 70 tys. osób. W styczniu 1942 roku zaczęły się deportacje łódzkich Żydów do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem [10] – do maja trafiło tam 50 tysięcy osób (w tym 5 tysięcy Cyganów), we wrześniu – 20 tysięcy żydowskich dzieci. Latem 1944 roku deportowano do Chełmna przeszło 7 tysięcy, a do Auschwitz ponad 76 tysięcy mieszkańców łódzkiego getta.

Diana (12 lat) urodziła się w Łodzi, była jedynaczką. Do wybuchu wojny zdążyła skończyć sześć klas w dobrej, prywatnej żydowskiej szkole.

„Do getta przeprowadziliśmy się, jak tylko Niemcy ogłosili, że Żydom nie wolno mieszkać »po aryjskiej stronie«. Ojciec i wujowie znaleźli na terenie planowanego getta dość porządny dom i zamieszkaliśmy tam wszyscy: obaj bracia i siostra mamy z dziećmi. Każda część tej dużej rodziny miała swój pokój z piecem kuchennym, woda była na korytarzu, ubikacja na podwórku. Przez pierwsze dwa lata w getcie chodziłam jeszcze do szkoły. Potem musiałam już pracować, najpierw w hafciarni, później w pracowni krawieckiej, ale niedługo, bo ojciec załatwił dla mnie pracę w biurze księgowego. Wszyscy musieli pracować, bez pracy nie było kartek na chleb. Nawet nasza stara babcia pracowała przy sortowaniu ubrań po Żydach wywiezionych do obozów.

Do pewnego czasu, chyba około dwóch lat, nie było jeszcze tak bardzo źle. Na kartki kupowało się niewielką ilość czarnego chleba i sztuczną marmoladę, zupę brało się z kuchni prowadzonej przez gminę. Na czarnym rynku ciągle jeszcze była żywność, oczywiście za bardzo duże pieniądze. Było też jakieś »życie towarzyskie«. Po pracy ludzie spotykali się, grali w karty, rozmawiali, nawet śpiewali. Wydawało się, że uda się jakoś tę wojnę przeżyć, tym bardziej że łódzkie getto było produktywne, pracowało dla Niemców. Tzw. resorty dostarczały Niemcom wielu różnych artykułów. Ja haftowałam dystynkcje na oficerskich mundurach. Ale widziało się już na ulicach ludzi żebrzących, głodnych i umierających, dla których nie było pracy i chleba. Przekonanie, że uda się jakoś przeżyć, skończyło się z pierwszymi łapankami i wysiedleniami. Ojciec był na razie chroniony, pracował jako kierownik szwalni, ale babcię, mamę i mnie ukrył w jakimś pustym domu. (…) Zostałam wywieziona z całą rodziną w końcu sierpnia 1944 r. do Auschwitz”. Diana Russ zapispamieci.pl/diana-russ/

Zosia cztery lata przebywała z rodzicami w łódzkim getcie. Stamtąd wywiezioną ją z matką do obozu w Ravensbrück. Miała wtedy 11 lat.

„Gdy rozeszła się wiadomość, że dzieci poniżej dziesiątego roku życia będą wysiedlone, zmieniono mi metrykę: dodano półtora roku. Dzięki temu mogłam rozpocząć pracę, początkowo jako robotnica w resorcie słomianym. Szyło się tam buty ochronne ze słomy dla żołnierzy niemieckich, było to jednak zajęcie ponad moje siły. Jakaś litościwa dusza przeniosła mnie do biura, gdzie pełniłam obowiązki gońca. Gdy i tam okazałam się mało przydatna, Rodzice postarali się dla mnie o miejsce w resorcie krawieckim”. Zofia Lubińska zapispamieci.pl/zofia-lubinska/

Getto w Płocku utworzono 1 września 1940 r., nie było ogrodzone, niemieccy wartownicy pilnowali bram przejściowych. Do końca 1940 r. znalazło się w nim 10 tys. osób. W lutym 1941 r. Niemcy rozpoczęli akcję likwidacji getta. Kalecy i chorzy zostali zamordowani na miejscu, pozostałą ludność przewieziono ciężarówkami do obozu w Działdowie. Stamtąd zostali deportowani do różnych miast na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Swena (8 lat) i jego rodzinę wypędzono z Jabłonowa niedaleko Grudziądza. Załadowano ich do pociągu, który ruszył w nieznane. „Wyładowali nas w Płocku. Było tam getto mieszczące się w okolicach śródmieścia, wzdłuż ul. Szerokiej. Z nastaniem niezwykle ostrej zimy 1940 roku życie stało się niezwykle trudne. Największym problemem był głód. Ojciec każdego dnia udawał się na poszukiwanie czegoś do jedzenia. Pomału posprzedawał wszystkie kosztowności, które udało się ocalić. Zdumiewające było, że znajdowali się kupcy. Problemem było, jak kupić pożywienie za pieniądze. Getto było miejscem pobytu tysięcy ludzi, bez normalnej ekonomicznej działalności. Nie było ani pracy, ani dostaw, ani zasobów. Ta izolowana minispołeczność trwała w stanie zawieszenia, żyła z dnia na dzień, w oczekiwaniu na złowieszcze zdarzenia. Jedyną istniejącą i działającą instytucją była Gmina Żydowska przekazująca rozporządzenia niemieckie. Gmina zajmowała się dystrybucją przydziałów, które docierały do getta. Organizowała również kontyngenty robotników, według żądań niemieckich, oraz starała się wykonywać ich przeróżne rozporządzenia, których głównym celem było szykanowanie mieszkańców.

Któregoś dnia, w ostatecznej rozpaczy, rodzice poprosili mnie o wyjście i zakup pożywienia. Bardzo to przeżywali, ponieważ Żyd złapany poza gettem, z opaską lub bez, był rozstrzeliwany. Zdecydowali się jednak, bo nie wyglądałem na Żyda. Wyszedłem z getta i poszedłem do pobliskiego sklepu. Stanąłem w kolejce i szybko znalazłem się przed kontuarem. »Proszę o dwa bochenki chleba i ćwierć kilo masła«. »Już się robi, ale czy czasem nie jesteś Żydkiem? No to przeżegnaj się!«.

Nie bardzo wiedziałem, jak się to robi, jaka jest właściwa kolejność ruchów. Odczułem strach, którego nigdy nie zapomnę! Nie wiedziałem, co robić. Uciekać? Niemożliwe, w sklepie był tłum ludzi. Przez chwilę stałem skonfundowany, nie wiedząc, co robić.

»Co się dzieje?« – zapytał ktoś z tyłu. »Chyba jakiś Żydek wkręcił się do kolejki. Niech ktoś idzie po policjanta, ja go tu przytrzymam«. Skamieniałem ze strachu. Nagle starsza kobieta przepchała się z tylu. Kiedy była blisko, powiedziała do sprzedawcy: »Co tu się stało? Czego chcecie od tego chłopczyka? Nie widzicie, że przestraszyliście go na śmierć! Czego chcesz, chłopczyku?«. »Chciałem kupić chleba i trochę masła«. »Według mnie on mówi doskonale po polsku. Daj mu chleb i nie traćcie czasu. Nie chciałabym poskarżyć się mojemu synowi, że w tym sklepie obsługa jest do niczego«.Nigdy nie dowiedziałem się, kim była ta pani i jej syn. Z moją zdobyczą w ręku starałem się nie biec, lecz iść powoli na chwiejnych nogach, z bladą twarzą, z której powoli znikał paraliżujący strach.

To, co najlepiej pamiętam z płockiego getta, to wszechogarniający codzienny głód i ojca, wracającego wieczorem do domu, trzymającego w ręku to, co udało mu się zdobyć w ciągu całego dnia. Kładł zawiniątko na stole i czekał zgarbiony ze spuszczonymi oczyma na to, co powie matka. To, co przyniósł, było naszym jedynym posiłkiem w ciągu całego dnia. Kładliśmy się spać z uczuciem nigdy niezaspokojonego głodu”. Swen Sonnenberg zapispamieci.pl/swen-sonnenberg/

Swen z rodziną trafił do obozu w Drzewicy. „W Drzewicy około dwóch tysięcy osób stłoczono na małej powierzchni. Nam przydzielono pokój, a stryjom z babcią – kąt w synagodze. Getto nie było strzeżone. Jego granice nie były nawet oznaczone. Później, gdy zapanowała epidemia tyfusu, na krańcach ustawiono tablice: »Niebezpieczeństwo! Na tym terenie panuje epidemia tyfusu plamistego«.

W getcie utworzyła się ministruktura społeczna. Występowała w niej warstwa bogatych, »klasa średnia« i biedacy. Bogaci mieli coś do wymiany na żywność, wnoszoną przez magiczną, niewidzialną granicę getta. Średnio zamożni – rzemieślnicy i świadczący różne usługi – jakoś się dokarmiali. Biedni, którymi przeważnie byli przybysze z innych gett, tak jak my, zdychali. Codziennym widokiem był wóz konny załadowany ciałami umarłych z głodu, krążący między miasteczkiem a cmentarzem. Getto w Drzewicy powoli wymierało.

Poza codziennymi widokami zgonów, do których zdążyliśmy się przyzwyczaić, były też sceny dramatyczne. W opuszczonym wagonie towarowym stojącym obok naszego domu mieszkał jakiś mężczyzna. Widziałem go często, zawsze samego, widocznie stracił już całą rodzinę. Jego samotność i fakt, że mieszkał w wagonie kolejowym, wzbudzały moją ciekawość. Któregoś dnia zobaczyłem go siedzącego przed wejściem do wagonu. Przed nim stały ustawione starannie różnego rodzaju wiktuały. Ostentacyjnie jadł i pił, tak aby wszyscy go widzieli.

W dwa dni później przed wagonem zatrzymał się wóz zbierający zwłoki. Jego ciało wrzucono na stertę trupów. Dowiedzieliśmy się, że wszystko co miał wydał na jedzenie i po ostatniej w życiu uczcie, nareszcie syty, powiesił się”. Swen Sonnenberg zapispamieci.pl/swen-sonnenberg/

NAUKA

W grudniu 1939 roku decyzją niemieckich władz zamknięto żydowskie szkoły. W niektórych gettach otwarto je ponownie latem 1940 roku, w Warszawie – jesienią 1941 roku. Wkrótce po zamknięciu bram warszawskiego getta nauczyciele rozpoczęli tam organizowanie tajnego nauczania na poziomie podstawowym. Działania oświatowe były ściśle związane z opiekuńczymi – z dnia na dzień rosła liczba osieroconych dzieci. Opiekę nad najmłodszymi mieszkańcami getta sprawowała organizacja społeczna Centos [11], działająca pod osłoną jawnej instytucji opiekuńczej pn. Żydowska Samopomoc Społeczna (ZSS). Tajne nauczanie prowadzono w placówkach Centosu: kuchniach dla dzieci, półinternatach, świetlicach dla przesiedleńców. Programy nauczania przystosowano do panujących realiów. Szczególną wagę przywiązywano do atrakcyjności zajęć, naukę łączono z zabawą i piosenką. W getcie istniały także prywatne szkoły i komplety [12].

Dziewięcioletnia Wiktoria uczyła się w domu. „W domu naszym bardzo szybko powstała prawdziwa szkoła, komplety uczniów na kilka zmian i lekcje indywidualne dawane jeszcze dodatkowo przez moją Mamę. Szkoła ta, która istniała najpierw przez dwa lata na Elektoralnej, a potem trzeci rok już na Chłodnej, stanowiła podstawę naszej okupacyjnej egzystencji. Wprowadzała też określony rytm w nasze codzienne życie. Jej podporządkowane były pozostałe zajęcia. Na tej samej klatce schodowej, pół piętra niżej, Stefania Wortmanówna z matką prowadziły przedszkole (chodził do niego codziennie mój brat cioteczny Jerzyk) i wypożyczalnię książek. Odwiedzaliśmy też panią Stefę, by posłuchać wspaniałego opowiadania bajek. Szkoła musiała być dobrze zorganizowana, bo uczniów do samego końca nie brakowało. Były stare podręczniki, szanowane, obkładane, podobnie jak książki do czytania. Czytanie było jedną z największych przyjemności obok wycinania i lepienia z gliny. Zajmowaliśmy się tym na lekcjach robót i poza nimi. Uczyła cała rodzina: Mama, ciocia Ela (nauczycielka z zawodu), kuzynka Irka Perelmuter, Tetka (przyrody i robót), Ojciec (geografii). Byliśmy cały czas zajęci: cerowaniem, haftowaniem, obrębianiem, rysowaniem itd., itp. Pruło się stare skarpety na nitki, przerabiało ubrania. Tetka robiła na drutach – dla nas i dla zarobku: był to dodatek do lekcyjnego budżetu. Na zdjęciu zrobionym w 1941 r. na Elektoralnej zostaliśmy we trójkę uwiecznieni w owych prześlicznych sweterkach, i patrząc na tę fotografię trudno uwierzyć, że przedstawia mieszkańców »dzielnicy zamkniętej«...

Mieliśmy nawet własny teatr kukiełkowy (z tektury i kolorowych bibułek), oparty na tekstach z Baju (m.in. »O Kasi, co gąski zgubiła«) – główna rozrywka jesienno-zimowa. W czerwcu odbywało się uroczyste zakończenie roku szkolnego z rozdaniem świadectw ze stopniami i przedstawieniem dla rodziców i dzieci. Pamiętam jedno z nich, oparte na motywach »Krasnoludków i sierotki Marysi« Marii Konopnickiej. Inscenizowaliśmy fragmenty, były wspaniałe kostiumy, grałam szczurka i pytana, czemu kradłam zboże biedakowi, odpowiadałam przeciągle: »Głó-ó-ó-d, głó-ó-ó-d« z takim przejęciem i przekonaniem, jak mogło to tylko zabrzmieć na tajnych kompletach w warszawskim getcie... Widzowie mieli w oczach łzy. Poza końcem roku szkolnego uroczyście obchodzono dni urodzin: rysowane były laurki, składane życzenia, dla dzieci urządzano nawet przyjęcia (jakieś przysmaki z sacharyną, budyń na wodzie nazywany lodami itp.). Kiedy przypominam sobie to wszystko dziś, mam świadomość tego, ile trzeba mądrości i hartu ducha, by tak właśnie zorganizować życie domowe w sercu hitlerowskiej okupacji”. Wiktoria Śliwowska zapispamieci.pl/wiktoria-sliwowska/

Chana, nazywana w domu Haneczką (6 lat): „Chodziłam wtedy do szkoły, a właściwie na rodzaj kompletów. Nie była to regularna nauka. Prawie nie pamiętam, abyśmy pisali lub rachowali. Nasza nauczycielka, pani Renia, niestety zapomniałam jej nazwiska, najczęściej czytała nam książki, na przykład »Serce« Amicisa, »Wśród naszych łąk i borów«, a także uczyła nas na pamięć wierszyków i to bardzo poważnych jak na nasz wiek, na przykład »Ojca zadżumionych« Słowackiego czy »Białą Szatę« nieznanego mi autora lub »Wędrowało sobie słonko« Adama Asnyka. Prowadziła też różne zabawy, od czasu do czasu urządzałyśmy przedstawienia i chodziliśmy do ogrodu Pragiego oglądać drzewa i rośliny. Dziś z podziwem myślę o tej kobiecie, która starała się w małych dzieciach budzić hart ducha. Słuchając »Ojca zadżumionych« Słowackiego rozumieliśmy, że mimo ogromnego bólu po stracie najbliższych, musimy żyć dalej.

Pani Renia uczyła nas też kłamać. Tak! Kazała sobie patrzeć prosto w oczy, bez mrugnięcia i odwracania wzroku, i powtarzać: »Nie jestem Żydem«. Już wtedy wiedziała – i mówiła nam często – że większość zginie, ale ktoś musi przeżyć, a ci co przeżyją, winni opowiedzieć światu to, co z nami Niemcy robili. Wśród dzieci toczyły się rozmowy o tym, kto ma »aryjską« twarz, a kto nie, i kto może przeżyć, a kto nie. Najważniejsza jest odwaga, mówiła pani Renia, trzeba kłamać, nie przyznawać się do żydostwa, bo to oznacza śmierć. Myślę, że przeżyłam wojnę dzięki tej mądrej kobiecie, która uczyła nas, jak zachować się w tych strasznych czasach. Na początku 1943 r. ojciec mój znalazł Polaków, którzy zgodzili się wywieźć mnie na wieś jako sierotę – katoliczkę z Warszawy”. Hanka Grynberżanka zapispamieci.pl/hanka-grynberzanka/

Margarita (7 lat) uczyła się przez dwa lata w domu. Nauczycielem był jej o siedem lat starszy kuzyn. „Teraz, kiedy mieszkali z nami, Jerzyk stał się starszym bratem, którego nigdy nie miałam i o którym marzyłam. Gdy tylko urządziliśmy się w nowym miejscu, Jerzyk zaczął mnie uczyć, ponieważ powinnam już zacząć pierwszą klasę, ale nie było szkoły, do której mogłabym chodzić. Jerzyk był cierpliwy i miły. Umiejętnie i wesoło zmieniał każdą lekcję w zabawę, a ja go uwielbiałam. W ciągu niespełna dwóch lat mogłam pójść do trzeciej klasy szkoły podstawowej, która powstała w getcie dla dzieci, których rodzice mogli płacić czesne i którym można było zaufać, że nie ujawnią władzom istnienia szkoły. Byliśmy ćwiczeni w chowaniu książek i zeszytów, gdyby pojawili się nieproszeni goście. W takim wypadku mieliśmy udawać, że jest to ośrodek gier i zabawy, które były wtedy legalne. Lubiłam szkołę. Nauka przychodziła mi łatwo i zaprzyjaźniłam się z kilkoma dziewczynkami z klasy, z którymi bawiłam się po szkole. Wiedziałam, że żyliśmy w warunkach, które wszyscy uważali za przygnębiające i niebezpieczne, więc na urodziny Hitlera napisałam wiersz: »Hitlerze, Hitlerze/paskudne dzikie zwierzę/już dość mamy boju!/Chcemy trochę spokoju.../Już dosyć tej walki/między Polską a Niemcami/– bądź naszym bratem!/Pogódź się z nami…«.

Pędziłam raczej normalne życie ośmioletniej dziewczynki, przynajmniej z pozoru. Pod tym względem mamie udało się – aż do wysiedlenia. Pewnego dnia w czerwcu 1942 roku poszłam jak zwykłe do szkoły, gdzie przywitała mnie zatroskana nauczycielka i niespokojne koleżanki. Simona Chanarin, która mieszkała naprzeciwko i zawsze była pierwsza w szkole, nie pojawiła się. Jedno z dzieci poszło sprawdzić i okazało się, że zniknęła cała rodzina. (…) Nigdy nie poszłam już do szkoły i nigdy więcej nie zobaczyłam ani moich najlepszych przyjaciółek, ani koleżanek i nauczycieli”. Margarita Turkow zapispamieci.pl/margarita-turkow/

W początkach 1942 roku wydany został podręcznik – czytanka dla uczniów warszawskiego getta [13]. Zawierał teksty klasyków żydowskich, polskich i zachodnioeuropejskich, np.: Szaloma Alejchema, Marii Konopnickiej, Lwa Tołstoja. Opowiadał o przyrodzie i szlachetnych uczuciach. Pokazywał, jak powinien wyglądać świat, uczył koleżeństwa i przyjaźni. 22 lipca 1942 r. rozpoczęła się likwidacja warszawskiego getta – do komór gazowych Treblinki trafiło ok. 254 tys. Żydów. We wrześniu w getcie nie było już dzieci.

GŁÓD

Ludność żydowska zamknięta w gettach żyła w tragicznych warunkach lokalowych i sanitarnych. Getta lokalizowano w najnędzniejszych dzielnicach, wiele domów nie miało kanalizacji, elektryczności i gazu. Ciasnota i brak środków czystości sprzyjały szerzeniu się epidemii. Jednak największym problemem był głód. W dwóch największych gettach – w Warszawie i Łodzi, szczelnie zamkniętych i rygorystycznie przez Niemców strzeżonych, ludzie umierali z głodu masami. W getcie łódzkim zmarło ponad 45 tys. osób (24 proc. ludności). W Warszawie w ciągu dwu i pół roku z głodu i chorób – 100 tys. osób (27 proc.). Dzienna wartość odżywcza produktów na kartki wynosiła średnio 230 kalorii na osobę (minimum fizjologiczne dla dorosłego człowieka to 2400 kalorii).

„W getcie doznawałem dojmującego i nieustępującego uczucia głodu” – wspomina dziesięcioletni wówczas Adaś, mieszkaniec wileńskiego getta. „Gdy matka wysyłała mnie do piekarni po kartkowy chleb, którego zawsze było za mało, w drodze powrotnej obgryzałem go wokół tak, by nie wzbudzało to podejrzeń.

Młodszemu o cztery lata braciszkowi (sam miałem wtedy dziesięć lat) złożyłem taką propozycję: »Weź kawałek chleba (ze słoniną czy cebulą), włóż ust, potem wyjmij, a ja go zjem«. Raz czy dwa zaintrygowany braciszek przystał na to, ale ponieważ sam odczuwał głód nie mniejszy niż ja, owo źródło dodatkowej aprowizacji dla mnie ustało”. Adam Nowicki zapispamieci.pl/adam-nowicki/

Rodzina Aleksandry (7 lat) mieszkała w Warszawie w dzielnicy żydowskiej, przy ul. Zamenhofa. Dom ten znalazł się w granicach getta. „Krótko przed utworzeniem getta wrócił z obozu jenieckiego w Laufen mój ojciec. Dom był stosunkowo nieźle zaopatrzony w suchary, fasolę, kaszę, nadto p. Wacław Nowiński, pracujący w komisariacie rzecznym, wchodził do getta w mundurze policjanta i przynosił chleb, cebulę oraz marmoladę kartkową, która utrwaliła mi się w pamięci jako przysmak niezapomniany. Mieszkanie szybko się zagęszczało. Rodzina bliższa i dalsza, wysiedleni z Łodzi i mniejszych miast przybywali bezustannie – drzwi już nie zamykano w ogóle. Szalał tyfus plamisty, chorowali wszyscy prócz ojca.

Na ulicach umierali już z głodu, zimna i chorób dorośli i dzieci. Niektórzy – po sprzedaniu resztek ubrań za pieniądze na żywność, odziewali się w papiery obwiązane sznurkiem. Papierami przyciśniętymi kamieniami przykrywano także zmarłych leżących na ulicy, bo przedsiębiorstwo pogrzebowe Pinkiertów nie nadążało z uprzątaniem zwłok. Widziałam często wozy pinkiertowskie wypełnione ciałami niemowląt i starszych dzieci. Zdarzało się też, że zmarłych przetrzymywano póki się dało w domu, by choć przez parę dni korzystać z ich bonów żywnościowych. A dzieci śpiewały: »oj, ta bona, ja nie chcę oddać bona«. Głód panował straszliwy. Dzieci w łachmanach nosiły do domu wodnistą zupę, wydawaną przez instytucję dobroczynną. Jeśli zdarzyło się szczęście i zupa się rozlała – kartofle zbierano natychmiast, a resztki kaszy dzieci zlizywały z trotuaru”. Aleksandra Berłowicz zapispamieci.pl/aleksandra-berlowicz/

Gdy wybuchła wojna, jedenastoletnia Sabinka mieszkała z rodzicami i siostrą w Łodzi. „Późną jesienią 1939 r. czy też na początku 1940 r. – nie pamiętam – zmuszeni byliśmy opuścić mieszkanie, ponieważ wprowadzała się rodzina niemiecka. Zabraliśmy pościel, osobiste rzeczy i coś tam jeszcze. Reszta wyposażenia została. Zamieszkaliśmy w Warszawie przy ulicy Twardej 22 lub 20. Warunki stawały się coraz cięższe, bieda, głód, choroby. Znów przeprowadzka na Twardą, chyba nr 5, bo to było teraz getto”. Sabina Wylot zapispamieci.pl/sabina-wylot/

Wandzia miała 5 lat, gdy wybuchła wojna. Z pobytu w getcie warszawskim zapamiętała tylko kilka obrazów. „Zaglądam w moje dzieciństwo jak do najciemniejszej studni. Przypominam sobie to, co dawno wykreśliłam z pamięci, bo z takim bagażem nie można żyć. (...) Coś w tym getcie musiałam jeść, ale pamiętam tylko dwa posiłki. Pierwszy, chyba jeszcze z wcześniejszego okresu, bo karmiła mnie babcia. Na ulicy padł koń. Jadłam końską krew, ściętą w kawałkach, przysmażoną na patelni. Smakowało piaskiem, wyglądało jak czarna gąbka. Jadłam tylko ja, wokół przyglądało mi się wiele osób – nikt nie jadł. Mama skulona pod ścianą obejmowała dłońmi łokcie. Dłonie pamiętam, twarzy nie. Drugi zapamiętany posiłek: puste biuro. Ojciec wydostał mnie ze schowka za szafami, posadził przy wysokim biurku i podał puszkę z gęstą zupą. W czasie jedzenia znalazłam włókno mięsa. I wtedy mój ojciec rozpłakał się. To był jedyny raz, kiedy widziałam go płaczącego”. Wanda Ziemska zapispamieci.pl/sabina-wylot/

Babcia 14-letniej Aliny pracowała w jadłodajni w warszawskim getcie. „W getcie babcia pracowała w jadłodajni dla ubogich, rozdawała codziennie zupę, ale nam gotowała osobne posiłki. Z czasem było jej coraz trudniej zajmować się trójką dzieci, bieda zaczęła zaglądać nam w oczy. Wtedy babcia oddala najmłodszego Jakuba do domu dziecka prowadzonego przez Janusza Korczaka, a mnie i Szmula postanowiła ukryć po aryjskiej stronie”. Alina zapispamieci.pl/alina/

Mieszkaniec getta w Warszawie mógł kupić na kartki miesięcznie 2,5 kg chleba, 20 dag cukru, czasem ziemniaki, brukiew, kiszoną kapustę, marmoladę i mydło. Żydowska administracja i organizacje społeczne w wielu gettach tworzyły tzw. kuchnie ludowe, które gotowały zupy wydawane najuboższym za darmo lub za minimalną opłatą. W Warszawie karmiono dzieci w szkołach i świetlicach (jesienią 1941 r. wydawano dziennie 120 tys. porcji zupy). Dla wielu z nich był to jedyny posiłek.

W warszawskim i łódzkim getcie działały Komitety Domowe [14] tworzone przez mieszkańców poszczególnych kamienic. Były one sprawnie działającą organizacją społeczną, w Warszawie kierowaną przez dr. Emanuela Ringelbluma [15]. Komitety zajmowały się pomocą najuboższym, opieką nad dziećmi, dożywianiem głodujących lokatorów. W ramach akcji „jedna łyżka” oddawano trochę zupy do wspólnego garnka. Zbierano po łyżce kaszy, mąki, cukru, jednym ziemniaku dla najbardziej potrzebujących. Organizowano „kąciki dziecięce”, gdzie pod opieką, w cieple dzieci mogły się bawić i zjeść gorący posiłek. Pobyt w „kąciku” opłacali rodzice, a najuboższym – komitet.

Kartkowe przydziały żywności nie wystarczały, by przeżyć. Trzeba było uzupełniać je produktami pochodzącymi zza muru. W zaopatrywaniu gett w żywność ogromną rolę odegrały dzieci. „Te dzieci przedłużyły życie pół miliona mieszkańców dzielnicy o rok. Jeśli kiedyś wystawi się pomnik zmarłym, zasługuje nań przede wszystkim to bohaterskie dziecko” – pisał prof. Ludwik Hirszfeld, wspominając warszawskie getto.

Dziewięcioletni Henoch przekradał się przez mur i szmuglował do getta chleb. „Znaleźliśmy się w bardzo trudnej sytuacji. Ojciec poza gettem, matka z dziećmi zamknięta w getcie, bez mieszkania i środków utrzymania. W tych warunkach ja i brat kontynuowaliśmy handel chlebem i innymi produktami żywnościowymi, które przenosiliśmy do getta ze strony polskiej. W tym celu prześlizgiwaliśmy się pod murem (rynsztokiem) na tzw. stronę aryjską, dokonywaliśmy zakupów i tą samą drogą wracaliśmy. Podczas kolejnego forsowania muru zostaliśmy złapani z chlebem na stronie polskiej przez niemieckiego tajniaka. Zaprowadził nas do strażnika stojącego trochę dalej od muru. Zbito nas dokładnie, zabrano worek z chlebem i kazano nam z powrotem prześliznąć się pod murem do getta. Zdarzenie to Niemcy fotografowali”. Henoch Rafael Lisak zapispamieci.pl/henoch-lisak/

Zdarzało się, że dziecko było jedynym zaopatrzeniowcem rodziny. Od niego zależało, czy najbliżsi przeżyją, czy umrą z głodu. 13-letnia Sabinka, która trafiła do warszawskiego getta z Łodzi, szmuglowała żywność dla matki i siostry. „Nędza, brak wszystkiego, wycieńczenie, niedostatek mojej rodziny i innych. Codzienny widok wegetujących, umierających ludzi, zgarniania zmarłych z głodu z ulicy. I tak dzień za dniem. Trupy, trupy, trupy. Ojciec zmarł z głodu. Nawet tego co było nie chciał tknąć, ażeby rodzina coś niecoś miała. A były to obgotowane obierki, które też bardzo smakowały. Żywność sprzedawano na tackach okratowanych drutem (zabezpieczenie przed kradzieżą). Tacki zawieszone były na ramionach, a i tak kradli, bo głód to rzecz straszna. Zostałam ja, mama, siostra. Zaczęłam przechodzić pod murami getta, ażeby coś przynieść do jedzenia. Miałam wtedy trzynaście lat! Z zebranymi, wyżebranymi pieniędzmi przechodziłam pod murami na »aryjską stronę« po mąkę, kaszę, cebulę, kartofle. Zbyt wiele tego nie było. Z tobołkami, woreczkami, wracałam z powrotem do getta.

Mama zachorowała na tyfus. Zabrana do szpitala, wróciła ogolona, marna, cień człowieka, ale jeszcze żyła. Przeniesiono nas na Krochmalną, do wspólnych pomieszczeń zbiorowych. Wybrałam się znów na zarobek, pod wykopkami – murami, na »aryjską stronę«. I to był ostatni raz, jak widziałam mamę i siostrę, wracając z zakupami. W rejonie Żelazna – Chłodna złapano mnie i kilkoro dzieci. Żandarmi kazali wszystkim dzieciom wysypać zakupiony dobytek i pod mur. Byłam chyba jedyną dziewczynką wśród chłopców. Ocalałam dzięki policjantowi granatowemu, który wmówił żandarmom, że nie jestem Żydówką. Dał kopa w pupę, mówiąc: »Zmykaj mała i niech cię więcej nie widzę«. I tak wtedy ocalałam. Za chwilę słychać było wystrzały i chyba żadne dziecko nie uratowało się. Tego nie można zapomnieć. Do getta już nie wróciłam, nie mogłam, wszystkie przejścia były strzeżone. Nie dało się prześlizgnąć pod murem. Zostałam sama, bez pieniędzy, głodna. Zaczęłam błąkać się po ulicach”. Sabina Wylot zapispamieci.pl/sabina-wylot/

Jakub (12 lat) miał na utrzymaniu matkę i brata. Pracował jako goniec http://zapispamieci.pl/sabina-wylot/ w Wydziale Szkolnym Gminy Żydowskiej w warszawskim getcie, był doręczycielem nakazów płatniczych, a potem sprzedawał na ulicy papierosy. „Żeby się utrzymać, zacząłem sprzedawać papierosy. Stałem od rana do wieczora w bramie przy ulicy Muranowskiej 44, mając przy sobie kilka paczek papierosów i zapałek. Papierosy kupowałem wieczorem, gdy wracali tzw. placówkarze, czyli Żydzi zatrudnieni poza gettem. Papierosy te sprzedawałem na sztuki w ciągu dnia. Zarobek był minimalny, ale pozwalał utrzymać przy życiu mnie, matkę i brata”. Jakub Gutenbaum zapispamieci.pl/jakub-gutenbaum/

Marian miał 11 lat, gdy wybuchła wojna. Ojciec zginął podczas oblężenia Warszawy, matka, pozbawiona środków utrzymania, wyprzedawała domowy dobytek. Gdy utworzono getto w Otwocku [16], sprzedających zaczęło przybywać i trzeba było szukać zbytu po polskiej stronie. „Począwszy od wiosny 1941 r. sprzedaż poszczególnych rzeczy oraz kupno żywności wziąłem na siebie, dokonując tych transakcji poza obrębem getta. Zachęcony osiągnięciami po »drugiej stronie«, od czerwca po żywność chodziłem na wieś. Pomagał mi tzw. dobry wygląd i dobra wymowa, bez akcentu żydowskiego. Tak pozując na polskiego, katolickiego chłopca, na wsi dobrze sobie radziłem. Zorientowałem się też, że jeśli chce się na wsi nocować, należy mieć kartkę od sołtysa. Widząc taką kartkę, gospodarz nie zadawał wielu pytań, przed snem otrzymywało się kolację, a rano sute śniadanie. Na wsi ważne były pewne maniery (określony sposób zachowania się), które szybko sobie przyswoiłem, dzięki czemu nie miałem większych trudności. Nie bacząc na wielkie niebezpieczeństwo, kursowałem jako przemytnik między otwockim gettem a okolicznymi wioskami, przynosiłem pożądane przez wieśniaków rzeczy na wymianę za produkty żywnościowe”. Marian Finkielman zapispamieci.pl/marian-finkielman/

Mali szmuglerzy często wpadali w ręce Niemców albo polskich policjantów. Byli rewidowani i bici. Wiele dzieci za przemycanie żywności zapłaciło życiem. Jadzia znalazła się w warszawskim getcie w wieku sześciu lat. Przechodziła na aryjską stronę i przenosiła produkty, które przekazywała jej dawna służąca rodziny. „Kiedy wybuchła wojna i utworzyli getto, musieliśmy się przeprowadzić do dzielnicy żydowskiej. Samej przeprowadzki nie pamiętam, byłam zbyt mała. Ja byłam tam od początku do stycznia 1943 roku. Zajmowałam się szmuglem: utrzymywałam całą rodzinę, każdy czekał na mnie, że ja coś przyniosę z polskiej strony. (...) Owijali mnie w różne rzeczy: koszule, bluzki, swetry, i bandażowali, z tym przekradałam się przez mur, wacha jak była dobra, to nas przepuszczała, jak nie – no to nie. (...)

Widziałam film telewizyjny... Jest kilkoro dzieci, małe getto, przechodzimy przez wachę. W tym momencie zostajemy złapani przez żydowskiego policjanta, jest takie ujęcie. Nie wiedząc, że w ogóle taki film był nakręcony, poznałam (w nim) samą siebie. Żydowski policjant, bijąc mnie pałką, wysypuje kartofle i mąkę lub cukier, trudno mi w tej chwili powiedzieć. To jedno ujęcie. Jestem więcej niż pewna, że to ja – z gromadką dzieci. Drugie ujęcie: wraz z ciotką jesteśmy w getcie, w środku. Jest to getto małe – i żebrzemy, prosimy o jałmużnę. (...) Umawiałam się z naszą służącą gdzieś w pobliżu Śródmieścia, stale obiecywała: »Jadzia, nie martw się, ja cię zabiorę«. Chodził ze mną mój wujek, rodzony brat mego ojca, miał 11, 12, może 16 lat – no, nie wiem. Ja przeszłam, jego złapał polski policjant po aryjskiej stronie i tak długo tłukł jego głową o kant chodnika, krew się lała, że na pewno go zabił, otworzył kanał i wrzucił go do kanału. Było to na moich oczach, patrzyłam z ukrycia. Trudno mówić o tym... wiem, że na pewno zginął. (...) Wrócę do sprawy szmuglu. Bałam się. Na pewno się bałam. Robiły to inne dzieci, ja widziałam, że to robią, to nie była moja inicjatywa. Po prostu uważam, że tatuś porozumiał się z tą dawną naszą służącą, że najprędzej ja, jako dziecko, mogę przejść, najprędzej coś przyniosę. Nie tylko ja, tatuś mój też chodził na polską stronę, zresztą w międzyczasie starał się o wyrobienie dla nas aryjskich dokumentów. Głównym dostawcą byłam ja. Chodziły też inne dzieci, cztero-, pięcioosobowe grupki wychodziły, niektórzy już nie wracali, nie czekaliśmy... (…) Naturalnie, że jak była okazja, przeszło się, ale na drugi dzień czy na podwórku – wiedzieliśmy, że któreś z dzieci zostało złapane, zabite, zakatowane lub zabrane podczas akcji. To nie były żadne stałe grupki. Ja umawiałam się zawsze ze swoją »matką«, czyli służącą, która na mnie czekała po aryjskiej stronie, prowadziła mnie do mieszkania swoich znajomych, państwa Dworakowskich – chyba... (…)

Jak ja przechodziłam na aryjską stronę, były momenty buntu we mnie, przeważnie wtedy, kiedy zostałam złapana, pobita. Zdarzyło się to trzy razy. Naturalnie, że do wychodzenia z getta nikt z rodziny mnie nie zmuszał. (…) Było coraz gorzej, coraz trudniej przejść, coraz ciężej coś zdobyć. Głód był straszny”. Jadwiga Kotowska zapispamieci.pl/jadwiga-kotowska/

Maksymilian urodził się w 1928 roku, przed wojną nazywał się Ścisłocki i mieszkał z rodzicami w Warszawie przy ulicy Miłej 9. Potem dom znalazł się w granicach getta.

„Jak już mur stał, ja prześlizgiwałem się przez rynsztoki na aryjską stronę. Były mury i pod nimi rynsztok; taka mała skrytka, że główka (dziecka) się mieściła. Ja byłem szczupły i mieściłem się tam. Wychodziłem z getta codziennie, przeważnie grasowałem po aryjskiej stronie. Byłem przy ulicy Lisowskiej, przy Schroegera na Bielanach… Pod okupacją nie chodziłem już do szkoły. Przynosiłem marchew, ziemniaki… Chodziłem po prośbie – po prostu.

Ponieważ nie miałem wyglądy Żyda, nie żydłaczyłem, coś dostawałem. I to trwało kilka ładnych miesięcy. Chodziłem nie codziennie, co drugi dzień. Nocowałem na Bielanach, w kręgach od studni. Znali mnie tam wszyscy, dawali ubrania i inne rzeczy. Przynosiłem je do domu. Ojciec w tym czasie chorował i zmarł na zapalenie płuc i zapalenie opon mózgowych. Cośmy mieli, tośmy sprzedali, a byliśmy średnio zamożni.

Mama miała maszynę do szycia, to zaczęła szyć. Coś uszyła, żeby dostać trochę zupy. Pamiętam, że jak przynosiłem ziemniaki, to mama nawet obierki gotowała”. Czesław http://zapispamieci.pl/czeslaw/

Sima, zwana Bubą, przebywała z rodzicami i rodzeństwem w getcie w Ludwisinie k. Warszawy. Już na początku okupacji 15-letnia dziewczynka stała się rodzinnym zaopatrzeniowcem.

„Coraz trudniej było o żywność. Za chlebem i wszystkimi produktami spożywczymi ustawiały się tasiemcowe kolejki. W tej codziennej walce o byt Żydzi stali na straconej pozycji. Posiadałam niezbędne jak na owe czasy walory: bardzo dobrą znajomość języka polskiego, aryjski wygląd i liczne przyjaźnie z Polakami. Pozwalało mi to czuć się w miarę bezpiecznie na ulicy, w kolejkach po żywność wraz z moimi polskimi rówieśnikami. Kiedy w końcu zabrakło już w sklepach towarów, ruszałam z polskimi przyjaciółmi do pobliskich wsi. (…)

W tych dramatycznych okolicznościach to właśnie mnie, podobnie jak na początku okupacji, przypadł w udziale obowiązek zabezpieczania w żywność mojej rodziny. Stałam się »zawodowym« szmuglerem i przemytnikiem. Doskonale zdawałam sobie sprawę z ciężaru odpowiedzialności. Wiedziałam też, że każda wyprawa poza granice getta groziła śmiercią. A jednak dwa, trzy razy w tygodniu wykradałam się na stronę aryjską, bo głód brał górę nad strachem. Moja matka uszyła mi na te wyprawy specjalny podkoszulek z licznymi dużymi kieszeniami, w które wkładałam zakupioną żywność.

Z czasem poznałam liczne środowisko szmuglerskie. Byli to przede wszystkim Polacy, którzy znanymi sobie tajnymi przejściami przedostawali się na teren warszawskiego getta. Poprzez dawne przyjaźnie i ja również zostałam wcielona do jednej z takich grup. Zazwyczaj pierwszym porannym pociągiem jechałam ze stacji Legionowo do warszawskiego Dworca Gdańskiego. Stamtąd wraz z polskimi przyjaciółmi ukrytymi przejściami wchodziliśmy na teren warszawskiego getta.

Obładowana żywnością szłam zawsze pod ten sam adres przy ulicy Gęsiej 35. Tam bowiem mieszkali przyjaciele moich rodziców, państwo Eisenkeit. Oni kupowali ode mnie mięso, kaszę, mąkę, cukier, tłuszcze. Przynoszone przez nas towary nigdy nie były po wygórowanej cenie. Dlatego przyjmowano nas bardzo serdecznie, a nawet okazywano nam swoją wdzięczność. Za pieniądze zarobione w warszawskim getcie kupowałam znów żywność po stronie aryjskiej i zawoziłam ją swojej rodzinie do ludwisińskiego getta. Bez szmuglerskich wypraw wiele osób spotkałaby zapewne śmierć z głodu. Pewnego dnia mój ojciec został zabrany do obozu pracy przymusowej. Wszystkich zapędzono do budowy wału nad Wisłą. W obozie tym panował głód, więźniowie w ogóle nie otrzymywali ciepłej strawy. Bicie i znęcanie się było na porządku dziennym.

Zabranie ojca było dla nas ciężkim przeżyciem. Płakaliśmy wszyscy, bo zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że nie nawykł do ciężkiej pracy fizycznej i nie zniesie tego ciężaru. Aby go ratować, postanowiliśmy różnymi sposobami przemycać mu niezbędną do przeżycia żywność. To zadanie wzięła na siebie młodsza siostra Pesia.

W pewnym momencie niemal wszystkie nielegalne przejścia do warszawskiego getta zostały przez hitlerowców odkryte. Te tajemne przejścia to były dziury w piwnicach i strychach stojących obok siebie budynków, z których jeden był jeszcze po stronie aryjskiej, a drugi już w getcie. To przez te dziury szmuglerzy przenosili chyba z 80 proc. całej aprowizacji ratującej wielotysięczną ludność getta od śmierci głodowej. Na nowo podjęte próby przedostania się do getta kończyły się dla szmuglerów tragicznie. Byłam przerażona. Jak mam zdobyć środki na zakup żywności dla ojca i mojej rodziny? W tych trudnych chwilach przyszli mi z pomocą moi polscy koledzy. Zaproponowali mi, abym z nimi ruszyła na inny przemytniczy szlak,z terenów Generalnej Guberni do tzw. Rzeszy. Ta nowa niemiecka »Rzesza« to podwarszawskie miasteczka i wsie leżące nad Narwią i Bugiem, zamieszkane wyłącznie przez Polaków.

Ludność ta, oderwana sztuczną granicą od swych macierzystych miast i miasteczek, była pozbawiona odpowiedniego zaopatrzenia w artykuły przemysłowe, jak również możliwości zbytu własnych wytworów rolnych. Przez zieloną granicę do tzw. Reichu wędrowały setki szmuglerów, dźwigając na plecach ładunki towarów – po 30, 40 kilogramów w obie strony. Za towary przemysłowe otrzymywaliśmy w zamian mięso, tłuszcze, mąkę, kasze, pszenicę. (…)

W grupie, z którą chodziłam, wszyscy wiedzieli, że jestem Żydówką z ludwisińskiego getta. Gdy padałam pod ciężarem niesionego towaru, pomagali mi. Informowali mnie też o każdej następnej wyprawie. Wielokrotnie byliśmy łapani przez żandarmów i patrole graniczne. Byliśmy przesłuchiwani, często bici i katowani, nasze towary konfiskowano, lecz nas szczęśliwie puszczano z życiem”. Sima Wasser http://zapispamieci.pl/sima-wasser/

Najbiedniejsi, których nie stać było na kupowanie jedzenia na czarnym rynku, skazani byli na powolne umieranie z głodu. Pracująca w getcie warszawskim grupa lekarzy rozpoczęła badania nad głodem, które nigdy nie zostały ukończone, gdyż zarówno przedmiot badań, jak i badacze zginęli podczas likwidacji getta. Wyniki pracy badawczej przetrwały wojnę i zostały opublikowane [17]. Choroba głodowa powodowała stopniowy zanik organów wewnętrznych: serca, wątroby, śledziony i nerek. Sekcje zmarłych z głodu wykazały, że wątroba ważąca u zdrowego człowieka ok. dwóch kilogramów, skurczyła się do 56 gramów, najniższa zanotowana waga serca wynosiła 110 gramów (normalnie ok. pół kilograma). W drugim, śmiertelnym stadium wychudzenia pojawiały się obrzęki głodowe, ludzie stawali się apatyczni, senni, ale na widok jedzenia reagowali agresywnie. Gaśli powoli jak płomyk świecy i odchodzili niepostrzeżenie.

ŚMIERĆ BLISKICH

Wiele żydowskich dzieci widziało śmierć swoich najbliższych – rodziców, dziadków, rodzeństwa. Te wydarzenia pozostały na zawsze w ich pamięci. Swena (ur. w 1931 roku) wysiedlono z rodzicami z Jabłonowa k. Grudziądza do getta w Płocku. Stamtąd przewieziono do przejściowego obozu w Drzewicy, z którego wysyłano Żydów do obozu zagłady w Treblince. Panował głód i szalał tyfus. „Na moich oczach umarła babcia i stryjowie. Stryj Ari umarł na tyfus plamisty. Wujowie Alfred i Magnus umarli z głodu. Ich ciała załadowano na przejeżdżający codziennym kursem wóz pogrzebowy. Widziałem, jak początkowo chudli i stawali się podobni do szkieletów, a później obrzmiewali i groteskowo puchli. Nie wiem dokładnie, jak umarła babcia. Któregoś dnia powiedziano nam, dzieciom, że jej już nie ma”. Swen Sonnenberg http://zapispamieci.pl/swen-sonnenberg/

Karol (ur. w 1931 r.) mieszkał z rodzicami i bratem w miejscowości Mosty Wielkie (w dawnym województwie lwowskim). „Tragedia zaczęła się w 1941 r. po wkroczeniu wojsk niemieckich. Ojca naszego zastrzelił koło domu jakiś przechodzący Niemiec, ot, dla żartu, może dlatego, że nosił brodę. Najstarszy brat Józef przebywał w jakimś obozie, chyba Zawonie; słuch o nim zaginął. Matka i siostra zginęły w dniu zagłady getta. Tę rzeź przeżyłem wraz ze swoim bratem Abrahamem, starszym ode mnie o cztery lata. Tak wyglądał ten dzień w moich oczach: Matka i siostra wyszły wcześnie rano jak codziennie do przymusowej i bezpłatnej pracy, a ja z bratem jako nieletni zostaliśmy w domu. W pewnej chwili usłyszeliśmy gęstą strzelaninę. Zrozumieliśmy, że zaczęła się oczekiwana nerwowo od dłuższego czasu likwidacja getta. W pokoju, w mieszkaniu zajmowanym przez wiele rodzin, była wykonana i zamaskowana mała nora pod podłogą. Weszliśmy do niej, nakrywając nad sobą wieko przykryte kawałkiem starego chodnika.

W tej norze siedzieliśmy cały dzień. Bez przerwy docierały do nas okrzyki oprawców, płacz dzieci, lamenty i modły dorosłych. W pewnej chwili słyszymy, jak koło naszego okna ktoś przystanął. Płacz dzieci i głos męski: »Idesz czy nie idesz«. Odpowiedział głos kobiecy: »Idu, panoczku, idu«. Poznaliśmy po głosie, że była to nasza krewniaczka z dwiema córeczkami. Starsza miała pięć lat, młodsza, całkiem maleńka, na ręku. Przypuszczam, że celowo przystanęła, żeby w ten sposób pożegnać się z nami. Wiedziała o naszym schowku. Jej matka została przed chwilą zastrzelona, o czym przekonałem się po wyjściu z tego ukrycia. Ukrywały się one na stryszku szopy, na podwórku. Zapewne płacz dzieci je zdradził. Matka tkwiła martwa w okienku stryszku, a na dole leżała pierzyna i poduszka. Widocznie staruszka nie chciała zeskoczyć.

Z naszym pokojem sąsiadował drugi pokój z piwnicą, gdzie ukrywała się duża grupa ludzi. Zostali oni wyprowadzeni i zamordowani. Wszystko to doskonale słyszeliśmy w swojej norze. W Mostach Wielkich miał miejsce jeszcze jeden straszny mord: dużą grupę Żydów zamknięto w bóżnicy i spalono żywcem. Pod wieczór, gdy już wszystkie odgłosy ucichły, wyszedłem bez brata z tej nory. Tuż za drzwiami w sieni spostrzegłem Niemca. Struchlałem, ale opanowałem nerwy i odszedłem. Przystanął, popatrzył na mnie, ale nic nie powiedział. Na Rynku zobaczyłem dwa stosy równo ułożonych martwych ludzi. Wiedziałem, że wśród nich jest nasza matka i siostra, a także owa krewniaczka ze swoimi dziećmi i kilkaset, jak oceniłem, innych osób. Poszedłem po brata, i razem udaliśmy się na miejsce, gdzie przed pójściem do getta znajdował się nasz dom. Tu już nasze nerwy nie wytrzymały. Ogarnęła nas potworna rozpacz. Dziś straciliśmy najdroższą naszą matkę i siostrę, a na dodatek stwierdziliśmy, że naszego domu już nie ma. Rozebrali go sąsiedzi Ukraińcy, bo był stary, a nową drewnianą oborę przenieśli na swoją parcelę. Chłopiec z tego domu powiedział ze śmiechem: »Popatrzcie jeszcze na waszą stajnię«. Całodzienny strach, żal, zimno od wilgotnej ziemi, głód i pragnienie, a teraz jeszcze widok resztek pozostałych po naszym domu spowodowały tak wielką naszą rozpacz, że płakaliśmy na cały głos, nie zważając już na zagrożenie. Nie mogliśmy nad sobą zapanować. Zresztą dziś, po pięćdziesięciu latach, pisząc te słowa, również płaczę”. Karol Galiński http://zapispamieci.pl/karol-galinski/

Dwunastoletni Roman po wydostaniu się z getta w Samborze [18] ukrywał się z rodziną w okolicy. Zostali zadenuncjowani, podczas ucieczki był świadkiem śmierci siostry i postrzelenia ojca.

„W dniu 30 grudnia 1943 r. około godziny dziesiątej wszedł do tej stodoły Ukrainiec Antoni Łoziński, zauważył nas i szybkim krokiem począł biec do dyrekcji folwarku w Głęboce, ażeby zameldować o tym fakcie. Ówczesny szef Liegenschaftu, niejaki Buszkiewicz, sprowadził ukraińską policję. Zanim zdążyliśmy opuścić tę stodołę, policja podjechała sankami pod stodołę (dzieliło nas około pięćdziesięciu metrów), co widząc, zeskoczyliśmy z tego siana i poczęliśmy uciekać w kierunku lasu. Uciekałem razem z siostrą Pelagią; trzymaliśmy się za ręce; ojciec i matka uciekając pozostali w tyle. Podczas ucieczki ojciec, postrzelony dwukrotnie w lewe ramię, upadł. Matka [19] też wpadła w rów napełniony śniegiem.

Policjanci pozostawili ojca, myśląc, że został zabity na miejscu, pobiegli za mną i siostrą. W pewnym momencie rozluźniliśmy z siostrą ręce, ja poleciałem osobno wydeptaną ścieżką, siostra zaś z niewiadomych przyczyn pobiegła w kierunku lasu, tworząc świeży ślad, za którym popędzili policjanci. Dopadli ją siedzącą pod lasem i tam na miejscu zastrzelili. Liczyła biedna siostra szesnaście lat.

Dotychczas mam wyrzuty sumienia, i chyba tak pozostanie do końca mojego życia, że ja pobiegłem w innym kierunku, i ona, biedna, w innym i, o ile pamiętam, to ja w pewnym momencie puściłem siostry rękę i powiedziałem: »Biegnij tam, a ja tutaj pobiegnę«, na co ona odpowiedziała: »Dlaczego ja mam tam biec?«, i to było ostatnie słowo, które usłyszałem od mojej najukochańszej siostry. (…)

Udałem się na miejsce, na którym ojciec padł, zastałem tylko kałużę krwi. Okazało się, że ojciec, ranny, począł uciekać w kierunku Sąsiadowic. Tam na początku wsi został obandażowany, a następnie szedł dalej. Jednakże został schwytany przez młodego drania, niestety Polaka, i doprowadzony do urzędu gminy. Został zabrany przez policję ukraińską w Felsztynie i następnego dnia rano, tj. 31 grudnia 1943 r., rozstrzelany pod gmachem policyjnym na oczach sąsiadów”. Roman Lewin http://zapispamieci.pl/roman-lewin/

Siedmioletnia Dziunia w lutym 1942 roku znalazła się z ojcem i macochą w getcie w Kołomyi. „Początkowo warunki bytowania w getcie były znośne. Potem było coraz gorzej, nękał nas głód, wszy, choroby, szczególnie tyfus. (…) Wszyscy członkowie mojej rodziny mieli przy sobie truciznę na wypadek, gdyby zabrali nas Niemcy. Ojciec miał również truciznę dla mnie. Wiedziałam o tym, chociaż nikt mi o tym nie mówił. Bałam się tego, gdyż bardzo chciałam żyć. Pewnego dnia do naszego domu przyszedł żydowski policjant, który zabierał starych ludzi. Mój dziadek błyskawicznie zażył truciznę i upadł. Umarł na moich oczach. Nigdy tego widoku nie zapomnę”. Dziunia Estera Tattelbaun vel Tajtelbaum http://zapispamieci.pl/dziunia-tattelbaum/

Krysia w warszawskim getcie utrzymywała rodzinę – szmuglowała żywność, sprzedawała żyletki, była właścicielką rikszy i kelnerką w kawiarni przy ulicy Siennej. W wieku 14 lat przestała być dzieckiem. „Moja piękna siostra Sabina popełniła w getcie samobójstwo w dniu swoich dwudziestych szóstych urodzin. Nie chciała czekać na niemieckie »ostateczne rozwiązanie« i szukała dla siebie swojego. Najpierw połknęła dwie fiolki luminalu… ale ją odratowano. Potem znalazła prostszy sposób, wyskakując z siódmego piętra kamienicy na Chłodnej. Jej synek Marianek miał wtedy dwa lata i był niestety obrzezany. (…)

To samobójstwo siostry było chyba największym szokiem, jaki przeżyłam. Postanowiłam, że muszę go uratować [20], choć sama nie miałam nic oprócz fałszywej metryki urodzenia i fałszywej kenkarty. Moja mama miała jasne włosy, prosty, mały nos, niebieskie oczy. Mogła wyjść, mogła żyć, gdybym ja okazała się bardziej dojrzała, mniej podatna prawu dżungli, w myśl którego trzeba było ratować dzieci, a nie starców. Tylko że mama miała wówczas 48 lat! I to jest rana, która się nie zabliźni. Czarna plama na moim życiorysie”. Krystyna Zielińska http://zapispamieci.pl/krystyna-zielinska/

Ośmioletnia Bronia na zawsze zapamiętała zimny listopadowy dzień 1941 roku, gdy stała z matką i siostrą przed plutonem egzekucyjnym.

„Muszę wrócić do opisu śmierci mojej matki, siostry, ciotki i jej dwóch córek. Był wczesny poranek, chyba mieszkaliśmy w oficynie dużej kamienicy – tam nadjechały ciężarówki, Niemcy kazali nam wyjść z mieszkań i ładowali nas na te ciężarówki jak bydło, naturalnie pod groźbą wycelowanych w naszym kierunku pistoletów maszynowych. Zawieziono nas do lasu niedaleko Drohobycza, prawdopodobnie były to Dereżyce, taka nazwa kołacze się w mojej głowie, ale również mogło to być w lesie koło Bronicy w kierunku na Sambor. (…) Ustawiono nas w jeden długi szereg, pod lasem, gdzie były już wykopane rowy. Dlaczego nie byłam razem z matką i innymi krewnymi, tego nie potrafię wyjaśnić. Ja zamykałam szereg. Byłam ostatnia i na końcu szeregu stał młody człowiek w mundurze niemieckim, ale nie w mundurze SS, z wysuniętym do strzału karabinem. Padła komenda: »Strzelać!« – młody człowiek chwycił mnie w ułamku sekundy za rękę i zakrył mnie swoim ciałem, krzyknął: »Leć do lasu!«, las był tuż, a krzewy na tyle wysokie, że nie było mnie widać. Instynkt życia kazał mi posłuchać tego żołnierza, wydaje mi się, że widziałam moją matkę, jej wzrok przyzwalający mam przed oczyma, a potem, kiedy leciałam przez las, słyszałam już tylko kanonadę strzałów, jakieś straszne krzyki. Jak długo trwał ten mój szalony bieg i jak się znalazłam w mieście, w Drohobyczu – nie wiem”. Bronisława Wajngarten http://zapispamieci.pl/bronislawa-wajngarten/

Malwina, urodzona w 1933 roku, spędziła w getcie w Drohobyczu dwa lata. W 1943 roku matka zdecydowała się na ucieczkę. Potem dołączył do nich ojciec. Przeżyli wojnę. „W getcie przechodziłam tyfus i czerwonkę. Byłam schorowanym i nieustannie głodnym dzieckiem, toteż niewiele pamiętam poza dojmującym uczuciem głodu i ciągłym myśleniem o chlebie. W Drohobyczu najbardziej brutalnymi katami Żydów, a zwłaszcza dzieci, byli dwaj gestapowcy: Ginter i Sobota. Szczególnie niebezpieczny był Sobota, ponieważ pochodził ze Świętochłowic na Śląsku i znał bardzo dobrze język polski. Zwabiał do siebie dzieci, obdzielał cukierkami, a potem strzelał lub rozbijał im główki o krawężniki. Te bestialskie sceny na zawsze utkwiły mi w pamięci; mimo iż upłynęło tyle lat i byłam taka mała, ciągle mam je przed oczami”. Malwina Wollek http://zapispamieci.pl/malwina-wollek/

Joasia miała sześć lat, gdy 17 kwietnia 1942 roku jej ojciec [21] został aresztowany i zastrzelony. „A oto, co ja zapamiętałam z tego feralnego dnia po śmierci tatusia. Obudził mnie głośny płacz. To był płacz mamusi i babci. Mamusia siedziała na moim łóżeczku, a zobaczywszy, że już nie śpię, łkając powtarzała w kółko: »Tatuś wyjechał. Daleko wyjechał! Już go nie zobaczymy!!!«. A babunia (matka taty) chodziła dookoła stołu i głośno zawodziła. Przerażona nie pamiętam, kto się mną zajął. Po pewnym czasie wprowadzono mnie do pokoju, gdzie na tapczanie leżał, ubrany w ciemny garnitur, mój ukochany tatulek. Byłam zaskoczona, mamusia żartowała, pomyślałam: powiedziała, że wyjechał, a on przecież śpi! Chciałam podbiec do niego, poskarżyć się, przytulić i pocałować, ale odciągnięto mnie i wyprowadzono do drugiego pokoju. Na pogrzebie tatusia nie byłam, mama uważała, że to niebezpieczne, a poza tym bała się szoku dla mnie. Przebywałam wtedy u przyjaciół mamy. Gdy po pogrzebie wróciłam do domu, położono mnie spać w łóżku mamusi (spałam z nią do 1948 r.). I ktoś powiedział mi, że mama i babcia są bardzo smutne, więc muszę być grzeczna, nie płakać i opiekować się mamą”. Joanna Neuding http://zapispamieci.pl/joanna-neuding/

Alina z babcią i dwoma braćmi trafiła do warszawskiego getta, miała wtedy 12 lat. Najmłodszy chłopiec Jakub został umieszczony w domu dziecka, a dwoje starszych dzieci ukryto po aryjskiej stronie. Alinka bardzo tęskniła za babcią – uciekła od swoich opiekunów i wróciła do getta.

„Zostałam z babcią, dołączyła do nas ciocia z maleńkim dzieckiem. Jej mąż ukrywał się gdzieś na wsi. Rozpoczęła się likwidacja getta, zaczęły się wywózki. Niemcy wyganiali ludzi z domów, w każdej chwili mogli przyjść po nas. Babcia strasznie się o nas bała, codziennie zamykała nas w schowku pod oknem, zastawiała go stołem, siadała na krześle i... czekała. Dwa razy cudem się uratowała – niemiecki żołnierz wszedł do mieszkania, rozejrzał się i widząc starą kobietę, wyszedł. Cuda jednak nie zdarzają się co dzień – kolejny przeszukujący domy żołnierz strzelił do niej. Ciężko ranna zdołała jeszcze doczołgać się do okna i wypuścić nas (ciocię z dzieckiem i mnie) ze schowka. Ciocia próbowała zatamować krwotok, ale jej starania nic nie dały. Po kilku godzinach babcia umarła z upływu krwi”. Alina http://zapispamieci.pl/alina/

Dziewięcioletnia Marysia przebywała w warszawskim getcie z całą liczną rodziną, którą utrzymywał jej ojciec. „W tym czasie trzeba było przenieść się z Nowolipek, bo to było za duże mieszkanie i za dużo ludzi: trudno się było ukryć... Ja z Mamusią, Tatą i babcią Rózią poszliśmy do bloku Toebbensa na Leszno. Inni tam, gdzie mogli. Więcej już nikogo z nich nie zobaczyłam żywych. Rozpłynęli się w powietrzu, odeszli bez śladu. A na Lesznie odeszła też babcia Rózia. Była w skrytce na parterze, bo już z powodu choroby serca nie chodziła, a my chowałyśmy się (dopóki Mamusia nie miała numerka od Toebbensa) w innej skrytce – piwnicy. Raz wróciliśmy po »blokadzie», a szafa skrytki babci była nienaruszona, kołdra tylko odrzucona, a babci nie było. Tatuś powiedział: »Poszła do nieba«. Bardzo płakałyśmy... Leszno to ciągłe alarmy: »blokada« – trzeba się chować, bieg do schronu, godziny bez ruchu w oczekiwaniu na odejście z domu Niemców, lęk potworny o Ojca, czy przeżył. Raz Niemcy wpadli na podwórze domu, a my z Mamusią nie zdążyłyśmy zejść do schronu i razem ze sporą grupą zostałyśmy na podwórzu zapędzone w kąt przez Niemców. Oddali do nas salwę, ale ani Mamusia, ani ja nie zostałyśmy ranne, kule nie trafiły, padłyśmy pod trupami innych i przeżyłyśmy. Gdy wróciliśmy na Leszno, czekała nas jeszcze jedna tragedia. Przyszła wiadomość, że babcia Kalcia, matka mego taty, i jego siostra Mańka Lipszyc popełniły samobójstwo w getcie w Ostrowcu, gdy stwierdziły, że wymordowali wszystkich z rodziny Ejzenów. Mój Ojciec bardzo płakał. Pierwszy i ostatni raz widziałam go płaczącego. Wówczas dał mi truciznę (fiolkę z czymś), bo ukrywałam się już gdzie indziej, mianowicie w schronie pod antykwariatem w tym samym domu z jednym chłopcem Mietkiem”. Maria Leszczyńska Ejzen http://zapispamieci.pl/maria-leszczynska/

Wisia miała jedenaście lat, gdy w warszawskim getcie zginęła jej matka. „Wreszcie nadszedł dzień 31 sierpnia 1942 r. Byliśmy w kolejnym mieszkaniu na Lesznie: rodzice, ciocia Ela z wujkiem Mitkiem i ja. Późnym rankiem, a może w południe, bramę z hałasem otwarto i donośnym głosem wezwano mieszkańców do zejścia na dół z rzeczami, pozostawienia drzwi otworem, by można było sprawdzić, że nikt nie pozostał. Zapowiedziano, że niezastosowanie się do rozkazu grozi śmiercią. Mama szybko wepchnęła mnie pod żelazne łóżko, zasunęła walizkę, a sama wraz z pozostałymi wyszła na korytarz, nie schodząc jednak na dół i nie otwierając drzwi. Słyszałam dudnienie kroków po schodach, potem łomot kolbami do drzwi, wrzask: »da, da, da!«, potem wyważanie drzwi, znowu: »da, da, da!«, potem strzały i odgłosy uderzeń, hałas kroków na klatce schodowej, krzyki na podwórzu, rumor odchodzących ludzi i wreszcie zaległa cisza. Po jakimś czasie wyczołgałam się spod łóżka i ukradkiem wyjrzałam przez okno. Podwórze było puste, tylko na dole stał gruby krępy żołnierz w zielonym mundurze i w blasku słońca zacierał z zadowoleniem ręce. Mam ciągle przed oczami ten ruch rąk i świńskie zadowolone oczka po dobrze spełnionym zadaniu. Potem przyszli jacyś ludzie i zabrali mnie do siebie. Matka zginęła na miejscu, w korytarzu, trafiona strzałem w głowę. Ojca ciężko pobitego zabrano na Umschlagplatz, skąd wyratował go dr Jan Blat (sam został podobno zastrzelony, kiedy uderzył w twarz Niemca, gdy ten pchnął kolbą kogoś z jego bliskich). Wujostwo zginęli w Treblince. Następnego dnia siostra Ojca kreśli kartkę do przyjaciółki mojej Mamy Zofii Korczak-Blatonowej (kartka zachowała się): »Droga Pani Zosiu, od dnia, kiedy otrzymaliśmy Pani kartkę, zmieniło się u nas. S[ara] początkowo bardzo niechętnie rozstawała się z Wisią, później wydało się jej to szczęściem. Trudno było się tylko porozumieć. Teraz jest tak: S[ara] nie żyje, zginęła w poniedziałek 31 sierpnia. [...] Wisia jest ze mną. Była świadoma śmierci Matki. [...] Jedyny dla dziecka ratunek, to jej wyjazd. [...] Błagam o natychmiastową odwrotnie odpowiedź. Albo tu po nią przyjść, albo dostarczyć mi adres, gdzie można by ją odprowadzić. Mój telefon 261—16...«. I rzeczywiście – w kilka dni później byłam już na »aryjskiej stronie«, by rozpocząć nowe życie jako Wiktoria Załęska urodzona we Lwowie”. Wiktoria Śliwowska http://zapispamieci.pl/wiktoria-sliwowska/

Maksymilian urodził się w 1928 roku, nazywał się wtedy Ścisłocki i mieszkał z rodzicami przy ulicy Miłej 9. Potem dom znalazł się w granicach getta. „Ojciec umarł w getcie. Zawiozłem ojca w skrzyni z kołami (to był taki wózek). Zawiozłem na cmentarz, na Okopową w Warszawie. Tam jest sto pięćdziesiąt osób w jednym grobie. Tam leży mój ojciec. I nie wiem, czy jest zapisany”. Czesław http://zapispamieci.pl/czeslaw/

Od jesieni 1940 roku do lipca 1942 roku w getcie warszawskim z głodu, zimna i chorób zmarło ok. 92 tysięcy osób. Początkowo odbywały się normalne pogrzeby, zmarłych chowano zgodnie z zasadami żydowskiej religii. Wkrótce jednak liczba umarłych zaczęła lawinowo rosnąć, a rodziny nie miały pieniędzy, by pochować swoich bliskich. Zwłoki wynoszono więc nocą na ulicę i rano zabierali je pracownicy przedsiębiorstwa pogrzebowego „Wieczność”, należącego do Mordechaja Pinkierta. Trupy układano jedne na drugich w czarnych skrzyniach na kołach i wieziono na cmentarz przy ulicy Gęsiej (teraz Okopowej). Tam grzebano je w zbiorowych grobach, w większości nago (odzież była potrzebna żywym) lub owinięte papierem – rabini w getcie zgodzili się, by zastąpić nim tradycyjne płócienne całuny. W 1940 roku umierało tygodniowo ok. 200 osób, w marcu 1941 roku – 400 osób. Na cmentarzu brakowało miejsca, zaczęto więc grzebać zmarłych na terenie znajdującego się obok stadionu Skry [22].

W KRYJÓWCE

Decyzja o zamordowaniu Żydów zamieszkujących getta w Generalnym Gubernatorstwie zapadła na przełomie września i października 1941 r. W tym samych roku zapadł wyrok na wszystkich europejskich Żydów. Za przeprowadzenie akcji (znanej jako Aktion Reinhardt) masowego uśmiercania odpowiadał SS-Brigadeführer i generał policji Odilo Globocnik [23] , dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim. Pierwszy obóz zagłady powstał w Bełżcu (w listopadzie 1941 r.), kolejne w Sobiborze (w marcu 1942) i Treblince (w maju 1942 r.). Usytuowano je na ważnych szlakach kolejowych, w pobliżu małych stacji. Niemcom zależało na sprawnym przeprowadzeniu operacji, bez uszczerbku dla ich działań wojennych. Deportacja, w zależności od wielkości getta, trwała dni albo tygodnie. W Warszawie w ciągu dwóch miesięcy wywieziono do Treblinki ok. 280 tysięcy osób. Na początku Żydzi nie zdawali sobie sprawy, że „przesiedlenie” oznacza śmierć. Niektórzy nawet, uciekając przed głodem, sami zgłaszali się do transportu. Nawet gdy do getta dotarły wiadomości od uciekinierów z Treblinki, nie chciano uwierzyć, że w obozach mordowani są ludzie.

Rodzice 11-letniej Wiktorii zdawali sobie sprawę, co naprawdę oznacza termin „deportacja”. Próbowali ukrywać i ratować swoje dziecko. „Katastrofa przyszła w końcu lipca 1942 r. Zaczęły się wywózki, zwane akcjami. Ich miecz zawisł nad każdą rodziną. Dopiero wtedy wdarł się do domu strach, dławiący, paraliżujący. Poznaliśmy nowe słowa: »blokada«, »kryjówka«, »dobra praca« w »szopie«. Pierwsza taka łapanka miała miejsce chyba jeszcze na Chłodnej. Nie wiem, gdzie się pochowali dorośli, mnie i Jerzyka nakryto jakimiś poduszkami i kołdrami, dusiliśmy się z gorąca i przeraźliwego strachu, że nas odkryją. Słychać było kroki, stukot podkutych butów, hałas przeszukiwanego mieszkania. Potem wszystko ucichło i wydobyto nas z ukrycia”. Wiktoria Śliwowska http://zapispamieci.pl/wiktoria-sliwowska/

Wandzia podczas likwidacji warszawskiego getta miała osiem lat. „Kiedy myślę »getto«, słyszę jakąś dziwną głuchą melodię. Nie potrafię jej powtórzyć, ale jest we mnie – monotonna, smutna. Kilka razy zmieniamy mieszkania, ale najwyraźniej pamiętam, że jestem przetrzymywana w jakichś przedziwnych miejscach. Z tylnej ściany szafy wyjmuje się deskę. Przechodzę przez szafę na drugą stronę – tam jest wąskie pomieszczenie. Deska wraca na swoje miejsce. Po pewnym czasie znów przechodzę przez szafę. Nie mam już babci. Regał. Pod najniższą półką grube księgi, moździerze. Kilka ksiąg się wysuwa, wchodzę na czworakach do ciemnej nory. Wychodzę. Nie ma mamy, cioci Poli, Jurka i wujka Hermana. Ojciec wrócił z »tamtej strony« – zza muru, mówi, że zostali zdziesiątkowani, że wujek miał zostać, ale sam się przyłączył do cioci i Jurka. Przez długie lata byłam pewna, że »dziesiątkowanie« to znaczy ustawienie wszystkich ludzi rzędem i wybieranie każdego dziesiątego do transportu. (Wandziu, a gdzie twoja rodzina? Raz, dwa, trzy... dziesięć, dziesięć, dziesięć – moja rodzina jest »dziesięć«). Bardzo długo te wspomnienia ukrywania się w getcie nie pasowały mi do mojej wiedzy o wojnie. To, że należy się ukrywać po »aryjskiej stronie«, to było jasne i oczywiste, ale chować się w getcie i to za każdym razem w innym miejscu – to było całkiem bez sensu”. Wanda Ziemska http://zapispamieci.pl/wanda-ziemska/

Akcja deportacyjna rozpoczęła się w Warszawie 22 lipca 1942 roku. Codziennie rano żołnierze otaczali kolejne domy, mieszkańców wypędzano na podwórze i tam dokonywano selekcji. Posiadaczy zaświadczeń o pracy na rzecz Niemców zazwyczaj zostawiano, pozostałych zabierano na Umschlagplatz. Wszystkie mieszkania były przeszukiwane – znalezionych w skrytkach ludzi często zabijano na miejscu. W „akcjach” uczestniczyła Żydowska Służba Porządkowa [24]. Gettowi policjanci otrzymywali zwiększone przydziały żywności i byli zwolnieni, wraz z rodzinami, od łapanek i deportacji. Jak się potem przekonali – tylko tymczasowo. Ta kolaborująca z Niemcami formacja, gorliwie i z okrucieństwem wypełniająca rozkazy, jest czarną kartą w historii gett.

Podczas blokady ośmioletnia Alinka z matką ukryły się na dachu domu przy placu Muranowskim. „Mieszkanie miało jedną wielką zaletę – po oględzinach znaleziono tam wspaniałą kryjówkę na wypadek blokady. Nie był to żaden pokój za szafą, gdzie wiązano mi szalik na ustach i uczono wstrzymywać oddech, aby nie było słychać nawet bicia serca… Kryjówka była całkiem niekonwencjonalna: z małego okienka, nie pamiętam w kuchni czy w łazience, można było wyjść na dach przylegającego niższego domu i schować się za kominem! Ze względu na kryjówkę sąsiadki przyszły tego dnia do naszego pokoju. Siedziały, rozmawiały, dziewczyna piłowała paznokcie maleńkim pilniczkiem. (…) Siedziałam obok niej, oglądałam obrazki z dużej książki o Królewnie Śnieżce i na zmianę z książki hebrajskiej... Dziewczyna była wysoka, szczupła, włosy miała uczesane jak Śnieżka, tylko zamiast kokardki wpięła dwa małe grzebyczki. »Jesteś jak Królewna Śnieżka« – powiedziałam. A ona roześmiała się, paluszkiem dotknęła czubka mojego nosa i powiedziała: »A ty jesteś Gapcio!«.

Obok sąsiadka coś szeptała, była coraz bardziej zdenerwowana, pasjans nie układał się, więc zbierała i rozkładała karty. Z kuchni słychać było moją mamę, jak szurała garnkami, otwierała okna, wychodziła na schody, czuwała, czy nie nadchodzi blokada. W mieszkaniu wszystko było zimne, nie wolno było zostawić nawet ciepłej wody w czajniku – w razie sprawdzania domu podczas blokady wszystko miało wskazywać na to, że nikogo nie ma, ludzie pracują teraz w »szopie«.

Pamiętam, że Śnieżka pochyliła się nad książką, coś tam pokazała palcem i spytała: »A co to jest sus [25]?«, gdy mama nagle wbiegła do pokoju z okrzykiem: »Już są!«. Każda z kobiet złapała swoje rzeczy, ja zapięłam sweterek i stłoczyłyśmy się przy okienku. Pierwsza wyszła na dach sąsiadka z kartami, schowała się za komin i nie było jej widać. Druga wysunęła się przez okienko dziewczyna i ułożyła się za innym kominem. Mama wypchnęła mnie, potem sama wydostała się i zasunęła jakąś zasłonkę na oknie. Bardzo się bałam, ale dziewczyna wysunęła rękę zza swojego komina, jakby nas wzywając. Popychana przez mamę, na czworakach, dobrnęłam do komina, za którym usadowiła się dziewczyna. Usiadłyśmy z boku, tak aby nie było nas widać z okna mieszkania.

Słyszałam krzyki zwielokrotnione przez tuby – mama oparła się bokiem o komin, a drugą ręką objęła mnie. Wszystkie byłyśmy bezpieczne, z okien mieszkania nie było nas widać. Wtem usłyszałam całkiem blisko niemiecką mowę. Spojrzałam w górę i zobaczyłam wysoko, na brzegu dachu naszego domu, dwa hełmy i dwie lufy karabinowe, oni coś krzyczeli, a z góry widzieli tylko mamę i mnie, bo siedziałyśmy z boku komina, a nie za nim. Nagle posypały się dookoła złote, ostro zakończone wałeczki. Były to łuski, lśniące w słońcu jak złote kulki, niekiedy przy zderzeniu z dachem błyskały ogniki. Siedziałyśmy z mamą milcząco i nieruchomo.

Nie patrzyłam już w górę. Słońce świeciło jaskrawo i złotych kuleczek było coraz więcej. Staczały się, skakały po dachu... Pomyślałam, że jak strzelanina się skończy, pozbieram kuleczki i pokażę dzieciom na podwórku... I nagle jakaś ostra myśl przypomniała: »Na jakim podwórku? Jakim dzieciom?!«. Przecież nie ma już dzieci na podwórku i mnie też za chwilę nie będzie... »Dobry Boże« – modliłam się w myśli – »Dobry Boże, niech te kulki w nas nie trafią«. Nie widziałam, ale słyszałam i wyczułam, jak sąsiadka wybiega zza swojego komina i kierując się w stronę okna, woła: »Wracajmy, oni nas tu zabiją!«. Potem mówiono, że ta kobieta nie wytrzymała nerwowo, gdy biegła zygzakiem do okienka. Nie dobiegła. Straszny krzyk, stukot i na chwilę wszystko ucichło. Siedziałyśmy dalej jak skamieniałe. Na górze coś krzyczeli, słyszałam: »Donnerwetter, verfluchte«... Potem mama, znająca świetnie niemiecki, mówiła, że oni robili sobie wyrzuty, że źle strzelają, kończyła się amunicja, a żadnemu nie chciało się schodzić w dół po naboje, ponadto blokada się kończyła, tylko oni i my zostaliśmy na dachu.

Postanowili strzelać celniej ostatnimi nabojami. I znowu krzyczeli, abyśmy zeszły z tego dachu. Zwłaszcza jeden z nich strasznie krzyczał i przeklinał. Przeklinał nas, swojego kolegę i nawet siebie za to, że tak pudłuje, przeklinał wszystko i wszystkich. Znowu leciały koło mnie kulki. Nagle trysnęła krew, rękę i nogę miałam czerwoną, krew płynęła pode mną, czułam, że się przylepiam do dachu. Na białym sweterku rozszerzały się czerwone plamy. Mama mocno mnie obejmowała i nie ruszałyśmy się dalej, zdążyłam jeszcze pomyśleć, że właśnie umarłam, ale nie wydałam żadnego dźwięku. Kiedy otworzyłam oczy, stałam na środku jakiegoś podwórza w misce z wodą. Obok siedziała na krześle mama. Blokada już się skończyła. Jakaś kobieta zdejmowała mi sweter, wycierała mnie ręcznikiem i ze zdumieniem powtarzała: »Ona nie jest nawet draśnięta«. (…) Okazało się, że w pewnym momencie dziewczyna wysunęła głowę, jakby chciała coś zobaczyć czy powiedzieć. Wtedy jej głowa znalazła się gdzieś za moją nogą i ręką. Strzały trafiły w szyję. (…) Patrząc na nią, zaczęłam nagle powtarzać: »Co to jest sus, co to jest sus?«. Alina Parzęczewska http://zapispamieci.pl/alina-parzeczewska/

12-letnia Maja zgłosiła się do pracy w „szopie” (niemieckim warsztacie produkującym dla Rzeszy). „W czasie poprzedzającym masowe wywożenie Żydów z warszawskiego getta do Treblinki pracowałam w warsztacie Schultza, by pomóc mojej rodzinie w jej walce o życie. Podałam, że mam 14 lat, chociaż miałam zaledwie 12. Żeby uniknąć uznania mnie za dziecko. Wiadomo było, że na zagładę Niemcy przede wszystkim przeznaczyli dzieci, a ja bardzo chciałam żyć. (...) Pracowałam w »szopie« na Lesznie – w budynku, w którym przed wojną mieściła się szkoła, a później szpital. Chociaż zapłata była nędzna, a warunki pracy trudne, czułam się szczęśliwa. W tym okresie zaświadczenie z pracy od Schultza chroniło przed deportacją. Pracowało tam około sześciuset Żydów, wielu z wyższym wykształceniem. Ale po »akcjach« liczba pracujących znacznie się powiększyła, ponieważ zrozpaczeni ludzie za wszelką cenę chcieli zdobyć zaświadczenia z pracy dla siebie, swoich żon i dzieci”. Maja Hrabowska http://zapispamieci.pl/maja-hrabowska/

Gdy Kraków po wkroczeniu Niemców stał się stolicą Generalnego Gubernatorstwa, Żydzi, którzy przed wojną stanowili 35 proc. mieszkańców, otrzymali nakaz „dobrowolnego” opuszczenia miasta w ciągu trzech miesięcy. Z ok. 68 tysięcy osób w Krakowie pozostało ok. 15 tys. żydowskich pracowników i członków ich rodzin. Wszyscy oni zostali w marcu 1941 roku zamknięci w „żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej” zlokalizowanej w części dzielnicy Podgórze. Getto o powierzchni ok. 20 hektarów, obejmujące 15 ulic, zostało otoczone najpierw drutem kolczastym, a potem wysokim murem. Czterech bram strzegli niemieccy żandarmi i polscy granatowi policjanci. W październiku 1941 roku, gdy do getta trafili Żydzi z okolicznych wsi, liczba mieszkańców wzrosła do ok. 20 tysięcy.

Likwidacja krakowskiego getta rozpoczęła się 28 maja 1942 roku. Podczas pierwszej akcji do obozu zagłady w Bełżcu wywieziono ok. 5 tysięcy Żydów. Podczas drugiej deportacji, 28 października, ponad 7 tysięcy, a 600 osób zabito na miejscu. Getto zostało podzielone na dwie części – A dla Żydów pracujących i B – dla pozostałych. 13 marca 1943 roku 8 tysięcy osób zdolnych do pracy przetransportowano do obozu w Płaszowie. Dzieci do 14. roku życia miały pozostać w getcie. Komendant obozu Amon Goeth obiecywał, że zostaną pod opieką personelu sierocińca i będą sprowadzone później. Niektóre matki, nie chcąc zostawić dzieci, przeniosły się wraz nimi do getta B. Wielu rodziców próbowało przemycić dzieci w bagażach. By uniemożliwić ich zamiary, Niemcy dźgali walizki i tobołki bagnetami. 14 marca przeszło trzy tysiące mieszkańców getta B (starców, kobiet i dzieci) zgromadzono na placu Zgody i wywieziono ciężarówkami do obozu Auschwitz-Birkenau, gdzie zostali zamordowani. Na miejscu zginęło ponad dwa tysiące ludzi (w tym pacjenci szpitali i dzieci z sierocińca). Ich zwłoki spoczęły w Płaszowie, w masowych grobach.

Dziewięcioletnia Janeczka i jej o dwa lata starsza siostra Ewa uniknęły strasznego losu w krakowskim getcie. „Po dwuletniej wegetacji w getcie krakowskim bezpośrednio przed jego likwidacją mój ojciec wraz z grupą innych mężczyzn zamurowali nas we trzy wraz z grupą ludzi, w tym matek z dziećmi i staruszków. Ojciec uważał, że w ten sposób uda się nas uratować. Pomieszczenie, w którym przebywaliśmy, było ciasne, ciemne, brak tam było jakichkolwiek urządzeń sanitarnych, brakowało wody, panował wielki chłód i głód (ostra zima). Ponadto obowiązywała kompletna cisza, by Niemcy nas nie usłyszeli. Rozgrywały się tam dantejskie sceny. Jedno z małych dzieci zaczęło płakać, matka nakryła mu głowę poduszką (dla wyciszenia) i dziecko się udusiło. Niektórzy starzy ludzie tracili zmysły. Jeden ze staruszków umarł i pozostawał z żywymi. Mój tatuś z kilkoma mężczyznami odmurował nas w ostatniej chwili przed likwidacją getta. Zaczęto wówczas wywozić już mężczyzn do obozów zagłady. Tatę spotkał ten sam los – został wywieziony jednym z ostatnich transportów do Oświęcimia i w ciągu paru miesięcy zgładzony w ramach zbiorowej odpowiedzialności za jednego zbiega. Zdążył jednak nas uwolnić!

Usiłowałyśmy z mamą uciec na aryjską stronę na własną rękę – tak jak zresztą i inni ludzie, którzy razem z nami wyszli z kryjówki. Przebiegłyśmy kilkanaście metrów pod obstrzałem, przy nas zabito matkę, która biegła z małym dzieckiem na ręku (dziecko przeżyło). Nam udało się ukryć w drewnianym wychodku, gdzie moja siostra z mamą trzymały haczyk, a ja przesiedziałam w kucki – trwało to dwie doby; pozorowałyśmy, że wychodek jest pusty. Gdy w końcu mama przez szparę zauważyła żołnierza Wehrmachtu, który nie strzelał do ludzi, puściłyśmy się pędem, dała mu garść złota (całą biżuterię, złote koronki zębowe i wszystko, co miała) i wtedy pozwolił nam przejść na aryjską stronę”. Janina Pietrasiak http://zapispamieci.pl/janina-pietrasiak/

Na początku lipca 1941 roku do Drohobycza wkroczyły wojska niemieckie. W mieście utworzono getto, wielu jego mieszkańców pracowało przymusowo w miejscowej rafinerii. Pod koniec marca 1942 roku odbyła się pierwsza deportacja 2000 Żydów do obozu zagłady w Bełżcu. Kolejne – w sierpniu (2500 osób), październiku i listopadzie 5800). Podczas łapanek i prób ucieczki na ulicach zginęło 1800 osób. W mordowaniu Żydów udział wzięła nowo utworzona ukraińska policja pomocnicza [26]. Ostatni drohobyccy Żydzi zginęli w maju 1943 roku w masowych egzekucjach w Lesie Bronickim. W zbiorowych mogiłach pochowano przeszło 10 tysięcy osób.

Halinka trafiła wraz rodzicami do getta w Drohobyczu w wieku sześciu lat. „Widzę ten obskurny dom, wszędzie były pluskwy. Smród rozgniatanych pluskiew prześladował mnie jeszcze długo po wojnie. Ten chyba dwuletni pobyt w getcie pamiętam dokładnie. Potem ojciec znalazł lepsze mieszkanie w większej kamienicy i tam już mieszkaliśmy w jednym pokoju przez cały okres pobytu w getcie. Na naszym piętrze mieszkał żydowski policjant. I to było nasze szczęście, wiedział on o planowanych łapankach, powiadamiał nas, a my mogliśmy się ukryć. Trudno sobie wyobrazić pomysłowość ludzi zaszczutych jak zwierzę. Pierwsza kryjówka, którą pamiętam, to wydzielony kawałek strychu pod sufitem. Ukrywało się tam podczas łapanki mnóstwo ludzi. Co jakiś czas odbywały się łapanki, wyłapywano ludzi do obozów i zagłady. Ta kryjówka była w miarę bezpieczna, ale okazało się, że kamienica miała takie charakterystyczne okrągłe okienka. Niemcy zaczęli się zastanawiać, dlaczego od strony ulicy widać te okienka, a od strony strychu nie. Tylko temu żydowskiemu policjantowi, którego rodzina też była ukryta na strychu, udało się zapobiec złapaniu nas. (…) Druga skrytka – jak dostaliśmy informację, że będzie wywózka do Oświęcimia. Och, jaka była wymyślna – w bocznej ścianie szamba wykopany był na kilkanaście metrów tunel, przejście i znowu ślepa ściana, wzdłuż niej ustawione prycze, mnóstwo ludzi z naszej kamienicy tam się ukryło. Niemcy, nie znajdując mieszkańców w domach, zaczęli podkopywać się pod szambo, ale ono było w bocznej ścianie, więc nas nie znaleźli. Do dzisiaj nie mogę zrozumieć, jak nam się udało wyjść z tego cało. Ukryci, słysząc podkopujących się Niemców, zaczęli krzyczeć, płakać, myśląc, że to już koniec. Że też Niemcy nie usłyszeli tych wrzasków... Na szczęście nie wpadli na pomysł, żeby kopać w bok, nic nie znaleźli i zrezygnowali z dalszych poszukiwań”. Halina Bania http://zapispamieci.pl/halina-bania/

UMSCHLAGPLATZ

W warszawskim getcie Żydzi przeznaczeni do deportacji czekali na transport na Umschlagplatzu [27] przy ulicy Stawki 4/6. Znajdowała się tam rampa kolejowa, z której odchodziły pociągi do Treblinki. Plac przeładunkowy (po niemiecku Umschlagplatz), mieszczący ok. 8 tysięcy osób, był silnie strzeżony przez Niemców, Ukraińców i Łotyszy oraz policję żydowską dowodzoną przez Mieczysława Szmerlinga – gorliwego wykonawcę niemieckich rozkazów. Strażnicy oraz żydowscy policjanci za zwolnienie z transportu pobierali ogromne łapówki. Cena za jedną osobę wynosiła od tysiąca do 10 tysięcy złotych. Pociągi do Treblinki liczyły ok. 60 bydlęcych wagonów. Do każdego ładowano ponad setkę ludzi. Dziennie wywożono z Warszawy ok. 4–5 tysięcy osób. Od 6 sierpnia 1942 roku zaczął kursować dodatkowy pociąg i liczba Żydów wywożonych do obozu zagłady przekroczyła 10 tysięcy. Podróż do Treblinki trwała czasem kilkadziesiąt godzin, w drodze ludzie dusili się z braku powietrza, umierali z gorąca i pragnienia. Ostatni pociąg odjechał z Umschlagplatzu 21 września 1942 roku. Jechali nim policjanci żydowscy z rodzinami.

Dziewięcioletnią Marysię wyniósł z Umschlagplatzu ojciec. „Drugi raz Niemcy wygarnęli nas ze schronu, i ja »zaplątałam« się w grupę prowadzoną na Umschlagplatz. Nie wiem, jak to się stało, ale znalazłam się sama na piętrze na Umschlagplatzu. Stałam w gównie po kostki, a nagle usłyszałam: »Marychna!«. To był mój Tatuś Najdroższy! Wyniósł mnie pod paltem z tyłu na plecach, trzymałam się go pod pachami, byłam taka mała i chuda, że nic nie było widać. Przekupił wszystkich. Czasem w nocy słyszę wołanie: »Marychna!« i biegnę, ale nikogo nie ma”. Maria Leszczyńska Ejzen http://zapispamieci.pl/maria-leszczynska/

Gdy Kasia znalazła się na Umschlagplatzu, miała dziesięć lat. Uratowała ją babcia. „Gdyby nie ona, dawno nie byłoby mnie na świecie. Policjanci żydowscy zjawili się nagle na dziedzińcu dawnego szpitala Świętego Ducha. Nikt ich się tam nie spodziewał. Na Elektoralnej 12 znajdowały się agendy gettowego szpitala. Byliśmy pod specjalną ochroną samego Judenratu. Policjanci weszli na teren »chroniony«, być może złapali za mało ludzi, by wypełnić »dzienny limit«, który obowiązywał każdego z nich. Wkrótce zgarnęli dzieci z naszego terytorium, złapali także i mnie: płakałam głośno, rozpaczliwie. Babcia Michalina (matka mojej matki) usłyszała mój płacz i zeszła z bezpiecznej kryjówki w sam środek obławy. Wdała się w rozmowę z policjantem i dała mi znak, bym uciekła. Policjant udawał, że nie zauważył tej ucieczki. Babcia została zamiast mnie zabrana na Umschlagplatz. Wróciła stamtąd jednak następnego dnia na Elektoralną. Była matką pracownika szpitala i dlatego tym razem wyszła cało z Umschlagplatzu. Mogła już wtedy nie wrócić i zginąć w Treblince, ja z Umschlagplatzu nie wróciłabym na pewno. A przecież jeszcze w Białymstoku postanowiłam przeżyć”. Katarzyna Meloch http://zapispamieci.pl/katarzyna-meloch/

Ośmioletnia Jadzia utrzymywała rodzinę, szmuglując żywność. Podczas jednej z wypraw na aryjską stronę została schwytana i trafiła na Umschlagplatz. „Była akcja na dzieci. Podejrzewam (nie jestem pewna), że to było w czasie, kiedy dom Korczaka likwidowali, bo była kupa dzieci; zostałam złapana w 1942 roku, jeśli się nie mylę. A muszę powiedzieć, że dziadek miał konia, już ostatniego konia, miał prawo wszędzie wjeżdżać i trupy zbierać... nie wiem, skąd dziadek wiedział... czy dojrzał mnie... czy może przypuszczał? Nie powiedział mi tego, tylko w pewnym momencie poczułam, że ktoś mnie bierze za poły i siada na mnie. Pod kozłem mnie wywiózł wśród trupów, wywiózł mnie z tego Umschlagplatzu”. Jadwiga Kotowska http://zapispamieci.pl/jadwiga-kotowska/

Edek urodził się cztery miesiące przed wybuchem wojny w Warszawie. Dom, w który mieszkał przy ul. Nowolipie 13, znalazł się w centrum getta. Podczas „akcji” trafił wraz z dziadkiem na Umschlagplatz. „W czasie jednej z obław, już pod koniec getta, uciekliśmy z dziadkiem podczas »selekcji« na strych. Dziadek zajmował się mną w czasie, kiedy rodzice pracowali w »szopie«. (...) Mój dziadek się modlił, miał założony szal modlitewny. Przez jakieś otwory w dachu świeciło słońce. W pewnym momencie wpadli Niemcy. Jeden był w skórzanym palcie, cywil. Drugi, żołnierz, był w hełmie i z karabinem. W mojej pamięci był to tzw. blacharz. Nosił na szyi, na łańcuchu, tabliczkę blaszaną z napisem. Później się dowiedziałem, że była to odznaka żandarmerii polowej. Zaczął on bić kolbą tego karabinu mojego dziadka i wygonili nas ze strychu. Następne, co pamiętam, to że siedziałem koło dziadka w miejscu, gdzie było pełno ludzi i w pewnym momencie ktoś mnie wyszarpnął od niego i więcej go nie widziałem. Dalej pamiętam, że leżałem w czymś w rodzaju małego szpitalika, gdzie przyszedł po mnie mój ojciec i stamtąd mnie wyprowadził. Później, z opowiadań mojej matki dowiedziałem się, że zabrano nas na Umschlagplatz. Moi rodzice, którzy w tym czasie pracowali w »szopie«, jakoś się dowiedzieli, że nas zabrano w czasie »akcji«. Mój ojciec poleciał, chcąc nas stamtąd wydostać. Większość policjantów żydowskich w getcieto byli przedwojenni adwokaci. Jednym z ważniejszych w tej organizacji był bardzo znany adwokat, p. N. Ojciec go trochę znał sprzed wojny i zauważył go koło Umschlagplatzu. Najpierw go prosił, a potem przekupił, żeby nas stamtąd wyciągnął. Udało mu się to ze mną. Mojego dziadka, powiedział, że za żadne pieniądze nie wyprowadzi i dziadek pojechał do Treblinki. Wiem również, że moja ciotka i kuzynka w czasie innych akcji były aż dwa razy na Umschlagplatzu i w podobny sposób się stamtąd wydostały”. Edward Mersyk http://zapispamieci.pl/edward-mersyk/

Jurek przebywał z ojcem (matka zmarła przed wojną) w warszawskim getcie. Jako 12-letnie dziecko trzykrotnie trafił na Umschlagplatz. Za pierwszym razem znalazł się tam razem z ojcem, który pracował jako lekarz i był osobą uprzywilejowaną. Ale za drugim razem ojca przy nim nie było. „Wiedziałem dokładnie, że jako dziecko nie mam absolutnie żadnej nadziei, aby się stamtąd wydostać. I rzeczywiście, po wejściu na plac gestapowiec robiący selekcję wskazał mi natychmiast kierunek do wagonów. (...) Byłem niedużego wzrostu, tak że było mi bardzo trudno wdrapać się na wysoki stopień towarowego wagonu, który był tak przepełniony, że udało mi się wcisnąć tylko częściowo do środka. (...) Jakiś Ukrainiec czy też Łotysz przechodził przez wszystkie wagony, aby zamykać drzwi przed wyjazdem. Gdy doszedł do mnie, zaczął mnie pchać do środka, bo nie mógł w żaden sposób zasunąć drzwi, ponieważ moja druga połowa stercząca na zewnątrz na to nie pozwalała. Dlatego też bez wielkiej ceremonii wyciągnął i zrzucił mnie siłą z wagonu na peron”.

Za trzecim razem znów nie był sam. Był z nim tym razem nie tylko ojciec, ale i dziadek – Józef Glass (ojciec ojca), który przyszedł na Grzybowską, aby ich odwiedzić. „Nie wiem dokładnie, ile miał lat, ale chodził wspierając się na lasce i ogólny stan jego zdrowia był bardzo niedobry. Zaczęliśmy się posuwać w kierunku oficera gestapo, robiącego ostateczną selekcję. Ja szedłem po lewej stronie ojca, trzymając go za rękę, a dziadek po prawej. Gdy w końcu doszliśmy do Niemca, zmierzył nas dziwnym wzrokiem i zapytał tatusia, kim my jesteśmy, na co dostał od razu odpowiedź. Na twarzy Niemca pojawił się jakiś sadystyczny uśmiech i oświadczył, że jest gotowy zwolnić ojca jako lekarza, ale niech wybiera, bo wolno mu tylko wziąć jedną osobę ze sobą. Albo mnie, albo dziadka… (…)

Nie śmiałem nawet podnieść wzroku w górę, aby zobaczyć, co się właściwie dzieje, chociaż byłem zupełnie pewny, kogo mój ojciec wybierze. Gdy jednak w końcu podniosłem oczy, zobaczyłem od razu dwie rzeczy: dziadka idącego w dali ze swoją laską w stronę wagonów i jednocześnie twarz mojego ojca, śmiertelnie białą i zalaną łzami, trzymającego moją rękę silnie, prawie że kurczowo. Całą okropność tej strasznej sytuacji zrozumiałem w pełni wiele lat później, ale jednak do dzisiejszego dnia jestem przekonany, że w ostatniej i decydującej chwili mój dziadek był tym, który zdecydował, zwalniając tym swojego syna od tej nieludzkiej decyzji – posłać na śmierć swojego syna lub ojca”. Ale to jeszcze nie był koniec. Bo poza opisanymi trzema marszami, był „trzeci i pół”, nazwany przez niego „wyjątkowym i stanowczo niezwykłym wypadkiem”: „Szliśmy jak zwykle tą samą trasą, ale tym razem po kilku minutach marszu, już prawie na rogu ulicy Grzybowskiej i Ciepłej, Niemcy zatrzymali nas z jakiegoś niewiadomego powodu. Stałem więc, otoczony tłumem ludzi, naprzeciwko jakiejś bramy na Grzybowskiej, w której stało kilku niemieckich oficerów w szarozielonych mundurach, razem z wysokim oficerem SS w czarnym mundurze i z trupią czaszką na kaszkiecie. (...) Po kilku chwilach stania i patrzenia w kierunku bramy, zauważyłem, że ten wysokiej rangi esesman (miał dwa żołędzie na kołnierzu), uparcie patrzy w moim kierunku i wskazuje na mnie palcem.

Z początku myślałem, że wydaje mi się i odwróciłem wzrok w innym kierunku, ale po chwili dziecięca ciekawość nie dała mi spokoju i ponownie spojrzałem w jego stronę. Tym razem nie było żadnej wątpliwości i gdy ponownie wskazał na mnie palcem (...) podszedłem do niego, a on pchnął mnie siłą w przeciwny kąt bramy i prawie szeptem powiedział: »Ich habe ein Kind« (»Ja też mam dziecko«), po czym wskazując ręką w kierunku odwrotnym, krzyknął bardzo głośno: »Weg!«. Byłem przekonany, że za chwilę, gdy zacznę biec, zastrzeli mnie z tyłu i dlatego też jakimś nieludzkim wysiłkiem zmusiłem się, aby iść powoli. On jednak nie strzelił…”. Jurek Yehuda Glass http://zapispamieci.pl/jurek-glass/

UCIECZKA

Akcja ratowania żydowskich dzieci nasiliła się po rozpoczęciu przez Niemców deportacji. Uśpione niemowlęta wywożono w skrzynkach, workach i walizkach karetką Miejskich Zakładów Sanitarnych, ukryte w wozach strażackich i tramwajach wyjeżdżających z muranowskiej zajezdni, które przejeżdżały przez getto. Dzieci wyprowadzano przez piwnice domów graniczących z budynkami po aryjskiej stronie, a także kanałami.

Elżbieta urodziła się w warszawskim getcie w 1942 roku, prawdę o swoim ocaleniu poznała, gdy była już dorosła. „Po latach, gdy znałam już swoją historię prawdziwą, dowiedziałam się od pasierba mojej Mamy, że to on osobiście wywiózł mnie z getta na »aryjską stronę«. Był przedsiębiorcą budowlanym, miał przepustkę do getta, woził cegły. Opowiadał, jak między cegłami umieszczono skrzynkę z otworami, a w niej uśpione niemowlę, tzn. mnie”. Elżbieta Ficowska http://zapispamieci.pl/elzbieta-ficowska/

Edek mieszkał z rodziną w warszawskim getcie prawie do jego likwidacji. Miał trzy lata, gdy wywieziono go na aryjską stronę. „Tylko częściowo pamiętam moją wywózkę z getta. Podobno najpierw zapakowano mnie w plecak, po odpowiedniej dawce luminalu. Pamiętam, że się obudziłem na furmance, pod skrzynkami, w których – byłem pewien – była marmolada buraczana. Byłem bardzo głodny i zastanawiałem się, jak się do tego dostać. Przez szpary w deskach widziałem jakieś ulice. Potem pamiętam już pokój w domu na ul. Grójeckiej”. Edward Mersyk http://zapispamieci.pl/edward-mersyk/

Wandzia (8 lat) została wyprowadzona z getta w Warszawie kanałami.„Dostaję metrykę – wszystkie imiona się zgadzają, ale nazwiska, daty muszę zapomnieć. I robię to tak dokładnie, jakbym wymazywała zapis z tablicy. Pewnego wieczoru ojciec zaprowadził mnie do obcego mieszkania. Schodzili się tam inni ludzie i kiedy nadeszła noc, wyszliśmy niedużą gromadką na pustą ulicę.

Nad wejściem do kanału pożegnałam ojca [28]. On został. Droga kanałami była dość skomplikowana, chwilami przypominała brudną rzekę i wtedy mężczyźni w długich gumowych butach brali nas na plecy i przenosili na suche miejsce. Nieśli na plecach nie tylko mnie – dziecko, ale pozostałych dorosłych ludzi też.

Do dziś pamiętam, jak trudno mi było wyjść z kanału – nie sięgałam od jednej do drugiej klamry. Zaprowadzono nas do wąskiej poczekalni i kazano czekać w absolutnej ciszy do świtu. Przyszła po mnie jakaś pani i zabrała ze sobą. Świeciło słońce, kobiety sprzedawały palmy i wiosenne kwiaty. Nie pamiętam, abym w ciągu dwóch i pół roku w getcie widziała chociaż jeden kwiatek, ale przecież słońce musiało być? Dlaczego w getcie nie było słońca? Półmrok, czasem ciemność, ale nie pamiętam ani jednego słonecznego dnia, a tu, po stronie aryjskiej, słońce świeciło bez przerwy”. Wanda Ziemska http://zapispamieci.pl/wanda-ziemska/

Z getta można było także wyjść przez gmach sądów mieszczący się przy ulicy Leszno 53/55 (obecnie Solidarności 127). Budynek [29] stał na granicy getta i miał wejścia na dwie strony – główne, od strony Leszna, prowadziło do dzielnicy żydowskiej, tylne, od ulicy Ogrodowej, na stronę aryjską. W grudniu 1939 roku sądy wznowiły działalność przerwaną we wrześniu przez niemieckie naloty. W sądach grodzkich sprawy cywilne rozpatrywali polscy sędziowie, ale wyroki zatwierdzały niemieckie władze. W postępowaniu sądowym mieli prawo uczestniczyć Żydzi, mogli jednak przebywać na terenie sądów tylko do godziny 11.30, po wcześniejszym zgłoszeniu i z opaską z gwiazdą Dawida na ramieniu. Dzięki łapówkom nakazy te nie były ściśle przestrzegane i budynek sądów stał się jednym z głównych kanałów łączności pomiędzy gettem i stroną aryjską. Przemycano tamtędy żywność, broń i lekarstwa, a także dzieci ratowane przez Irenę Sendlerową [30] i jej współpracowników. Po aryjskiej stronie na uciekinierów z getta czatowali szmalcownicy, zaczepiali przechodniów, którzy mieli „żydowski wygląd” i szantażem wymuszali od nich ostatnie pieniądze.

Wiosną 1942 roku, po śmierci ojca, sześcioletnia Joasia z mamą wyszły z getta. „Po jakimś czasie opuściłyśmy z mamusią getto, pozostawiając tam babcię i młodszą siostrę mamy. Rodzice mamy już wtedy nie żyli (umarli w 1941, 1942 r.). Pamiętam doskonale nasze wyjście z getta. Ubrane na cebulkę, wpuszczone przez portiera, któremu mamusia pokazała fałszywe wezwanie na sprawę, weszłyśmy do holu sądu. Szatniarz, licząc na łapówkę, kazał nam się rozebrać. Zdenerwowana mamusia dała mu swój płaszcz, ale mnie nie pozwoliła rozebrać, mówiąc, że jestem chorowita, a sądowe pomieszczenia są zimne. Szłyśmy długimi, szerokimi korytarzami do pokoju urzędniczki, która miała nas przeprowadzić na aryjską stronę. Ale ja koniecznie chciałam zobaczyć ubikację w tym wspaniałym pałacu. Mama starała się odwieść mnie od tego, ale nasza opiekunka, bojąc się, że krzykiem i płaczem zwrócę uwagę niepożądanych osób, zaprowadziła mnie do obskurnej, brudnej toalety. Rozczarowana wróciłam do pokoju i prowadzone przez opiekunkę szybko wyszłyśmy z gmachu sądu. Czekała na nas następna opiekunka i rikszą zabrała nas do siebie. Stamtąd zabrała mnie moja »Sprawiedliwa« Irena Chmieleńska”. Joanna Neuding http://zapispamieci.pl/joanna-neuding/

Marian (12 lat) wydostał się z warszawskiego getta dzień przed rozpoczęciem wielkiej akcji likwidacji. „Nie wiem, czy ktoś powiedział mojej matce o tym, co Niemcy planują, czy intuicja kobieca albo po prostu matczyna sprawiła, że około 17–18 lipca 1942 roku przeszła na stronę aryjską. Nie wiem też, w jakiej sprawie, czy handlowej, czy innej, w każdym razie, co się często zdarzało, byłem pozostawiony sam w mieszkaniu z odpowiednim zapasem jedzenia na kilka dni. Niespodziewanie, bodajże 20 czy 21 lipca, wcześnie rano usłyszałem stukanie do drzwi. Po otwarciu zobaczyłem gońca z sądu w uniformie i w służbowej czapce, z wezwaniem dla mnie jako świadka na sprawę. Z takim szelmowskim uśmiechem powiedział mi: »Słuchaj, zbieraj się bardzo, ale to bardzo szybko i idź, tam już czekają na ciebie w sądzie«.

I idę z tym papierkiem naprzeciwko do sądu, do tego wejścia, które jest pośrodku budynku bezpośrednio od ulicy. Był to jedyny dostęp dla Żydów do sądu. Oba wejścia boczne poprzez dziedzińce były od ulicy odgrodzone murem. Przy wejściu stał, jak mi się wówczas wydawało, potężny i opasły granatowy policjant. Sprawdził wezwanie, spojrzał na mnie. »Dlaczego nie nosisz opaski?!« – warknął groźnie. »Bo nie mam jeszcze skończonych 12 lat« – odpowiedziałem grzecznie, zgodnie z prawdą. Faktycznie mogłem wyglądać na więcej, byłem dość wyrośnięty. W środku czekał umówiony woźny, który od razu podszedł do mnie. Szliśmy, jak mi się wówczas zdawało, niekończącym się labiryntem korytarzy. Po drodze mijaliśmy wiele osób, ale wszyscy jakby byli zaaferowani własnymi sprawami. Nikt na nas nie zwracał uwagi. I tak przeprowadził mnie w pobliże wyjścia na stronę aryjską. W holu przy wyjściu z drugiej strony sądów czekał partner matki, który spojrzał na mnie z przerażeniem, bo na głowie miałem kruczoczarną czuprynę, którą teraz nazwalibyśmy afro. »Nie mogłeś się ostrzyc?«. »Nie wiedziałem«. »A dlaczego czapki nie wziąłeś?«. »Nie wiedziałem«. Poszedł do szatni i od szatniarza kupił jakąś czapkę z daszkiem, którą nasadziłem na głowę. Była trochę za duża, ale umożliwiła mi wyjście bez przygód na ulicę Ogrodową, już aryjską.

Przypuszczam, że w sądach wszyscy byli przekupieni. Woźni, urzędnicy, łącznie z tym policjantem, który przecież musiał wiedzieć, że te wezwania są lipne. A może stała się rzecz wprost nieprawdopodobna i większość była przyjaźnie nastawiona? Ja nie miałem ani zabiedzonego wyglądu, ani rzucającego się w oczy wyglądu semickiego, ale demaskowały mnie piwne oczy i ta czarna kędzierzawa czupryna.

Zaraz po wyjściu zostałem zaprowadzony do pobliskiego fryzjera, z poleceniem ogolenia mnie na łyso (wówczas nazywało to się na zero). Opiekujący się mną partner matki, mimo że brunet, miał wyjątkowo polski wygląd typowego warszawiaka, a ja natomiast nie wyglądałem jak dziecko z getta. Nic się nie wydarzyło. Fryzjer, jak pamiętam miły człowiek, porozumiewawczo uśmiechnął się i zabrał do roboty. Widocznie też się orientował w sytuacji, a ja nie byłem jego pierwszym klientem z podobnym zleceniem. Jak się potem dowiedziałem, następnego dnia sądy na Lesznie były już dla Żydów zamknięte. Przeszedłem chyba ostatniego dnia. Nazajutrz zaczęła się deportacja”. Marian Kalwary http://zapispamieci.pl/marian-kalwary/

Z każdym miesiącem getto było coraz bardziej izolowane. W listopadzie 1940 roku na granicach getta były 22 bramy. W kwietniu 1941 roku już tylko 14. Pilnowali ich niemieccy żandarmi. Dziesięcioletnia Marysia wydostała się z matką z warszawskiego getta kilka dni przed wybuchem powstania. „Potem zapadła decyzja, że trzeba, abym z Mamusią przeszła na »aryjską stronę«. To było parę dni przed powstaniem, Ojciec musiał to wiedzieć, bo bardzo nalegał. Przez przekupioną »wachę« [31] przeszłam na »aryjską stronę«. Miałam ze sobą torebeczkę od braci Jabłkowskich [32], a w niej laleczkę z getta, glinianą, bez nóg – jedyne co mam stamtąd do dziś. Po krótkim pobycie na ulicy Kruczej przeniosłyśmy się do mieszkania na ulicy Pańskiej. 16 maja 1944 r. zostałam wywieziona przez przedstawicielkę prawdopodobnie »Żegoty« do szpitala w Pruszkowie do doktora Felicjana Kaczanowskiego, bo znów zachorowałam na tzw. kurzą ślepotę”. Maria Leszczyńska Ejzen http://zapispamieci.pl/maria-leszczynska/

Gdy zaczęły się deportacje mieszkańców warszawskiego getta, Hania miała 16 lat i zdawała sobie sprawę, co się wokół niej dzieje. „W miarę postępowania akcji wywożenia Żydów coraz bardziej dojrzewało we mnie postanowienie, żeby się nie poddać i nie dać zaprowadzić jak owca na rzeź. Nie chodziło tylko o ratowanie życia, ale godności osobistej. Żeby przynajmniej spróbować. Getto warszawskie było skazane na zagładę. Możliwością ratunku była ucieczka i zadekowanie się po aryjskiej stronie na fałszywych papierach. (…) W okresach względnego spokoju ucieczka odbywała się w zorganizowany sposób, trzeba było tylko za to zapłacić, a sumy umiarkowane. Pieniędzmi dzielili się strażnicy: policja żydowska, granatowi policjanci polscy i chyba również żandarmi niemieccy za to, że nie będą nic widzieli. Do murów przystawiano drabinę i po paru chwilach było się po drugiej stronie. Trzeba było jeszcze we współpracującej ze spółką przemytników pobliskiej stróżówce poczekać, aż skończy się godzina policyjna i zacznie dzień. Od tej chwili radź sobie, jak potrafisz”. Hanna Wehr http://zapispamieci.pl/hanna-wehr/

LiIa (8 lat) opuściła warszawskie getto w lutym 1943 roku. Mama [33] przyprowadziła ją w pobliże bramy i kazała iść przed siebie. Po drugiej stronie czekała na dziewczynkę opiekunka. „W jakiś sposób byłam przygotowywana do wyjścia z getta. Nie wiem niestety, kiedy się tego uczyłam i kto mnie tego nauczył. Znałam na pamięć duże fragmenty »Pana Tadeusza«, wiersze Tuwima i innych pisarzy piszących dla dzieci. Oczywiście potrafiłam się modlić według wiary katolickiej i śpiewać wiele katolickich pieśni religijnych. (…) Wyjście z getta pamiętam prawie dokładnie. Zostałam przyprowadzona z kryjówki przez mamę. W odległości kilkuset metrów od bramy mama bez pożegnania kazała mi iść dalej i przykazała, żebym przez resztę swego życia wyznawała wiarę katolicką. Przy bramie stał strażnik. Powiedział coś do mnie, ale nie pamiętam co. Kiedy wyszłam za bramę, zobaczyłam, że w odległości kilkudziesięciu metrów w linii prostej stoi moja opiekunka. Ja jej nie znałam. Kiedy się do niej zbliżyłam, wzięła mnie za rękę i poszłyśmy do jej domu na ulicę Towarową. Żadnych pakunków nie miałam ze sobą. Chyba nie zdawałam sobie sprawy z całego przedsięwzięcia. Nikt mnie o tym nie uprzedził. Przygarnęła mnie koleżanka mamy z pracy. Przed wojną pracowały razem u Schillera-Szkolnika – chiromanty (?). Mieszkała z mężem w jednym pokoju przy ulicy Towarowej. Dla sąsiadów byłam nieślubnym dzieckiem mojego opiekuna. Nie przypominam sobie, żeby ktoś z nich czynił uwagi na temat mojego pobytu w tej rodzinie, natomiast jedna z sióstr opiekunki groziła, że jeżeli ta nie spełni jej żądania, to wyda ją Niemcom. Szczęśliwie nic takiego się nie stało”. Liliana Sterling http://zapispamieci.pl/liliana-sterling/

Dorośli i starsze dzieci wydostawali się z getta, dołączając do grup żydowskich robotników zatrudnionych na tzw. placówkach – miejscach pracy Żydów poza terenem getta. Żydowscy robotnicy zatrudnieni w urzędach, prywatnych niemieckich firmach i przedsiębiorstwach należących do Rzeszy wychodzili codziennie z getta w zorganizowanych grupach. Za kilkunastogodzinną pracę otrzymywali skromny posiłek, a czasem niewielkie wynagrodzenie. Gdy kolumna przekraczała bramę, przekupieni wartownicy patrzyli w inną stronę.

W lipcu 1942 roku Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację warszawskiego getta. Rodzice dziewięcioletniej Margarity postanowili wysłać dziewczynkę na aryjską stronę. „Nadszedł dzień, gdy rodzice powiedzieli mi, że jutro rano opuszczę getto. Byłam mało przytomna, gdy mama obudziła mnie i pomogła się ubrać. Bez słów, płacząc, pocałowała mnie i objęła na pożegnanie. Dała mi torebkę z kanapką ze sztuczną marmoladą, notes i ołówek. Powiedziała, żebym pisała, gdy poczuję się samotna i będę tęsknić, a ten notes będzie moim nowym przyjacielem, któremu mogę się zwierzyć. Chociaż bardzo biło mi serce, gdy rozstawałam się z mamą, pozostałam spokojna i odważna. Ojciec poprowadził mnie ciemnymi jeszcze ulicami, aż wyłonił się z cienia młody człowiek, mówiąc, że nie ma czasu do stracenia. Miałam wyjść z grupą ludzi pracujących po aryjskiej stronie. Strażnicy byli przekupieni i nie zwracali uwagi na dziewczynkę idącą z mężczyznami. Wszystko odbyło się tak szybko, że zanim wyszłam z szoku po pożegnaniu z ojcem, zostałam wyprowadzona z maszerującej grupy i najpierw spokojnie, potem szybko poprowadzona na jakieś podwórko. Dopiero jakiś czas później odczułam ból po rozstaniu z rodzicami.

Nie zostałam umieszczona w klasztorze, znalazłam się wśród obcych, którzy mnie nie kochali. Wielu z nich nienawidziło Niemców, ale byli zadowoleni, że nieprzyjaciele oczyścili Polskę z robactwa, czyli z Żydów. Młoda kobieta, panna Basia, zabrała mnie do miejsca mojego przeznaczenia. Jechałyśmy dwoma tramwajami i szłyśmy jeszcze trochę, aż spotkałyśmy starszą panią, około czterdziestu lat, z małym czarnym psem na smyczy. Panie przywitały się serdecznie. Przedstawiono nas krótko: »pani B.« i »Marysia«. Nazywałam się obecnie Maria Konrad i już przywykłam, że ludzie mówią na mnie Marysia. Panna Basia się pożegnała, przyrzekając, że wkrótce wróci po mnie. Pani B. wyglądała surowo, ale była dość przyjacielska. Powiedziała, że ma dwie córki, Bożenkę w moim wieku, dwudziestoletnią Danusię i piętnastoletniego syna Bogdana. Wszyscy oni wiedzą, kim jestem, ale sąsiadom powie się, że jestem krewną z prowincji.

Napomniała mnie, żebym unikała rozmów z obcymi. Mieszkanie było na czwartym piętrze dużej kamienicy na rogu Wspólnej i Emilii Plater. Składało się z dwóch izb. Kuchnia służyła za jadalnię i do »wszystkiego«. Stało tam łóżko, na którym miałam spać z obiema córkami”. Margarita Turkow http://zapispamieci.pl/margarita-turkow/

Ośmioletni Izrael wydostał się z warszawskiego getta bez niczyjej pomocy. „Życie w getcie było okropne. Nie było jedzenia i minimalnych warunków do życia. Natomiast były różne choroby. Pewnego razu Ojciec postanowił uciec razem z Mamą i ze mną. Udało nam się wyjść poza mury getta. Ale nie na długo. Mnie i Mamę złapało Gestapo. Mamę gestapowcy strasznie zbili i zawrócili nas z powrotem do getta, a Ojciec został poza gettem.

Po raz drugi uciekłem z moim bratem Dawidem, i też nas złapali Niemcy i zawrócili z powrotem do getta. Pewnego razu Mama i ja poszliśmy szukać jedzenia w śmietnikach. I podczas tego szukania skórek od chleba i obierek kartofli odłączyłem się od Mamy i nie mogłem jej już znaleźć. Zostałem sam; nie wiedziałem, co robić, ale nie płakałem, wiedziałem, że muszę żyć. Kręcąc się tak po ulicach koło bramy getta, zauważyłem, że dzieci w moim wieku i starsze ode mnie grają w piłkę zrobioną ze szmat. Dołączyłem się do tej gry. Graliśmy koło bramy do getta.

W czasie gry, my, to znaczy dzieci, napadaliśmy na bramę jak szarańcza i próbowaliśmy przedostać się na drugą stronę. Ale to nie było takie łatwe, ponieważ Niemcy, policja polska i żydowska pilnowali i bili nas tym, co mieli w rękach. Mnie też przyrżnęli biczem po plecach tak, że mam znak do dnia dzisiejszego. Nie traciłem jednak nadziei. Nagle zauważyłem, że pod wieczór Polacy wywożą wozami śmieci. Wpadłem na jakiś dziki pomysł ucieczki. Wkopałem się w śmieci i tak dojechałem do bramy getta. Nagle konie się zatrzymały i Niemcy zaczęli szukać w wozach, czy tam nie ma dzieci żydowskich. Szukali za pomocą bagnetów i karabinów. Miałem szczęście, że mnie nie znaleźli, i wyjechałem z getta.

Po paruset metrach jazdy wóz się zatrzymał, chłop wyciągnął mnie ze śmieci, posadził na konia i pojechaliśmy w kierunku lasów. W lesie, w okolicach Błonia, puścił mnie na wolność i od tego czasu nie wróciłem więcej do getta”. Jerzy Frydman http://zapispamieci.pl/jerzy-frydman/

Marysia (13 lat) przebywała w warszawskim getcie krótko. „W 1940 roku, pod koniec października, wyszłam z getta warszawskiego; mówię, że wyszłam, bo nie planowałam ucieczki. Szłam z Janiną Przybysz, koleżanką z Żelaznej, o kilka lat starszą ode mnie dziewczynką, rozmawiałyśmy ze sobą i przeszłyśmy koło wartowników niemieckich, którzy na nas nie zwrócili uwagi. Dopiero gdy byłyśmy po drugiej stronie getta, zaczęłyśmy się zastanawiać, co ze mną zrobić. Nie mam żadnego dokumentu, gdzie się udać, kto mnie przygarnie? To nic, że żółtą gwiazdę jeszcze w getcie zdjęłam z ramienia. Nie tylko mnie groziła śmierć, ale wszystkim, którzy mnie przyjmą i wszystkim lokatorom danej kamienicy. Janina Przybysz (Ninka) zabrała mnie jednak do siebie na ulicę Dzielną 12? 19?, gdzie mieszkała z mamusią, bo jej ojciec zmarł”. Maria Teresa Zielińska http://zapispamieci.pl/maria-zielinska/

11-letnią Krysię wyprowadziła z getta w Częstochowie [34] Polka. Dziewczynka nigdy nie poznała jej nazwiska. „Mieszkaliśmy w sześć osób w małym pokoiku. Było bardzo ciasno. Wszyscy poza dziadkiem pracowali, a ja gotowałam, prałam, cerowałam wiecznie te same podarte skarpetki. Paliłam w tzw. gnomie. Był to mały żelazny piecyk z fajerką do gotowania, włączony do pieca kaflowego. Brakowało chleba. Całymi miesiącami jedliśmy ohydną rozgotowaną kaszę jaglaną i marmoladę z brukwi. Ale byliśmy wszyscy razem. I był dom.

21 września 1942 r., tuż przed rozpoczęciem likwidacji getta, przyszła jakaś pani, Polka, i postanowiła wyprowadzić mnie z getta. Nigdy nie dowiedziałam się Jej nazwiska ani adresu. Od tej pory nikt nie wtajemniczał mnie w takie sprawy, abym w razie wpadki nie mogła niczego zdradzić. Gdy zaczęło się ściemniać, wyszłyśmy z domu.

Pilnujący wyjścia z getta znajomy żydowski policjant odwrócił się plecami, udając, że mnie nie widzi. Do zapadnięcia zupełnych ciemności przesiedziałyśmy na stacji kolejowej, a później ruszyłyśmy dalej. Szłyśmy kilka godzin jakąś szosą, za miasto, ze strachem patrząc na mijające nas samochody, czy aby nikt nie zwrócił uwagi na małą dziewczynkę z czarnymi warkoczami. Od tej pory strach towarzyszył mi bez przerwy. Czasami był tak silny, że paraliżował wszystkie nerwy i nie byłam zdolna nawet normalnie oddychać. Wreszcie doszłyśmy do celu. Wprowadzono mnie do jakiegoś ogrodu i kazano czekać. Owa pani weszła do pobliskiego domku powiadomić męża o tym, kogo przyprowadziła i co dalej ze mną zrobić. Podobno mój wujek, lekarz pediatra, uratował kiedyś życie ich ciężko choremu dziecku. Czekałam bardzo długo.

Była ciemna, ciepła, wrześniowa noc. Niebo było usiane gwiazdami. Ogród pachniał jesienią i kwiatami. W oddali ujadał jakiś pies. W getcie nigdy tak nie pachniało i nie było kwiatów. Była to jednak najdłuższa i najgorsza noc w moim życiu. Byłam sama, samiuteńka, zagubiona w tej czarnej bezkresnej nocy. Wtedy zrozumiałam, że wszystko się skończyło. Że cały mój dotychczasowy świat zawalił się bezpowrotnie. I cokolwiek się stanie, już zawsze będę taka zupełnie sama”. Krystyna Chudy http://zapispamieci.pl/krystyna-chudy/

Siedmioletnia Jadzia z matką przeżyły likwidację getta w Nowym Sączu [35] – uciekły z kolumny prowadzonej na dworzec. „W 1942 roku (musiało być to wczesną jesienią, bo właśnie dojrzewały gruszki) nastąpiła likwidacja getta. Częściowo wywożono ludzi samochodami, ale odbywały się też tzw. marsze śmierci: Żydów pędzono jak bydło przez całe miasto i ładowano do wagonów towarowych. Po drodze natrząsano się z nich i strzelano jak do kaczek do tych, którzy nie nadążali, szli wolniej.

Konwojenci jechali na motocyklach, z tyłu podążał samochód z policją granatową, a dalej jacyś ludzie, pewno także Żydzi, którzy zbierali ciała zabitych. Marsz śmierci dla nas okazał się marszem zbawienia. Mamusia, padając na bruk, pociągnęła mnie za sobą i kazała leżeć cichutko. Kiedy kolumna się oddaliła, poczołgałyśmy się w kierunku krzewów pobliskiego cmentarza ewangelickiego. Zapamiętałam Jej słowa, że wcale nie miała nadziei przeżyć, że chciała tylko umrzeć razem, nie dopuścić do tego, by nas zdołano rozłączyć przed śmiercią. Mimo całej grozy, u boku Matki czułam się bezpieczniejsza. W ten sposób znalazłyśmy się poza gettem”. Jadwiga Fiszbain-Tokarz http://zapispamieci.pl/jadwiga-fiszbain/

Seweryn (11 lat) z matką przebywał w obozie dla kobiet i dzieci w Winnikach niedaleko Lwowa. Ojciec był w obozie pracy w tej samej miejscowości. „Tam byliśmy gdzieś do późnej jesieni 1942 roku. Razu pewnego budzimy się rano, otoczeni przez policję. Każą nam się zbierać. Formują trójki i prowadzą w kierunku Lwowa. Wiedzieliśmy, że idziemy albo do getta, albo na cmentarz Janowski, do obozu.

Trójki szły, ja byłem czwarty w tej trójce koło Matki. Matka mi kazała uciekać. Nie mogłem, nie chciałem. I bałem się... Matka cały czas mówiła: uciekaj, uciekaj... Nie było jak uciekać. W pewnym momencie zobaczyłem, że na drodze, w kierunku naszego marszu stoi wóz zaprzężony w dwa konie. Wtedy się zdecydowałem, ponieważ nie bałem się konia. Bo u dziadka koło koni umiałem chodzić.

Poszedłem, niby za własną potrzebą. Stanąłem za końmi, udając, że się załatwiam. Kolumna szła do przodu, a ja pomalutku przesuwałem się za tymi końmi i za wozem do tyłu. Jeszcze woźnica, który wiózł niemieckich oficerów bryczką, odwrócił się; popatrzył; słowa nie powiedział. Człowiek, który siedział na wozie, też słowa nie powiedział. Kolumna przeszła. Ślad po niej zaginął i po mojej matce – również. Ja zostałem na drodze. Zima. To już był listopad 1942 r. Obcy wóz, obce konie, obcy człowiek. Zawrócił konie w kierunku Winnik. Ja czepiłem się wozu z tyłu i tak jechałem. Jak dojeżdżaliśmy do miasta, zeskoczyłem. Żeby nikt nie mógł mieć do woźnicy pretensji, że on wiezie Żyda. W Winnikach znałem kobietę, której raz zawieźliśmy narąbane drzewo. Ona nas wtedy nakarmiła. Poszedłem do niej. Dopiero teraz sobie wyobrażam, jaka ona była przerażona, widząc żydowskie dziecko. Ale nie wygnała mnie. Udało jej się skontaktować z moim ojcem, który był w obozie męskim”. Seweryn http://zapispamieci.pl/seweryn/

Miriam miała 11 lat, gdy Niemcy likwidowali getto w Grodnie. „Życie w getcie toczy się dalej. Stale nas ubywa, nie ma dziadków, cioć, wujków i dzieci. Dziwnym trafem nadal jesteśmy we czwórkę (mama, ciocia i ja z bratem). (…) Nadchodzi dzień w połowie lutego 1943 roku, gdy wypędzają nas z pokoju [36]. Ciocia schowała się pod łóżkiem i ocaliła swe życie na dalsze kilka dni. Pędzą nas do synagogi, jest przerażająco, co jakiś czas wpadają tam Niemcy i strzelają do ludzi. Trzymają nas tam dwa lub trzy dni. Wreszcie formują pochód, wyprowadzają nas z getta i pędzą ulicami Grodna chyba na dworzec. (…) W nocy znalazłam się na znanej mi ulicy Brygidzkiej, w kordonie pilnowanym przez Niemców z karabinami gotowymi do strzału i psami u nogi. Wiedziona jakimś impulsem, wyskoczyłam z szeregu, wpadłam do pobliskiej bramy, na podwórko i wcisnęłam się w szparę między dwoma domami. Miejscowy pies szczekał, właściciel wyszedł zobaczyć, co się dzieje. Na szczęście nic nie zauważył. Doczekałam tam świtu i poszłam do znajomego taty, kolejarza, który pośredniczył w kontaktach między moimi rodzicami (ojciec zbiegł z obozu jenieckiego i ukrywał się na aryjskich papierach). Żona tego pana była Niemką i utrzymywała dość bliskie kontakty z Niemcami, więc nie mogli mnie u siebie zatrzymać. Po kilku dniach znaleziono mi schronienie w polskiej rodzinie, gdzie przechowywano mnie prawie do końca maja tego samego roku. Wtedy znajomy taty postanowił odwieźć mnie do niego do Warszawy”. Miriam http://zapispamieci.pl/miriam/

POWSTANIE

19 kwietnia 1943 roku w warszawskim getcie wybuchło powstanie. Żydowscy bojownicy próbowali powstrzymać ostateczną likwidację getta, w którym znajdowało się jeszcze ok. 70 tysięcy osób.

Byli sformowani w 22 oddziałach, złożonych z członków organizacji młodzieżowych (syjonistycznych [37] różnych orientacji, Bundu [38] oraz PPR). Słabo uzbrojeni powstańcy z Żydowskiej Organizacji Bojowej [39] i Żydowskiego Związku Wojskowego [40], w liczbie ok. 750 – pod dowództwem Mordechaja Anielewicza, walczyli z przeszło dwoma tysiącami żołnierzy (SS, policji, regularnej armii i Ukraińców z sił pomocniczych) wyposażonych w karabiny maszynowe, działo, miotacz płomieni i trzy wozy pancerne. Bojowcy ŻOB-u mieli do dyspozycji pistolety (50 sztuk przekazała nieodpłatnie Armia Krajowa [41]), po kilkanaście nabojów i 4–5 ręcznych granatów, najczęściej własnej produkcji, 10 karabinów i jeden pistolet automatyczny oraz 2 tysiące butelek zapalających. ŻZW dysponował karabinem maszynowym oraz większą liczbą pistoletów automatycznych.

Czwartego dnia powstania Niemcy zaczęli podpalać domy i to był początek końca. Ludzie ukrywający się w bunkrach i schronach zmuszeni zostali do wyjścia na powierzchnię. Część z nich rozstrzeliwano na miejscu, pozostałych wysyłano do obozów w Treblince i Majdanku. Żydzi, którzy nie chcieli opuścić kryjówek, ginęli w ogniu lub uduszeni gazem. 8 maja Niemcy odkryli bunkier przy ulicy Miłej 18, w którym ukryli się członkowie sztabu powstania z Mordechajem Anielewiczem. Powstańcy nie chcieli się poddać i popełnili samobójstwo. Walki w getcie trwały do 16 maja 1943 roku, tego dnia Niemcy wysadzili Wielką Synagogę przy placu Tłomackie. Dzielnica żydowska została zniszczona i zrównana z ziemią. Podczas walk zabito 13 929 Żydów, do obozów deportowano 56 065, zniszczono 631 bunkrów – zameldował zwierzchnikom generał Jürgen Stroop [42], odpowiedzialny za likwidację getta warszawskiego.

Getto przestało istnieć, ale w ruinach i podziemnych kryjówkach nadal ukrywali się ludzie. Hena (11 lat) przetrwała w bunkrze dziewięć miesięcy. „Od lipca 1942 r. moi bracia (…) zaczęli organizować i budować bunkier wykopany poniżej poziomu piwnicy domu przy ulicy Zamenhofa. Budowa trwała kilka miesięcy. Zgromadzono tam trochę żywności, leków – to, co udało się zdobyć w głodującym getcie.

Do bunkra przenieśliśmy się na krótko przed Powstaniem. W bunkrze poza naszą rodziną przebywało jeszcze około dwudziestu osób. Jeśli chodzi o dzieci, byliśmy tylko we dwoje, to jest brat (trzynaście lat) i ja (jedenaście lat). Trzej moi bracia byli członkami Żydowskiej Organizacji Bojowej i brali czynny udział w Powstaniu. Całe Powstanie przeżyliśmy w bunkrze. Po jego wygaśnięciu moi bracia wrócili do bunkra. Dokoła wszystko płonęło – temperatura w bunkrze była bardzo wysoka, dla ochłody wchodziliśmy do kanału, ale tu znów Niemcy puszczali gaz trujący – kanałami płynęły trupy. Pierwsze dni i tygodnie były straszne. Niemcy szaleli i tropili ukrywających się jeszcze w ruinach Żydów. Wiele razy uciekaliśmy do kanału, przeciskając się przez wąski tunel. (Jeszcze wiele lat po wojnie w koszmarnych snach przeżywałam te ucieczki).

W tym czasie w bunkrze nie było ani światła, ani wody. Wiele osób w naszym bunkrze nie wytrzymało i wyszło kanałami wprost pod kule czekających przy włazie Niemców. Wreszcie Niemcy, przekonani, że zabili już ostatniego w getcie Żyda, uspokoili się trochę, przestali tak węszyć i tropić. Urządziliśmy się trochę w bunkrze – mury nieco ostygły, zorganizowaliśmy wodę, a nawet prąd, i pod osłoną nocy toczyło się nasze krecie życie, które w ciągu dnia zamierało. Tak przeżyliśmy kilka miesięcy – skończyły się nawet głodowe racje żywnościowe. Konieczne stało się nawiązanie łączności ze światem zewnętrznym. Którejś nocy dwie młode dziewczyny wyszły kanałem na »stronę aryjską«. Miały skontaktować się z jakąś organizacją. Udało się. Po kilku dniach właz stał się punktem kontaktowym – otrzymywaliśmy wiadomości ze świata i trochę żywności. Były plany stopniowego opuszczania bunkra (nie wiem, jaka organizacja nam pomogła, ale była to pomoc zorganizowana).

Najpierw, niestety, opuścił bunkier mój brat Rafał z powodu ciężkiej choroby (tyfus czy czerwonka). Zostaliśmy bez jego przywództwa i nastąpił krach – bunkier został odkryty. Nie wiem, czy przez Niemców, czy też szabrujących Polaków. Zginęło wtedy dwóch moich braci – Izaak i Chaim, a my (rodzice bardzo słabi, schorowani, siostra, bratowa, najmłodszy mój brat i ja) zdążyliśmy w panicznym popłochu schronić się w kanale. W kanale »dowództwo« objął mój trzynastoletni brat, który trochę znał kanały – chodził tam często ze starszym bratem. Dwie doby siedzieliśmy na deskach w kanale, nim nawiązaliśmy kontakt z »górą« i zawiadomiliśmy o naszym położeniu. W nocy przyszli po nas ludzie, ale okazało się, że »nasz« właz jest zalutowany. Trzeba było przejść do drugiego włazu – kanałem o wartkim prądzie wody.

Prąd ten porywał – trudno było utrzymać się na tak bardzo słabych nogach. Próbowaliśmy się zapierać łokciami o oślizgłe ściany kanału, a wszystko to po ciemku – przy blasku jednej latarki zawieszonej na piersiach naszego przewodnika, małego trzynastoletniego Idełe. Rodzice moi nie mieli na to sił – zatrzymali się pod zalutowanym włazem, a z nimi moja dwudziestotrzyletnia siostra Pola, która nie chciała zostawić ich samych. Mama powiedziała wtedy: »Wy idźcie! Tam jest Rafał, na pewno zorganizuje pomoc«. Pomocy nie udało się zorganizować – zostali w kanale na zawsze. A ja wyszłam po dziewięciu miesiącach pobytu w bunkrze. Był to wrzesień 1943 r. Była nas jeszcze czwórka: brat Rafał, bratowa Anka (żona Izaaka Kuczera zamordowanego w bunkrze), najmłodszy brat — trzynastoletni Idł i ja. Cała czwórka to żywe trupy.

Wyniesiono nas – nikt nie był w stanie stanąć na nogach. Zapakowani w worki zostaliśmy przewiezieni jak towar do miejsca naszego ukrycia. Zamieszkaliśmy w piwnicy spalonego domu. Zaczęto nas odżywiać, niestety w krótkim czasie (dni? tygodni?) zmarł mój braciszek. Udało się nawet sprowadzić lekarza, ale pomoc nadeszła za późno. Był zbyt słaby, a miał ogólne zakażenie, którego nabawił się w kanale. Zostało nas troje. Rafał zaangażował się w pracę konspiracyjną. Mając doświadczenie, rozpoczął budowę tunelu do kanału dla potrzeb przyszłego powstania. Przełożonym mojego brata był »Antek« – Icchak Cukierman. Widziałam go, gdy przyszedł do nas i przyniósł nam broń. W czasie wykonywania tych prac brat został wydany Niemcom przez człowieka, do którego miał zaufanie, a który okazał się współpracownikiem Niemców. Rafał zginął w styczniu 1944 r. w katowni na alei Szucha, nie zdradzając miejsca pobytu mojego i bratowej. Zostałyśmy już same – bratowa i ja. Wciąż zmieniałyśmy lokum, bo każde z czasem stawało się niebezpieczne. Zjawiała się kobieta, za każdym razem inna, i przeprowadzała nas, każdą z osobna – bratową ubraną w ciężką żałobę i mnie z głową obandażowaną szczelnie, bo wszystko zdradzało moje pochodzenie, a najbardziej moje wielkie, przerażone oczy. Tylko raz wyprowadzono mnie na ulicę ze spalonej kryjówki, ale grupka bawiących się dzieci zaczęła wołać: »o, patrzcie, Żydówa«. Prędko wróciłam z opiekunką i tę noc spędziłam sama na węglu w piwnicy. Nie wiem, kim byli moi liczni opiekunowie, jak się nazywali i jaką organizację reprezentowali. Co miesiąc otrzymywałyśmy pieniądze na utrzymanie. Nie wiem, z jakiego źródła pochodziły”. Krystyna Budnicka http://zapispamieci.pl/krystyna-budnicka/

Bunkier, w którym ukrywał się 16-letni Jakub z matką i bratem, został zdekonspirowany już po upadku powstania. „Po wybuchu powstania w getcie ukrywaliśmy się w bunkrze przy ulicy Zamenhofa 24. Była to piwnica z zamaskowanym wejściem, bez źródła wody i prądu. Przeżyliśmy tam dramatyczne dni. Dom nad nami płonął i duszący dym przedostawał się do naszego schronienia. Zatkano wszystkie szpary, aby nie ulec zaczadzeniu. Temperatura wzrastała, leżeliśmy bez odzieży na podłodze, w całkowitych ciemnościach. Nocami wychodziliśmy na poszukiwanie wody i żywności, błąkając się wśród płomieni i dosłownie potykając się o trupy.

30 kwietnia (lub 1 maja) 1943 r. bunkier nasz, w którym ukrywało się kilkadziesiąt osób, został zdekonspirowany. Po wpuszczeniu gazów łzawiących, do bunkra wdarli się żołnierze niemieccy i grożąc pistoletami maszynowymi, zmusili wszystkich do wyjścia. Następnie pognali nas z podniesionymi rękami wśród domów płonących po obu stronach ulicy na Umschlagplatz. Trzymano nas w jednym z pomieszczeń budynku przy ulicy Stawki. Co pewien czas wpadali tam pijani Ukraińcy z SS Galizien, zabijali kilka przypadkowych osób, drewnianymi pałami roztrzaskując im czaszki i grożąc dalszymi egzekucjami, żądali pieniędzy oraz kosztowności. Byliśmy potwornie spragnieni, bo przez cały czas pobytu na UmschlagpIatzu nie mieliśmy dostępu do wody. Po dwóch lub trzech dniach leżenia wśród trupów i własnych ekskrementów wyprowadzono nas do wagonów kolejowych, upychając do wagonu tyle osób, ile udało się wcisnąć. Podczas jazdy, która trwała kilkanaście godzin, wiele osób zmarło. Pociąg rozładowano na jakimś lubelskim dworcu, skąd pieszo pognano wszystkich do obozu koncentracyjnego w Majdanku”. Jakub Gutenbaum http://zapispamieci.pl/jakub-gutenbaum/

[1] Zarządzenie gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera z 24 listopada 1939 roku nakazywało Żydom w wieku od 12 lat noszenie na prawym rękawie białej opaski z niebieską gwiazdą. Jednocześnie zgodnie z aktem wyższego rzędu, tj. rozporządzeniem Generalnego Gubernatora, na terenie całego Generalnego Gubernatorstwa opaskę musiały nosić dzieci od 10. roku życia. Na terenach wcielonych do Rzeszy (Śląsk, Wielkopolska, Pomorze) oraz na ziemiach wschodnich obowiązywała żółta gwiazda Dawida lub łata naszyta na ubraniu na piersiach i plecach.

[2] 21 września 1939 roku, z rozkazu szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Reinharda Heiydricha, społeczności żydowskie musiały utworzyć „Rady Starszych” (Judenrat) złożone z osób szanowanych i wpływowych w swoim środowisku. Kompetencje Judenratów ograniczały się do wykonywania poleceń okupanta i zadań administracyjnych (ewidencja ludności, zaopatrywanie w żywność, służba zdrowia). Zobowiązane były także do zbierania kontrybucji, dostarczania pracowników i organizowania wysyłki ludzi do obozów pracy. Od 1942 roku Judenraty zmuszone zostały do współpracy przy organizowaniu deportacji mieszkańców gett do obozów zagłady. Adam Czerniaków, kierujący Radą Żydowską w warszawskim getcie, odmówił podpisania obwieszczenia o wysiedleniu Żydów z Warszawy (deportacji do obozu śmierci w Treblince) i popełnił samobójstwo. W liście do żony napisał: „Żądają ode mnie bym własnymi rękami zabijał dzieci mojego narodu. Nie pozostaje mi nic innego niż umrzeć”

[3] Pawiak – Kompleks więzienny zbudowany w latach 1830-1835, nazwa pochodzi od pobliskiej ulicy Pawiej. Był największym więzieniem politycznym na terytorium okupowanej Polski. Do 1944 roku przeszło przez niego ponad 100 tysięcy osób. 37 tysięcy zamordowano na miejscu, a ok. 95 tys. wywieziono do obozów koncentracyjnych. W listopadzie 1940 r. Pawiak znalazł się na terytorium getta. Jego załoga brała udział w deportacji Żydów do Treblinki w 1942 r, a na terenie gromadzono dobytek wywiezionych. Więzienie zostało zburzone przez Niemców podczas powstania warszawskiego w sierpniu 1944 r. i nie zostało odbudowane. Obecnie na terenie Pawiaka mieści się Muzeum Więzienia Pawiak.

[4] Janusz Korczak (Henryk Goldszmit) – polsko-żydowski lekarz, pedagog, pisarz i działacz społeczny.Do warszawskiego getta poszedł razem z podopiecznymi „Domu Sierot” (zakładu założonego przez niego w 1912 roku). Zginął razem z 200 dziećmi w komorze gazowej w Treblince, prawdopodobnie 7 sierpnia 1942 roku.

[5] W nocy z 6 na 7 września 1939 r. płk. Roman Umiastowski, szef propagandy Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, w radio wym przemówieniu polecił mężczyznom zdolnym do noszenia broni opuścić Warszawę i ruszyć na wschód, gdzie mieli zostać zmobilizowani. Ochotnicy utknęli na drogach wśród tłumów uciekinierów, a w Warszawie wybuchła panika, że miasto zostanie oddane Niemcom bez walki.

[6] „Małe getto” – Warszawskie getto, największe spośród 400 innych w okupowanej Polsce, dzieliło się na dwie części – „małe getto”na południu i „duże getto” w północnej części zamkniętej dzielnicy. Po wielkiej akcji wysiedleńczej (22 lipca -21 września 1942 roku) 75 proc. mieszkańców getta zostało wywiezionych i zamordowanych w obozie zagłady w Treblince, a „małe getto zostało przyłączone do „aryjskiej” części miasta.

[7] Palmiry – Miejsce zbiorowych egzekucji. Od grudnia 1939 do lipca 1941 funkcjonariusze SS i niemieckiej policji bezpieczeństwa Sipo rozstrzelali tam ok.1700 Polaków i Żydów. Wśród zamordowanych było wielu przedstawicieli polskich elit. Palmiry stanowią symbol martyrologii polskiej inteligencji podczas II wojny światowej.

[8] Dowódca obrony Lwowa generał Władysław Langner podpisał z dowództwem sowieckim akt kapitulacji. Na jego mocy polscy żołnierze i policjanci po złożeniu broni mieli bezpiecznie opuścić miasto. Strona radziecka nie dotrzymała umowy – żołnierze zostali aresztowani i wywiezieni w głąb Rosji, oficerowie zamknięci w obozie w Starobielsku, a następnie zamordowani przez NKWD w Charkowie, lwowskich policjantów zabito z broni maszynowej na szosie na Winniki. 30 czerwca 1941 roku do Lwowa wkroczyły wojska niemieckie, rozpoczynając prześladowania i mordowanie ludności żydowskiej. W lipcu wojskowy komendant miasta nakazał Żydom noszenie opasek z gwiazdą Dawida. W tym samym miesiącu Niemcy wspólnie z milicją i ukraińskimi bojówkarzami urządzili pogrom ludności żydowskiej, zniszczyli synagogi i cmentarze. Getto we Lwowie powstało jesienią 1941 r. w północno-zachodniej części miasta, na Zamarstynowie i Kleparowie. W sierpniu 1942 r. obszar ten został ograniczony do kilku ulic (m.in. Warszawskiej i Zamarstynowskiej) i zamknięty. Dla wielu przesiedleńców brakowało mieszkań, koczowali na ulicach i podwórkach.

[9] W sierpniu 1942 roku Niemcy wysłali do obozu zagłady w Bełżcu 5 tys. borysławskich Żydów. W mieście utworzono getto, 31 grudnia zamieszkiwało je 1500 osób (z 12 tysięcy żydowskich mieszkańców w lipcu 1941 r.). W lutym 1943 r. rozstrzelano 500–600 Żydów, getto ostatecznie zlikwidowano latem (25 maja – 2 czerwca) 1943 roku. Żydzi, którym udało się uciec i ukryć w okolicznych lasach, zostali wymordowani przez Niemców i Ukraińców z oddziałów Stepana Bandery.

[10] Chełmno nad Nerem – obóz masowej zagłady Żydów z Kraju Warty i łódzkiego getta. Ofiary były mordowane spalinami w ciężarówkach i grzebane w masowych grobach. Latem 1942 roku zbudowano krematorium i ciała spalono. Szacunkowa liczba ofiar obozu wynosi 150–250 tysięcy osób.

[11] Organizacja Centos (Związek Towarzystw Opieki nad Dziećmi i Sierotami Żydowskimi „Centos”), założona w 1924 roku, została rozwiązana przez okupantów w lipcu 1940 r. Kontynuowała działalność jako Żydowska Samopomoc Społeczna – odpowiednik polskiej Rady Głównej Opiekuńczej. Centos był finansowany przez amerykańską instytucję dobroczynną Joint Distribution Committee (AJDC).

[12] Pod koniec roku szkolnego 1941/42 w warszawskim getcie w 19 szkołach podstawowych uczyło się 6700 uczniów (16 proc. dzieci w wieku szkolnym).

[13] Wyboru tekstów dokonali nauczyciele Natan Smolar i Benjamin Wirowski.

[14] Komitety Domowe działały także w gettach w Krakowie i Rzeszowie, ale w mniejszym zakresie.

[15] Doktor Emanuel Ringelblum – historyk i działacz społeczny związany z partią Poalej Syjon Lewica, twórca podziemnego archiwum getta warszawskiego (znajdującego się obecnie w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego). Zginął zamordowany przez Niemców w marcu 1944 roku.

[16] Otwockie getto powstało we wrześniu 1940 r., liczyło (w ciągu dwóch lat) ok. 15 tysięcy mieszkańców, trafiły tam m.in. żydowskie dzieci przywiezione z III Rzeszy. Niemcy zlikwidowali getto w sierpniu 1942 r. Kilka tysięcy Żydów rozstrzelano na miejscu, 7–10 tysięcy wywieziono do obozu zagłady w Treblince.

[17] Dr Teodozja Goliborska, jedyna ocalała z grupy lekarzy badaczy, opublikowała po wojnie pracę naukową pt. „Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w 1942 roku” [ze wstępem Izraela Milejkowskiego; pod red. E. Apfelbauma], American Joint Distribution Committee, 1946.

[18] Żydzi z Sambora musieli przenieść się do getta w marcu 1941 r. W kwietniu 1942 r. przebywało tam 6686 osób. 4 sierpnia Niemcy rozpoczęli akcję likwidacyjną – 150 osób rozstrzelano na miejscu, kilkaset trafiło do obozu janowskiego we Lwowie, a 4–6 tysięcy wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. Potem miały miejsce jeszcze trzy akcje. Ostatni Żydzi z getta w Samborze (1000 osób) zginęli rozstrzelani pod Radłowicami 5 października 1943 r.

[19] Matka Romana przeżyła, odnalazła go latem 1944 r. i razem, we wsi Biskowice k. Sambora, doczekali wyzwolenia.

[20] Marianek pod opieką Krysi i jej siostry Luni przeżył wojnę.

[21] Inżynier Jerzy Neuding uczył na tajnych kompletach, był sekretarzem i skarbnikiem organizacji Polscy Socjaliści w getcie.

[22] Stadion powstał w 1926 roku, należał do Sportowego Klubu Robotniczo-Akademickiego. Zajmował prostokąt wytyczony ulicami: Okopową, Mireckiego oraz murami cmentarza żydowskiego i ewangelicko-augsburskiego. Podczas wojny odbywały się tam egzekucje Polaków i Żydów. W 1945 roku szczątki ekshumowano i przeniesiono na Cmentarz Powstańców Warszawy, a w miejscu stadionu zbudowano domy. W 1988 roku podczas prac budowlanych natrafiono tam na setki ludzkich kości. Wydobyte szczątki ok. 300 osób zostały złożone w betonowej katakumbie pomiędzy blokami. (na podstawie tekstu Donata Szyllera natemat.pl)

[23] Zbrodniarz wojenny Odilo Globocnik został schwytany przez żołnierzy brytyjskich 31 maja 1945 roku w górach Karyntii. Tego samego dnia popełnił samobójstwo.

[24] Żydowska Służba Porządkowa (Judischer Ordnungdienst) została powołana przez gestapo tuż przed powstaniem gett. Tzw. odmani trzymali wartę przy bramach, eskortowali przesiedleńców, zajmowali się rekwizycją i walką ze szmuglem. W getcie warszawskim było ok. 2,5 tysiąca funkcjonariuszy, w łódzkim – 1200, w lwowskim – 500 (według historyka Zagłady Raula Hilberga).

[25] Sus (hebr.) – koń; jedno z pierwszych słów hebrajskich elementarzy.

[26] Formacja utworzona w Dystrykcie Galicja w 1941 roku w miejsce policji ukraińskiej. Była wykorzystywana przez Niemców m.in. do zwalczania sowieckiej partyzantki i polskiej konspiracji, tropienia ukrywających się Żydów, przy egzekucjach i pacyfikacjach oraz likwidacjach gett. Liczyła ok. 6 tysięcy funkcjonariuszy. Policjanci ukraińscy pełnili także funkcje strażników w obozach koncentracyjnych.

[27] W roku 1948 przy ulicy Stawki odsłonięto tablicę upamiętniającą 300 tysięcy deportowanych z Warszawy Żydów. W kwietniu 1988 roku powstał pomnik autorstwa Hanny Szmalenberg i Władysława Klamerusa w formie białego muru z czarnym pasem na czołowej ścianie nawiązującym do talitu (modlitewnego szala). Przestrzeń na planie prostokąta symbolizuje wagon kolejowy. Na wewnętrznej ścianie w kolejności alfabetycznej wyryto 400 polskich i żydowskich imion. Każde imię symbolicznie upamiętnia tysiąc ofiar warszawskiego getta.

[28] Rodzice Wandzi – Zofia i Edward Posnerowie – zginęli.

[29] Gmach sądów oddano do użytku w czerwcu 1939 roku. Był to wówczas największy budynek sądowy w Europie, długość korytarzy przekraczała 15 km. Obecnie mieści się tam Sąd Okręgowy w Warszawie.

[30] Irena Sendler – „Sprawiedliwa wśród Narodów Świata”, polska działaczka społeczna, podczas II Wojny Światowej była kierowniczką działającego w konspiracji referatu dziecięcego Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Jego zadanie polegało na umieszczaniu wyprowadzonych z getta żydowskich dzieci w sierocińcach, klasztorach i polskich rodzinach oraz udzielanie im pomocy finansowej, materialnej i medycznej. W Warszawie taką opieką objętych było ponad tysiąc dzieci.

[31] Wacha – wartownia w getcie, pochodzi od niemieckiego słowa Wachman – wartownik.

[32] Dom Towarowy Braci Jabłkowskich – do 1939 roku największy dom handlowy w Warszawie i w całej Polsce.

[33] Rodzice Liliany – Stefania i Mieczysław Sterlingowie – zginęli w obozie w Trawnikach.

[34] Getto w Częstochowie utworzono w kwietniu 1941 roku na obszarze przedwojennej dzielnicy żydowskiej. Liczyło ok. 48 tysięcy mieszkańców. 22 września 1942 roku Niemcy rozpoczęli likwidację getta – do obozu zagłady w Treblince trafiło 40 tysięcy osób, 2 tysiące rozstrzelano na miejscu. Pozostali przy życiu Żydzi pracowali w fabrykach przemysłu zbrojeniowego koncernu Hasag. Pod koniec wojny liczba więźniów zatrudnionych w częstochowskich obozach pracy wzrosła do 10 tysięcy. Wyzwolenia doczekało 5200 osób.

[35] Getto w Nowym Sączu powstało w czerwcu 1941 roku. Podzielone było na dwie części: w centrum między Rynkiem i Zamkiem oraz w dzielnicy zwanej Piekło. Do getta trafili także Żydzi z okolicznych miejscowości oraz z innych rejonów Polski. Dzielnica była ekstremalnie przepełniona – zamknięto w niej ok. 18 tysięcy osób. Getto zostało zlikwidowane pod koniec sierpnia 1943 roku. Mieszkańców wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu i tam zamordowano w komorach gazowych.

[36] W czerwcu 1941 Grodno, pozostające od 1939 roku pod okupacją sowiecką, zdobyły wojska niemieckie. W listopadzie tego samego roku powstały dwa getta – w centrum miasta wokół synagogi ulokowano 15 tysięcy osób zdolnych do pracy (getto nr 1). Pozostali Żydzi, w liczbie 10 tysięcy, zostali zamknięci na terenie podmiejskiej Słobódki (getto nr 2), a następnie w dwóch transportach 15 i 21 listopada wywiezieni do obozu Auschwitz-Birkenau i tam zamordowani. Kolejne deportacje miały miejsce w styczniu i lutym 1943 roku. Ostatnich Żydów z Grodna wywieziono w marcu do getta w Białymstoku.

[37] Syjonizm – ideologia odrodzenia narodowego Żydów poprzez odnowę języka hebrajskiego i stworzenie w Palestynie siedziby narodowej. Stała się podstawą ruchu społeczno-politycznego, dążącego do utworzenia państwa żydowskiego na terenach starożytnego Izraela. Największe poparcie syjonizm uzyskał w Europie wschodniej.

[38] Bund – Ogólnożydowski Związek Robotniczy na Litwie, w Polsce i Rosji.

[39] Żydowska Organizacja Bojowa – działająca w konspiracji żydowska organizacja ruchu oporu licząca ok.500-600 osób. Odziały bojowe ŻOB powstały w getcie warszawskim w odpowiedzi na rozpoczęcie przez Niemców 22 lipca 1942 roku wielkiej akcji likwidacyjne getta warszawskiego. Organizacja obejmowała członków przedwojennych lewicowych młodzieżowych organizacji żydowskich. Celem organizacji był zbrojny opór podczas wysiedleń mieszkańców getta, a także likwidowanie zdrajców współpracujących z okupantem. Komendantem ŻOB był Mordechaj Anielewicz. Większość bojowników zginęła podczas powstania w getcie warszawskim w 1943 r.

[40] Żydowski Związek Wojskowy – powstał w listopadzie 1939 r., utworzyli go żydowscy oficerowie Wojska Polskiego i działacze prawicowych organizacji żydowskich.W 1940 r. ŻWW liczył ok. 100 członków, w kwietniu 1943 –ok. 300. Prawie wszyscy zginęli w powstaniu w warszawskim getcie.

[41] Armia Krajowa – działające w konspiracji siły zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego podczas II wojny światowej podporządkowane rządowi Rzeczpospolitej na uchodźstwie (w Londynie). AK produkowała broń domowymi sposobami, zdobywała ją podczas starć z Niemcami, otrzymywała też zrzuty sprzętu od aliantów, jednak ich liczba była niewielka. Żołnierze AK początkowo wykonywali zamachy na przedstawicieli władz okupacyjnych, wyroki na kolaborantach i pospolitych przestępcach, uwalniali więźniów. Od 1942 r. AK podjęła działania partyzanckie i sabotażowo-dywersyjne będące przygotowaniem bojowym do przyszłego powstania powszechnego.

[42] Jürgen Stroop – SS Gruppenführer, niemiecki nazista i zbrodniarz wojenny. Został aresztowany przez Amerykanów w 1945 roku i skazany przez amerykański trybunał na śmierć za zamordowanie alianckich lotników. Następnie przekazano go Polsce, gdzie został ponownie skazany na śmierć za zbrodnie popełnione na ludności polskiej i żydowskiej. Wyrok wykonano 6 marca 1952 roku w więzieniu mokotowskim.

Po aryjskiej stronie

WŚRÓD POLAKÓW

Gdy rozpoczęły się deportacje, było już wiadomo, że pozostanie w getcie równa się wyrokowi śmierci. Jednak tylko nieliczni Żydzi szukali ratunku po aryjskiej stronie. Aby móc przetrwać poza gettem, niezbędny był: dobry wygląd, znajomość języka polskiego i religii rzymskokatolickiej, pieniądze, a przede wszystkim znajomości i kontakty wśród Polaków. Warunki te spełniały osoby z rodzin zasymilowanych i ich dzieci. Aby skutecznie ukryć się po aryjskiej stronie, niezbędna była jeszcze jedna umiejętność – trzeba było umieć kłamać. Uczono tego już najmłodsze dzieci.

W lutym 1943 roku 10-letnia Haneczka (Chana) opuściła z ojcem białostockie getto. Zamieszkali u Jadwigi i Michała Skalskich przy ulicy Rzemieślniczej. „Plan był taki: żeby uchodzić za Polkę, muszę nauczyć się wszystkich modlitw oraz jak się zachowywać w kościele. Potem zawiozą mnie na wieś do rodziny, z którą Jadwiga i jej siostra Wanda handlowały. Gospodyni chciała wziąć biedną sierotę z Warszawy: miała dwóch synów, a pragnęła mieć też córeczkę. (…) Ziutek (piętnastoletni syn gospodyni) chodził przed wojną do szkoły podstawowej z żydowskimi dziećmi, znał kilka słów po żydowsku i stale próbował mnie zagadywać. Bardzo się pilnowałam i udawałam, że nie wiem, o co chodzi. W zasadzie nie znałam żydowskiego, ale po półtorarocznym pobycie w getcie byłam trochę osłuchana i dużo rozumiałam. (...)

Któregoś dnia paśliśmy z Ziutkiem krowy koło żydowskiego cmentarza i on mnie zapytał: »Ty wiesz, że tu jest żydowski cmentarz?«. »No to co?« – powiedziałam, patrząc mu prosto w oczy ani mrugnąwszy. »Byłaś na pogrzebie swojej mamusi?« – zapytał mnie Ziutek. »Tak« – powiedziałam. »A jak ją pochowano?«. »Jak to jak, zawiniętą w prześcieradle« – odpowiedziałam. Przypadkowo w getcie byłam na żydowskim pogrzebie. »To ty jesteś Żydówka« – z satysfakcją powiedział Ziutek. »Co ty gadasz, dlaczego?« – odpowiedziałam. »Katolików chowa się inaczej«. Wtedy Ziutek wyjaśnił mi, jak wygląda katolicki pogrzeb, jak ubrane są kobiety i mężczyźni do trumny. Z przerażeniem zrozumiałam, że wszystko się wydało. Moim pierwszym uczuciem było, jak strasznie zawiodłam rodzinę i panią Renię, moją nauczycielkę. Tak się starałam i w końcu po trzech miesiącach wyszło na jaw... Wieczorem, kiedy wróciliśmy z krowami do domu, Ziutek, zwracając się do całej rodziny, powiedział: »Halina [1] jest Żydówką i wszyscy przez nią zginiemy«. »Co ty pleciesz?« – powiedziała ciocia Zosia do syna. Wtedy on opowiedział o naszej rozmowie. Rodzina była przerażona. Za ukrywanie Żydów groziła śmierć. »Jak tylko Skalska przyjedzie, zaraz ją oddamy« – zdecydowała ciocia Zosia”. Hanka Grynberżanka http://zapispamieci.pl/hanka-grynberzanka/

W lipcu 1942 roku Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację warszawskiego getta. Wtedy rodzice dziewięcioletniej Margarity postanowili wysłać dziewczynkę na aryjską stronę. „Od tego dnia codziennie mama uczyła mnie różnych rzeczy i sprawdzała, czy rozumiem i zapamiętałam. Po pierwsze i przede wszystkim mam zapomnieć, że jestem Żydówką. Nie wolno było mi przyznać się, nawet gdyby pytająca mnie osoba była bardzo miła i wyrażała pełne zrozumienie. Dopóki nie skończy się wojna i nie przyjdą po mnie rodzice albo nie będę mogła przenieść się do wolnej społeczności żydowskiej, nie wolno mi się przyznać, że jestem Żydówką. Gdybym słyszała żydowski język, piosenkę, imię albo jakąś wzmiankę o Żydach, mam udawać, że nie rozumiem. Nigdy nie znałam żadnego Żyda. Nawet gdyby pokazano mi rodziców, mam udawać, że ich nie znam, dla własnego i ich bezpieczeństwa. To samo dotyczy wszystkich innych, których znam. Mam zapamiętać całkowicie nową tożsamość. Wybraliśmy imię, które miało być w moich fałszywych papierach i które mogłam łatwo zapamiętać. Do końca wojny nie wolno mi odezwać się, gdyby ktokolwiek zawołał mnie prawdziwym imieniem. Innych szczegółów miałam nauczyć się, gdy moje papiery będą gotowe. Musiałam obiecać, że będę się pilnie wszystkiego uczyć, nawet gdy nie będzie ze mną mamy.

Mama powiedziała, że muszę nauczyć się katolickich modlitw i obrzędów. Zapowiedziała, że będzie tego dużo do zapamiętania, tak jakbym uczyła się roli do szkolnego przedstawienia. I nie tylko mam się nauczyć, mam udawać, że we wszystko wierzę, a modlitwy i obrzędy znam całe życie. Zakonnica, która będzie mnie uczyć, będzie wiedziała, że jestem Żydówką, ale na pewno sprawi jej przyjemność moja gorliwość i oddanie nowej religii. Nieco później mama powiedziała, że nie wolno mi sprzeciwiać się, gdyby chciano mnie nawrócić i ochrzcić. »Musisz zrobić wszystko, żeby przeżyć i nie zapomnij nas«, szeptała, płacząc. I ponownie zapewniała mnie, że oni zrobią wszystko, żeby także ocaleć i zobaczyć, jak dorastam w lepszym świecie”. Margarita Turkow http://zapispamieci.pl/margarita-turkow/

Niedługo przed likwidacją warszawskiego getta rodzina trzyletniego Edka wydostała się na aryjską stronę. Ojciec zginął zadenuncjowany przez szmalcowników. „Moja matka z ciotką musiały zacząć jakoś zarabiać. Zaczęły kupować ciastka w cukierniach w Warszawie i rozwoziły je na sprzedaż do miejscowości na linii EKD – głównie do Grodziska i Milanówka. Czasami zabierały mnie ze sobą. Miałem »dobry« polski wygląd. Problem był tylko taki, że na widok Niemców chowałem się pod ławki. Do tego miałem trudności z zapamiętaniem naszego nazwiska w danym tygodniu. Wiedziałem tylko, że »Edek«, a dalej, jak mnie pytali – »nie pamiętam« odpowiadałem. Byłem Malinowskim, Fabiszewskim i miałem jeszcze jakieś inne nazwiska na fałszywych papierach. Malinowski powtarzał się najczęściej”. Edward Mersyk http://zapispamieci.pl/edward-mersyk/

Ania przez rok i siedem miesięcy przebywała z rodzicami w częstochowskim getcie. Potem ukrywali się w Warszawie po aryjskiej stronie. Miała wtedy pięć lat. „Jesienią 1942 roku, tuż przed Rosz Haszana [2] i momentem likwidacji getta, udało się nam, tzn. Mamie, Ojcu i mnie oraz siostrze Ojca, jej mężowi i jego siostrzenicy, której rodzice zginęli w Treblince, przy pomocy przyjaciół Polaków uciec z getta i pojechać do Warszawy. Tam załatwiono nam »aryjskie papiery«, to znaczy »nowe« metryki urodzenia na nowe nazwiska i imiona. Ja z Mamą mieszkałyśmy u rodziny pp. Nowaków, którzy byli nauczycielami. Ojciec był umieszczony oddzielnie z ciotką, wujem i jego siostrzenicą (obecnie pisarką izraelską piszącą o Holocauście – Irit Amiel) na terenie Politechniki Warszawskiej.

Ja wiedziałam, że nazywam się Halinka Gawrońska i mam być cichą, grzeczną dziewczynką. Kontakt z Ojcem i wujostwem utrzymywaliśmy, ale często nie mogłyśmy przez dłuższy czas wychodzić z domu, bo ktoś poznał nas na ulicy i szantażował, groził, że zaprowadzi nas na Gestapo; zadowalał się w końcu okupem. W tych dniach siedziałyśmy cicho w mieszkaniu, a żebym miała trochę świeżego powietrza, wieczorem Mama otulała mnie kocami, sadzała przy otwartym oknie, przy zgaszonym świetle w pokoju. Nie wolno mi było hałasować, biegać, głośno mówić i bawić się. Mama mi po wojnie mówiła wielokrotnie, że gdybym nie była grzecznym dzieckiem, to byśmy nie przeżyły. A ja widocznie czułam grozę sytuacji i nie sprawiałam kłopotów.

Kilkakrotnie z powodu szantażu zmieniałyśmy mieszkania, zawsze pod opieką naszych przyjaciół – pp. Nowaków, którzy byli dla mnie »ciocią i wujkiem«”. Anna Goldman http://zapispamieci.pl/anna-goldman/

Siedmioletnią Wandzię wyprowadzono z warszawskiego getta kanałami, ojciec wyposażył ją w metrykę wystawioną na nowe nazwisko. Ukrywano ją w wielu miejscach w Warszawie.

„Mój opiekun był przed wojną dekoratorem w jednym z warszawskich teatrów i współpracował z moim ojcem. Jego żona miała pracownię krawiecką i zatrudniała kilka pomocnic. Pani dzieci nie miała, pan przywiózł na święta wielkanocne swojego synka. Odebrano mi wszystkie moje rzeczy, ufarbowano włosy na blond, dostaliśmy prawdziwe święcone do zabawy i »żeby tylko nie podchodzić do okna i nauczyć się pacierza – wszystko będzie dobrze«. Nie było. Pewnego dnia na dole, na podwórzu, rozległ się kobiecy krzyk: »Dziecka mi nie oddają, a Żydówkę przechowują«. Od tej chwili zaczęłam wędrować: po kilka dni u panienek uczących się krawiectwa, w różnych miejscach Warszawy, na Pelcowiźnie, u zaufanych klientek, z których jedna szczególnie zaważyła na moim losie i zapamiętałam ją na całe życie. Zaprowadziła mnie ona na strych i pokazała przez okienko ogromną łunę, mówiąc: »Popatrz, tam pali się twój ojciec«. Po kilku dniach pokazała mi skrawek kartki i nie dając mi jej do ręki, powiedziała, że jest to wiadomość od mojego tatusia z Treblinki, że jest tam krawcem i jest mu dobrze. Nie wiedziałam, co było prawdą: Czy to mój tatuś palił się łuną na całe niebo, czy też w Treblince byli krawcy, którym było dobrze…

Szłyśmy ulicą. Pani obejrzała moją metrykę i uznała, że jest zbyt nowa. Zgniotła ją. Metryka była nowa, ale pomięta. Zwinęła ją w kulkę i wrzuciła do kratki ściekowej. Mój bilet na życie. I ostatnia rzecz, którą miałam od mojego ojca. Cały ten okres podawania mnie z rąk do rąk trwał od Wielkanocy do późnej jesieni 1943 roku. Nie znałam nazwisk ani adresów. Nie wiem, komu dziękować za życie”. Wanda Ziemska http://zapispamieci.pl/wanda-ziemska/

12-letni Heniek 8 września 1942 roku wydostał się wraz z rodzicami z lwowskiego getta (zostało zamknięte w październiku) w ciężarówce należącej do znajomego Polaka. Pojechali do Warszawy i ukrywali się po aryjskiej stronie. Matka została aresztowana i rozstrzelana. Henryk z ojcem często zmieniali miejsce pobytu. „Byłem już tak zdesperowany ciągłym szukaniem schronienia, że chciałem wyskoczyć z okna na czwartym piętrze. Ojciec jednak namówił mnie, żeby spróbować znaleźć schronienie u pana Stanisława Fajkusa w Podkowie Leśnej. Pan Fajkus zgodził się nas ukrywać na strychu, do którego wchodziło się po drabinie, ale mogliśmy tam tylko nocować ze względu na częste kontrole w ciągu dnia. Tak więc noce spędzaliśmy na strychu, a całe dni krążyliśmy po Podkowie lub po Warszawie. Kiedyś o trzeciej w nocy usłyszeliśmy: »Aufmachen, Licht!«. Powiedziałem do ojca: »Weź jakiś łom i walnij tego, co do nas przyjdzie«. Ojciec na to: »Nie, bo nas będą torturować i męczyć«. Słyszymy, że ktoś przystawia drabinę do włazu. Pojawiła się twarz pana Fajkusa, szara z przerażenia: »Uciekajcie, policja jest u właścicielki domu«. Z kuchni Fajkusa wyskoczyliśmy do ogrodu i przez ogrodzenie z drutu kolczastego – w pole. Ojciec pozostał bez butów, ja się skaleczyłem, przechodząc przez druty. Po jakimś czasie wróciliśmy. Okazało się, że Niemcy przyszli nie po nas, ale do gospodyni. Ukrywała się u niej żydowska rodzina, która zdołała się wykupić. Wzmagający się terror powodował konieczność ciągłej zmiany schronienia. Mieszkałem na Żoliborzu z panem Wajsmanem i jego rodziną, również ukrywającymi się Żydami. Właścicielka mieszkania nie wiedziała o ich pochodzeniu. O tym, że ja tam przebywałem przez ponad 4 miesiące, w ogóle nie wiedziała. Do ubikacji mogłem wychodzić tylko w nocy. We wrześniu 1943 roku zobaczyła mnie właścicielka i musiałem odejść. Przeniosłem się z ojcem do pani Tosi na ul. Królewską. Ta domyślała się, że jesteśmy Żydami, ale nie była tego pewna. Kiedyś powiedziała: »Jak się okaże, że jesteście Żydami, to w nocy siekierą zetnę wam głowy i zaniosę na gestapo«.

Musieliśmy uciekać. Ojciec wynajął pokój u pana Sankowskiego na Krzywym Kole 14, ja znów wróciłem do pana Karnego. Pobyt u niego ograniczony był jedynie do noclegu, a całe dnie krążyłem bez celu po Warszawie. Było to bardzo niebezpieczne ze względu na kontrole, łapanki i szmalcowników. Któregoś dnia jechały jeden za drugim dwa tramwaje. Wsiadłem do pierwszego. Był to szczęśliwy traf, bo drugi tramwaj został zatrzymany przez oddział SS i wszyscy pasażerowie zostali zaaresztowani. Wreszcie, na skutek nalegań ojca, pan Fajkus zgodził się, abym nocował u niego w Podkowie Leśnej. Musiałem jednak o 6.30 wyjeżdżać kolejką do Warszawy. Wysiadałem przy ul. Nowogrodzkiej. W pobliżu mieściła się przychodnia lekarska, w której kiedyś leczyłem zapalenie spojówek. Przepuszczałem w kolejce wszystkich pacjentów, co pozwalało mi przez kilka godzin siedzieć w ciepłej poczekalni. Najwięcej czasu spędzałem w tramwajach, jeżdżąc od rana do zmroku”. Henryk Arnold http://zapispamieci.pl/henryk-arnold/

W dniu zamknięcia przez Niemców lwowskiego getta 10-letnia Marysia z matką i młodszym bratem uciekli z miasta. Do wyzwolenia mieszkali w Jarosławiu na aryjskich papierach. „W Jarosławiu byłam przez całą wojnę – od sierpnia 1942 do kwietnia 1945 r. Mieszkaliśmy w zatłoczonym, zimnym pomieszczeniu, z grzybem na ścianach i podłodze. Nie mieliśmy odzieży, środków do życia. Nie było mowy o szkole. Żyliśmy w ciągłym strachu, by ktoś nas nie rozpoznał. Był okres, że jadłam łupiny z kartofli przerobione na placki, lebiodę, brukiew, zebrane pod płotem zgniłe jabłka. Żeby nie zwracać uwagi naszą odrębnością, musiałam chodzić z rówieśnikami do kościoła”. Maria Kraft http://zapispamieci.pl/maria-kraft/

Niemcy prowadzili skierowaną do Polaków antysemicką akcję propagandową – Żydów obarczano winą za wybuch wojny, niedobory żywności i roznoszenie chorób zakaźnych. Sołtysi musieli rozklejać we wsiach gadzinową gazetę [3] ścienną „Nowiny”, w dystrykcie krakowskim latem i jesienią 1942 roku zorganizowano objazdową wystawę poświęconą tyfusowi, który roznoszą Żydzi. W Tarnowie teatr objazdowy wystawiał sztukę Haliny Rapackiej o tej samej tematyce. Po odkryciu grobów katyńskich [4] w 1941 roku w niemieckich przekazach propagandowych pojawiło się hasło – żydokomuna. Działania te nie pozostały bez wpływu na postawy Polaków wobec Żydów. Świadczy o tym liczba żydowskich uciekinierów wyłapywanych po wsiach i lasach w 1942 roku.

Do września 1942 roku (wtedy Niemcy rozpoczęli wysiedlenia i likwidację ludności żydowskiej) 11-letni Emanuel mieszkał z rodzicami i dwiema siostrami w miejscowości Nowe Brzesko w województwie krakowskim.

„Najmłodsza siostra Lusia, w wieku sześciu lat oddana na przechowanie do polskiej rodziny, została przez nich doprowadzona do punktu zbornego Żydów w dniu wysiedlenia – i podzieliła los wysiedlonych. Akcja wysiedleńcza rozpoczęła się o świcie i w ciemnościach wielu Żydom udało się wyrwać z pierścienia okrążenia, który stanowili młodzi chłopcy z »Baudienstu« (służby budowlanej). Przez kilka dni po okolicznych polach włóczyli się Żydzi, którym nikt nie chciał udzielić schronienia ani nakarmić. Zgłaszali się sami do policji lub zostali wychwyceni. Wszędzie wisiały zarządzenia, że za ukrycie lub pomoc Żydom grozi kara śmierci. Moi nieletni kuzyni, którzy po jakimś czasie zostali doprowadzeni na policję, zostali otruci na posterunku. Ludność polska była bez przerwy pod naciskiem propagandy antyżydowskiej. Przypominam sobie plakaty, jakie były rozlepiane. Treść ich pamiętam do dziś (przeżyłem wstrząs jako dziecko). Cytuję: »Stań, przeczytaj, widzu miły, jak cię Żydy osaczyły. Zamiast mięsa szczura sieka, brudnej wody da do mleka, a zaś ciasto z robakami wygniatane jest nogami«. Obok treści były rysunki: odrażający nieogolony z zakrzywionym nosem Żyd masarz wkłada szczura trzymanego za ogon do maszynki mielącej mięso. Drugi rysunek przedstawia mleczarza, który dolewa z balii wodę do konwi z mlekiem. (…)

Przebywaliśmy na poddaszu za stertą słomy i plew. Mamusia, a także ja przebrany za wiejską babę (miałem ścięte brwi) od czasu do czasu wychodziliśmy na przemian o świcie lub wieczorem, udając się do różnych znajomych, aby odebrać po parę metrów materiałów oddanych wcześniej na przechowanie. Tym płaciliśmy gospodarzom za ukrywanie nas. Wielokrotnie wychodziliśmy nadaremnie, gdyż ludzie nie chcieli nic oddać, tylko dziwili się, że jeszcze żyjemy.

Dramatyczną przygodę przeżyłem pewnego razu w Nowym Brzesku, gdy udałem się tam po odbiór towaru, jak zwykle przebrany za wiejską babę, otulony w dużą wiejską chustę. Zorientowałem się, że jestem śledzony przez chłopaka, z którym chodziłem przed wojną do pierwszej klasy. On przywołał innych chłopców i szli za mną. Usłyszałem, jak jeden z nich powiedział, że trzeba zobaczyć, do kogo wejdę. To mnie uratowało (…) wiem – oni śledząc mnie, nie mogli równocześnie dać znać dorosłym o mnie. Ja się nie odwracałem, udawałem, że nie słyszę ich rozmowy, oczywiście do nikogo nie wstąpiłem. Wyprowadziłem ich poza miasteczko w pole i zacząłem uciekać, ale mnie nie dogonili. Z wściekłości krzyczeli za mną: »Ty Żydówo« i wydawali okrzyki »paf, paf«, naśladując strzelanie. Byłem uratowany, ale równocześnie spalony. Nie mogłem więcej do Brzeska chodzić”. Emanuel Elbinger http://zapispamieci.pl/emanuel-elbinger/

Zimą 1941/42 Marian został sam w warszawskim getcie – ojciec zginął podczas oblężenia Warszawy, matka zmarła na tyfus. Wydostał się za mur i pojechał do wuja mieszkającego w okolicach Włodawy. Przyjęto go niechętnie, więc chłopiec postanowił udawać Polaka i szukać zatrudnienia na wsi. Miał wtedy 14 lat. „Okazało się jednak, że łatwiej mi było udawać kogoś, kim nie byłem, gdy chodziłem na wieś po żywność i przebywałem u wieśniaka jedną noc. Natomiast zupełnie inaczej, gdy byłem na stałej służbie i w dodatku u Ukraińca (była to ukraińska wieś). Ponieważ był to początek mego nowego zajęcia, gubiłem się w swoim zachowaniu. No i nie miałem żadnych dokumentów na potwierdzenie mojej tożsamości, w wyniku czego wieśniak od razu domyślił się, kim jestem. Początkowo nie powiedział mi o tym, ale powiedziała mi to nieco później jego żona, grożąc, że założy mi postronek na szyję i zaprowadzi do Niemców”.

Chłopiec wędrował od wsi do wsi, pracując u miejscowych gospodarzy, ale nie mając dokumentów, nie mógł nigdzie zatrzymać się na dłużej. „(…) Bezustannie marzyłem i rozmyślałem o zdobyciu »aryjskich papierów«, które pomogłyby mi przetrwać. Ostatecznie moje marzenie mogłem zrealizować dzięki temu, że spałem w pokoju babci (matki kolejnego gospodarza Jana Siedleckiego). Przytrafiło się to, po prostu spadło jak z nieba”. Starsza pani opowiadała chłopcu o sąsiadach i ich rodzinach. Dzięki temu zdobył informacje, które pozwoliły mu uzyskać oryginalną katolicką metrykę wystawioną na nazwisko Jana Czerwińskiego. Marian Finkielman http://zapispamieci.pl/marian-finkielman/

Joasia (6 lat) mieszkała w warszawskim getcie z rodzicami i babcią przy ulicy Białej 8. W kwietniu 1942 roku ojciec zginął, zastrzelony przez Niemców. Wkrótce potem dziewczynka z matką wydostały się z getta.

„I tak rozpoczął się następny etap mojego życia. Irena [5] zawiozła mnie do swoich rodziców, mieszkających w Aninie koło Warszawy. Państwo Chmieleńscy, obydwoje dentyści, i ich syn Jan opiekowali się mną troskliwie. Byłam przedstawiana jako kuzynka z Kresów. Do moich opiekunów zwracałam się per wujku, ciociu, a do dorosłego Janka i Ireny po imieniu. Imponowało mi to bardzo. Sielanka nie trwała długo. Po domu kręciło się zbyt dużo ludzi – pacjenci, sąsiedzi, a ja mogłam jakimś niewłaściwym odezwaniem narazić całą rodzinę na śmierć. Choć bardzo się starałam. Na przykład, gdy jechałam z Irką pociągiem do Anina, szeptem na ucho zapytałam, czy Jurek to polskie imię, a przechodząc obok przydrożnej kapliczki głośno zapytałam: »Irka, co to za figurka?«. Dopiero ściśnięcie ręki zamknęło mi buzię. Po paru dniach Irena wróciła do swoich obowiązków, a ja pozostałam pod opieką jej zajętej rodziny, która nie zawsze miała czas, aby mnie dopatrzyć. (…) Wkrótce potem Irena zabrała mnie do Zagórza koło Warszawy. Oddalone od miasta, otoczone lasami Zagórze stało się podczas okupacji azylem dla represjonowanych przez hitlerowców ludzi. Przebywały tu dzieci z zaburzeniami psychicznymi, nie-Aryjczycy poszukiwani przez okupanta, dawni prominenci lub ich rodziny, także ludzie sztuki. (Majątek należał do dr. Kazimierza Dąbrowskiego). (…) W tym majątku i ja znalazłam schronienie w sanatorium dla dzieci. Przebywały tu dzieci niedorozwinięte, przeważnie z wrodzoną kiłą. Irena przywiozła mnie tu i pozostała około miesiąca, pracując honorowo jako wychowawczyni, nie chciała, abym się źle czuła wśród obcych. Z tego pobytu pamiętam niewiele: Herculo »pluj kaszę« na śniadanie (do dziś nie jadam mlecznych zup) i odwiedziny mamusi, gdy chora leżałam w izolatce. Zapytana przez nią o trzy życzenia, odpowiedziałam: żeby wojna się skończyła, żeby tata wrócił do nas i żebym... mogła zjeść białą bułeczkę.

Wkrótce mamusia zabrała mnie z Zagórza do domu. Po wyrobieniu fałszywych dokumentów wynajęła pokój przy Narbutta 38 i tam mieszkałyśmy do Powstania Warszawskiego. Moja radość po przyjeździe do nowego domu była podwójna, bo powitała mnie tu ukochana babunia. Wyszła z getta z szabrowniczkami. Siostra mamy wyszła ze schowka w czasie jednej z akcji i wywieziona do Treblinki, zginęła”. Joanna Neuding http://zapispamieci.pl/joanna-neuding/

Seweryn (urodzony w 1931 roku) przebywał z matką w obozie dla kobiet z dziećmi w Winnikach. Późną jesienią 1942 roku Niemcy otoczyli obóz i poprowadzili mieszkańców w kierunku Lwowa. Matka kazała chłopcu uciekać. Wtedy widział ją ostatni raz. Przez kilka dni ukrywał się w Winnikach u kobiety, którą znał z widzenia. Opiekunka skontaktowała się z ojcem chłopca, który przebywał w obozie pracy i był zatrudniony przy budowaniu drogi z macew.

„Przeszło kilka dni. Pewnego dnia wyprowadzono mnie na ulicę. Auto z robotnikami żydowskimi jadącymi do Lwowa zatrzymało się i pojechaliśmy z moim ojcem do Lwowa. Zajechaliśmy na cmentarz żydowski. Był tam stróż nocny, Żyd, u którego robotnicy zostawiali swoje młoty, łomy i inne narzędzia. Tam przeżyłem kilka dni. W tym czasie ojciec skontaktował się z jedną z moich ciotek, która miała amerykańskie papiery i była na wolności. I ona znalazła ojca znajomego, który tak jak on pracował przed wojną w nafcie. Nazywał się Józef Rybicki. On wziął mnie do siebie. Pewnego wieczoru wyprowadzono mnie na ulicę. Obcy mężczyzna wziął mnie za rękę. Poszliśmy do tramwaju. Stanął tak, żeby zakryć moją twarz. Pojechałem do jego mieszkania. (Mieszkał we Lwowie na ulicy Jasnej). Tam przebyłem od 1 grudnia 1942 roku do 27 lipca 1944 roku, kiedy Rosjanie weszli do miasta.

Byłem tak zwanym dzieckiem z szafy. Jak ktoś wchodził, musiałem być w drugim pokoju. Miałem za szafą schowek, a drugi schowek w stole, który się rozsuwał. Z tego ostatniego nie skorzystałem, ze schowka za szafą – kilka razy. Oczywiście musiałem być bardzo cicho. Nie wolno mi było podchodzić do okna. Nikt mnie nie mógł widzieć. Wyobrażam sobie, jakie oni mieli problemy, gdy musieli prać moje dziecinne rzeczy. Nie mogli wieszać z rzeczami starszych ludzi, bo przecież sąsiedzi by zobaczyli od razu”. Seweryn http://zapispamieci.pl/seweryn/

Jesienią 1940 roku dziesięcioletni Josek znalazł się z matką i siostrą (ojciec zginął w lutym w Palmirach) w getcie w Jadwisinie. „W 1942 roku getto obiegła wiadomość, że Niemcy rozpoczynają likwidację gett istniejących na terenie okręgu Nowy Dwór Mazowiecki, a ludność żydowska wywożona jest do obozów śmierci. Wiadomość tę przynosili najczęściej Żydzi, którym udało się zbiec ze zlikwidowanych gett. Wiele informacji przynosili także szmuglerzy. Wielokrotnie udało nam się czytać gazety lub ulotki kolportowane przez polskie podziemie. Były to straszliwe wiadomości o metodach zbrodni i masowej zagładzie. Wiedzieliśmy, że i nas może spotkać ten okrutny los.

W tej sytuacji matka nasza podjęła usilne starania, aby ukryć mnie i Fejgele po aryjskiej stronie. We wrześniu 1942 roku zawarła porozumienie ze swoimi dawnymi klientami, państwem Wnorowskimi – jeżeli wezmą mnie pod swoją opiekę i przeżyję wojnę, ona odda im swój dom w Henrykowie. Wnorowscy mieszkali na obrzeżach warszawskiej Pragi. Zgodzili się i podjęli to zobowiązanie. Tak znalazłem się pod ich dachem. Państwo Wnorowscy mieli trzech synów, ale tylko jeden z nich mieszkał z nimi. W mojej ocenie był on zagorzałym antysemitą. Nigdy nie przepuścił żadnej okazji, aby źle wyrażać się o Żydach. Cierpiałem z tego powodu i od samego początku nie czułem się w tym domu bezpiecznie. Niestety, nie miałem wyboru.

Po ulokowaniu mnie u państwa Wnorowskich, matka podjęła usilne starania ukrycia Fejgele. Niestety, moja 10-letnia siostra nie widziała dla siebie innego miejsca, jak przy matce. Wreszcie, po wielu miesiącach przekonywania, matka zdołała ją umieścić prawdopodobnie w Zakładzie Wychowawczym w Chotomowie prowadzonym przez siostry zakonne Służebniczki Najświętszej Marii Panny.

W grudniu 1942 roku, tuż przed Bożym Narodzeniem, późnym wieczorem ktoś cichutko zapukał do drzwi Wnorowskich. Okazało się, że to była moja siostra Fejgele. Ja byłem szczęśliwy, że mogę ją uścisnąć i przytulić. Równocześnie zastanawiałem się, jak ona o tej porze samotna i przelękniona mogła mnie znaleźć.

Wnorowscy byli z powodu jej niespodziewanej wizyty bardzo zdenerwowani. Pani Wronowska oświadczyła, że nie ma zamiaru dłużej nadstawiać głowy i poleciła nam natychmiast opuścić jej dom. Próbowałem jeszcze prosić o zmianę tej decyzji, ale była nieustępliwa. Był późny wieczór, zbliżała się godzina policyjna, na dworze wiał zimny wiatr. Wyszliśmy na ulicę i nie wiedzieliśmy, co ze sobą zrobić. Po drodze spotkaliśmy starszą, biednie ubraną kobietę, która bez jednego słowa zabrała nas do swojego domu. Zapewne zorientowała się, że jesteśmy żydowskimi dziećmi, bo na drugi dzień poprosiła nas, abyśmy, gdy przyjdzie szarówka, ruszyli w dalszą drogę.

Niemal całą noc z Fejgele nie zmrużyliśmy oka. Teraz znów, podobnie jak w Ludwisinie, modliliśmy się do Boga, aby jak najszybciej odnalazła nas matka, aby dopomógł nam wyjść z tej trudnej sytuacji. Pewnie niewielu ludzi wierzy w cuda. Ale ja wierzę. Bo na godzinę przed zmierzchem do domu tej kobiety, u której byliśmy, przyszła nasza matka. Podziękowała naszej opiekunce i we trójkę wróciliśmy do Wnorowskich. Tu wartościowymi prezentami »przekonała« panią Wnorowską, żeby zechciała zatrzymać mnie u siebie, że Fejgele już nigdy nie będzie jej nachodzić. Wyjaśniła jej, że Fejgele szukała matki w Ludwisinie – kiedy zorientowała się, że getto zostało zlikwidowane, zdecydowała się odszukać brata. Jakim sposobem trafiła do Wnorowskich, nie wiem. Ciągle stanowi to dla mnie niewyjaśnioną zagadkę. Wiem natomiast, że zakon sióstr opuściła, bo tęskniła za matką i bratem. Wszyscy wydawali jej się obcy. Nie mogła też do końca zrozumieć, dlaczego musi wśród nich żyć.

Mama i siostra po wyjściu od Wnorowskich nie miały gdzie się podziać. Getto w Ludwisinie zostało już zlikwidowane. W tej sytuacji mama postanowiła przedostać się do getta warszawskiego. Żegnałem je z bolącym sercem. Nie wiedziałem wówczas, że jest to nasze ostatnie ziemskie pożegnanie. Chociaż Wnorowscy pozwolili mi dalej zostać, to jednak w ich domu czułem się niepewnie. Na początku 1943 roku zmarł pan Wnorowski, a synowie zaczęli się kłócić między sobą. Jeden z nich zagroził matce doniesieniem Niemcom, że ukrywa Żyda w swoim domu.

Odtąd nie byłem pewien ani dnia, ani nocy. W kwietniu 1943 roku, po kolejnej awanturze u Wnorowskich, gospodyni kazała mi opuścić ich dom i ukryć się w pobliskich zaroślach. Umówiła się, że co dwa, trzy dni będzie przychodziła w określone miejsce i przynosiła mi żywność. Nie miałem wyboru, musiałem ruszyć w pole.

Od kilku miesięcy nie wychodziłem na dwór, tylko ciągle siedziałem w mieszkaniu. Teraz znalazłem się w lesie, wśród gęstwiny krzaków, pod gołym niebem. Wokoło zieleniły się pola zasiane zbożem. Niejedną noc spędziłem potajemnie w stodole, chlewiku lub oborze miejscowych gospodarzy. W ciągu dnia trwałem ukryty w mojej kniei. Często przez kilka dni siąpił deszcz, wiał zimny wiatr – a ja ciągle istniałem. (…)

Pani Wnorowska, widząc mój stan silnego załamania nerwowego, postanowiła znów zabrać mnie do swojego domu. Zostałem tam aż do żniw. Potem wynajęła od sąsiadów wolno stojącą piwnicę i urządziła mi w niej schronienie. W tej piwnicy ustawiła łóżko i wiaderko na moje potrzeby osobiste. Przez maleńkie okienko docierało do mnie światło dzienne. Wnorowska – tak jak wtedy, gdy ukrywałem się w polu – przychodziła do mnie dwa razy w tygodniu z jedzeniem. Opróżniała też moje wiaderko. Siedziałem tu cichutko, bo w najbliższym sąsiedztwie mieszkał folksdojcz. Przez cały czas nikogo nie widziałem oprócz mojej gospodyni.

Byłem całkowicie oderwany od świata i w ciągłym zagrożeniu. Kiedy padał deszcz, do mojej kryjówki różnymi szparami napływała woda, która po kilku dniach wsiąkała w glinianą podłogę piwnicy. Siedząc tam, nie miałem żadnego zajęcia, żadnych narzędzi czy książek. Nieraz Wnorowska przynosiła mi oficjalne gazety. Mimo że zamieszczano w nich kłamliwe teksty, czytałem je od A do Z”. Josef Carmeli http://zapispamieci.pl/josef-carmeli/

Gdy wybuchła wojna, dwuletnia Irenka została sama z matką w Krakowie – ojciec został aresztowany we Lwowie przez NKWD [6] i zesłany do lagru na Syberii. „W 1939 roku zostałam ochrzczona i przez krótki czas przebywałam w mieszkaniu mojej matki chrzestnej – Marii Grużewskiej, najbliższej przyjaciółki mojej matki. Zwróciło to jednak uwagę sąsiadów pani Marii, która była osobą niezamężną, więc musiałam stamtąd odejść.

W 1940 r. matka wyjechała ze mną do Warszawy, gdzie niebezpieczeństwo rozpoznania było mniejsze. Mojej matce udało się zdobyć dla siebie aryjskie papiery na nazwisko Katarzyna Franczek. Mnie umieściła u zakonnic gdzieś pod Warszawą. Wkrótce jednak przełożona klasztoru, w którym przebywałam, kazała mnie stamtąd zabrać pod pretekstem, że użyłam brzydkiego słowa. Było to mało prawdopodobne, ponieważ byłam bardzo grzeczną dziewczynką i nie znałam w tamtym czasie brzydkich słów. Sądzę, iż prawdziwym powodem wymówienia mi miejsca było moje pochodzenie.

Po odebraniu mnie od zakonnic, zostałam oddana na przechowanie do rodziny Czarneckich, którym matka przekazała kosztowności i pieniądze, za które utrzymywała się cała ich rodzina. Czarneccy byli emerytowanymi nauczycielami i zadbali o mój rozwój intelektualny (w wieku 5 lat czytałam już płynnie i umiałam liczyć) oraz duchowy (nauczyli mnie wszystkich modlitw i egzekwowali ich ciągłe odmawianie), natomiast przez cały czas pobytu w tej rodzinie głodowałam do tego stopnia, że gdy podczas choroby chciano postawić mi bańki, to odpadały one od kości. Z tamtych czasów zachowało się wspomnienie pewnego wydarzenia, które utkwiło w mojej pamięci bardziej niż wszystkie inne wojenne przeżycia. Państwo Czarneccy kupili kiedyś dla siebie kiełbasę i bułkę, a zostawiając mnie samą w domu zaznaczyli, że nie wolno mi tego ruszać. Ponieważ nie było ich długo, zaczęłam najpierw obwąchiwać to jedzenie, a potem nie wytrzymałam i skubnęłam jedno i drugie. Nie znałam tych smaków, bo karmili mnie tylko suchym chlebem (z rzadka z marmoladą) i ziemniakami. Po powrocie zapytali mnie, czy to ja skubnęłam kiełbasę i bułkę, a ja się wyparłam. Ponieważ nigdy przedtem nie skłamałam, uwierzyli mi i ustawili łapkę na myszy, do której włożyli słoninę. Niestety, nie udało się złapać myszy, bo to ja byłam tą myszką.

Prawdopodobnie długotrwałe niedożywienie i przebywanie przez cały czas w zamkniętym pomieszczeniu spowodowały, że ciągle chorowałam. Opowiadała mi potem matka, że gdy raz mnie zobaczyła w tamtym czasie, to popłakała się na widok tego »szkieletu«”. Irena http://zapispamieci.pl/irena/

Henryk (urodzony ok. 1937 roku) z rodzicami i dwojgiem rodzeństwa przebywał w warszawskim getcie. Podczas likwidacji getta matka przeniosła go przez wachę i oddała na przechowanie polskiej rodzinie Aleksandrowiczów. „Podczas wysiedlenia wszystkich mieszkańców z Warszawy w 1944 r. pp. Aleksandrowiczowie zamknęli mnie na kłódkę w piwnicy i kazali czekać, aż usłyszę rosyjską mowę (pojęcia nie miałem, jak to poznać), wtedy miałem zacząć krzyczeć, że jestem zamknięty. Zostawili mi zapas chleba, który w woreczku wieszałem na ścianie, aby mi go szczury nie zjadły; ale zorientowałem się, że szczury i tak dostały się po ścianie do niego i zjadły mi resztkę. Miałem jedynie trzy butelki soku malinowego, ale nie czułem głodu, wyłącznie pragnienie. W suchych ustach tworzyły się białe kawałeczki wydzielin. I tak bym tam zmarł. Nagle jakiś uciekający człowiek wdarł się do mojej piwnicy przez wycięcie między drzwiami a sufitem, przeczekał gonitwę, ja zaś byłem skryty pod kocami w balii, w której żyłem, niezauważony, aż przybysz opuścił piwnicę tą samą drogą.

Fakt ten spowodował, że spróbowałem wyjść z piwnicy w ten sam sposób. I tak, kierowany głodem, pogryziony przez szczury, chodziłem po otwartych opustoszałych mieszkaniach i tam w czajnikach znajdowałem resztki wody, w garnkach zgniłe ugotowane kartofle, dzięki czemu przetrwałem. Usłyszałem wtedy kroki podkutych butów, przestraszony skryłem się pod kupę porzuconej pościeli i ubrań za drzwiami, gdzie była też wyżymaczka, wszystko to naciągnąłem na siebie i przeczekałem penetrowanie mieszkania przez Niemców w mundurach ze swastykami na ramionach. Jeden z nich kopnął tę kupę ubrań, pod którą się skryłem, i... wyszli. Znów uratowany przeczekałem, zanim poszedłem dalej po pustym domu. Chodzenie sprawiało mi ból, ponieważ w czasie długiego pobytu u Aleksandrowiczów, kiedy wychodzili z domu (Józef pracował w piekarni), zamykano mnie w wyrżniętej do pół ścianki szufladzie: nigdy nie wolno mi było stanąć, abym nie był widziany przez okno, sprzątałem więc mieszkanie również na klęczkach, spałem pod łóżkiem. Na koniec zamknięto mnie w wilgotnej piwnicy i tam zapadłem na ciężką chorobę stawów, która uniemożliwiła mi chodzenie, a nawet trzymanie czegokolwiek w rękach. W czasie penetracji domu znaleźli mnie, chodzącego na czworakach, polscy robotnicy, którzy przyjeżdżali na roboty polowe do Królikarni”. Henryk Hajwenteger http://zapispamieci.pl/henryk-hajwenreger/

ZA SZAFĄ

Warunkiem przeżycia poza gettem było znalezienie schronienia. Osoby o „dobrym” wyglądzie, dysponujące gotówką i mające „mocne” dokumenty mogły wynająć pokój lub mieszkanie, wychodzić na zewnątrz i funkcjonować samodzielnie. Pozostali, a tacy stanowili większość, zdani byli na pomoc i dobre serce ludzi. Na terenach okupowanej Polski w ratowanie Żydów zaangażowanych było ok. 200 tysięcy osób. Głównie Polaków, ale także Ukraińców, Litwinów i Białorusinów. Największe niebezpieczeństwo stanowili ludzie z najbliższego otoczenia – w obawie przed sąsiadami trzeba było często zmieniać kryjówki.

Jadzia (urodzona w roku 1935) przez dwa lata przebywała z matką w getcie w Nowym Sączu. W sierpniu 1942 roku uciekły z kolumny prowadzonej do wagonów. „Ukrywałyśmy się u wielu osób. Najpierw dali nam schronienie państwo Anna i Antoni Ptaszkowscy na ulicy Kunegundy 20 (mieszkał u nich już od jakiegoś czasu mój wujek Stan Fiszbain). Potem przeniosłyśmy się do państwa Janiny i Józefa Mazurków na ulicę Sikorskiego 25 (na Piekle). Wreszcie pomocną dłoń wyciągnął do nas p. profesor Giesing z ulicy Kołłątaja 29, u którego także spędziłyśmy trochę czasu. Miejsca pobytu trzeba było często zmieniać. Nie miałam »dobrego wyglądu«: semickie rysy, czarne kręcone włosy zwracały uwagę. Trudniej było zachować bezpieczeństwo. Ukrywano mnie w najbardziej nieprzewidzianych miejscach: w ulu i w piecu do pieczenia chleba, w zaścielonym i przykrytym kapą łóżku, po piwnicach, ogródkach i w kopach siana. Sześć tygodni spędziłam pod ziemią, w wykopanym dla mnie specjalnie w ogródku schowku, na którym ustawiono ul. Jakiś czas ukrywała mnie i uczyła Helena Mossoczy, zakonnica z klasztoru przy ulicy św. Ducha. Następnie Mama umieściła mnie w Starym Sączu, we młynie przy klasztorze Klarysek, u państwa Michalaków. W czasie obław zakonnice chowały mnie wraz z innymi żydowskimi dziećmi w grobowcu w kaplicy. Pod koniec wojny ukrywałyśmy się obie z Mamą (miałyśmy już fałszywe papiery) w Chabówce u państwa Palarczyków. Tam zastało nas wyzwolenie”. Jadwiga Fiszbain-Tokarz http://zapispamieci.pl/jadwiga-fiszbain/

Jesienią 1942 roku 11-letni Leszek wydostał się z matką z lwowskiego getta w kolumnie wychodzących do pracy robotników. Ojca [7] , który miał przy sobie cały majątek rodziny, zabrała policja. „Zostaliśmy sami. Bez pieniędzy, bez godnych zaufania znajomych, bez żadnej nadziei na jutro. Matka postanowiła wrócić na ulicę Sobieskiego, do domu, gdzie dawniej mieszkaliśmy, gdzie mieszkała też zaprzyjaźniona z nami pani J.F. Była to decyzja niebezpieczna, bowiem wszyscy nas tam znali, ale byliśmy bez wyjścia. Przyjęto nas bez entuzjazmu, ale serdecznie.

Matkę umieszczono za szafą stojącą skośnie w rogu jednego z pokoi. Dla mnie znaleziono schowek w klozecie. Nad drzwiami do WC była duża wnęka, w której przechowywano balię do prania i różne szpargały. Wygospodarowano tam kawałek miejsca od strony ustępu, zamaskowano sprzętem gospodarczym... no i siedziałem tam godzinami. Nasza gospodyni była Ukrainką, brat jej służył w armii niemieckiej, prowadziła ożywione życie towarzyskie – kolacje trwały często do samego rana. Wszyscy zaś korzystali bez przerwy z klozetu. Jak na złość. Pewnego dnia zjawił się mój ojciec. Padł ofiarą donosu i szantażu, zabrano nam cały majątek. Podczas konwoju do obozu janowskiego i postoju na cmentarzu żydowskim ojcu udało się zbiec. Rodzice ustalili, że muszą się rozstać. (…) Jeden z członków naszej rodziny przyjął chrzest i ożenił się z młodą, ładną, spol-szczoną Niemką. Później doszło do rozwodu. Od czasu do czasu utrzymywaliśmy z nimi kontakty. Matka postanowiła u niej szukać pomocy. Pani »M« – ciotka, jak ją nazywałem, mieszkała sama, była tzw. reichsdeutschem – przyjęła nas sympatycznie. Ustalono, że mnie nie można pokazywać, matka zaś musi na cały dzień opuszczać mieszkanie. Przedtem jeszcze próbowano zrobić ze mnie dziewczynkę. Włosy, brwi i rzęsy ufarbowano na czarno, przebrano mnie w sukienki, biust trochę wypchano. Efekty były fatalne. Byłem kredowo blady, do tego piegowaty. Czerń włosów podkreślała jeszcze moja bladość. Zapakowano mnie więc pod łóżko.

Leżałem pod łóżkiem oblepiony śmierdzącymi pluskwami, które tłukłem, ile wlezie, leżałem sparaliżowany strachem, bezruchem, skręcając się z bólu brzucha, pęcherza. Często załatwiałem się pod siebie. W pokoju stale się coś działo. Widziałem różnego rodzaju buty: żołnierskie, oficerskie, jakieś leżące spodnie, fragmenty mundurów. Nade mną zaś łóżko wyprawiało przeróżne harce – wyginało się rytmicznie, skakało. Byłem przerażony. Do tego ta ciągła niemiecka mowa, której każde słowo przenosiło mnie ze strachu na tamten świat.

Wieczorami nasz dom stawał się spokojny. Matka przychodziła, ciotka spokojnie odpoczywała – był biały chleb i marmolada. Matka orientowała się już we wszystkim – ja nie bardzo. Byłem pełen wszy. Gnieździły się wszędzie – w odzieży, włosach. Zlewano mnie gorącą wodą, jakimś octem. Później czyniły to panie. A gdy już właziliśmy do naszych legowisk, rozpoczynała się codzienna, beznadziejna walka z pluskwami. Tak mijały tygodnie. Przyzwyczaiłem się do mojego schowka, a czynione obserwacje poszerzały moją wiedzę o życiu. Było to najbezpieczniejsze miejsce w całym kraju. Pod łóżkiem u niemieckiej kurwy. Pewnego dnia w mieszkaniu ciotki zjawiła się niemiecka kontrola sanitarna. Okazało się, że została podana jako kontakt choroby wenerycznej. Uciekliśmy ze strachem, nie wiedząc zresztą, gdzie i do kogo”.

Leszek z matką podawali się za wysiedlonych z Wołynia Polaków. Znaleźli schronienie u starszej pani, mieszkającej przy kościele Karmelitów. „(…) Wstawaliśmy skoro świt i opuszczaliśmy nasz pokoik. Nie mieliśmy dokąd pójść. Ulica była podejrzliwa i zdecydowanie wroga. Wybraliśmy Cmentarz Łyczakowski. Tutaj raniutko staraliśmy się znaleźć jakiś zaniedbany grób, najczęściej na uboczu, i porządkowaliśmy go solidnie. Przenosiliśmy się z miejsca na miejsce. Na szczęście cmentarz był bardzo rozległy. Znaleźliśmy grób z płytą, którą można było łatwo przesunąć. Wewnątrz było dość dużo miejsca. Ukradkiem nanieśliśmy tam masę gałęzi i liści. Właziłem tam, kiedy matka wychodziła do miasta. W grobowcu było bezpiecznie, spokojnie, wygodnie. Przestałem się bać. Było lato. Zdecydowaliśmy pozostać na cmentarzu kilka nocy, a w domu oświadczyć, że wyjeżdżamy do rodziny. Stawaliśmy się przez to bardziej wiarygodni dla naszych gospodarzy.

Noce na cmentarzu były spokojne. Nie było duchów, strachów, trupów – tego wszystkiego, co prześladowało nas dotychczas. Mijały tygodnie. Wprawdzie wchodziliśmy na cmentarz różnymi bramami, ale kilkakrotnie zetknęliśmy się z tymi samymi osobami. Uznaliśmy to za niebezpieczne i matka zdecydowała się zmienić naszą kryjówkę. Nie było to łatwe. Nie mieliśmy znajomych, brakowało pieniędzy. Mama odgrzebała w pamięci naszą dawną pokojówkę, która przed laty deklarowała się z pomocą. Nazywała się Ryśka, była zezowata i bardzo niechlujna. Ale to dawne czasy. Teraz była najpiękniejsza. Przyjęła nas i obiecała pomóc. Po pewnym czasie otrzymaliśmy adres osoby, która zdecydowała się nas wziąć do siebie. Nie było już żadnego udawania, wiadomo, kim jesteśmy i za ile. Parterowe mieszkanie – pokój z kuchnią, ulica Na Bajkach.

Właścicielką okazała się dość sympatyczna krawcowa, wdowa z piętnastoletnim synem Mietkiem. W mieszkaniu znajdowała się pracownia krawiecka. Co chwila ktoś wchodził, wychodził. Należało nas jeszcze dodatkowo ukryć. W pokoju stało ogromne małżeńskie łoże. Pełne pierzyn i poduszek, przykryte drewnianą ramą, która nadawała mu kształt. I właśnie tam, między tymi poduchami, zdecydowano się zrobić schowek. Leżeliśmy z matką zaścieleni w jednym łóżku, nieprzytomni z gorąca i zaduchu, zdrętwiali z bezruchu. Problem potrzeb fizjologicznych stał się bolesnym, niewyobrażalnym koszmarem. Miałem wyuczony sposób wstrzymywania się od swoich naturalnych potrzeb – ale często nie udawało się. Po kilku tygodniach ubłagaliśmy gospodynię, aby nas przeniesiono gdzie indziej. Niestety, nie było gdzie. Pokój był mały, zagracony. Zdecydowano, że będziemy leżeli pod łóżkiem. Nawet się z tego ucieszyłem, miałem już wprawę. Właziliśmy pod łóżko, zasuwaliśmy kufry i walizy, tworzyła się mała wnęka z nocniczkiem i poduszką. Można było oddychać. Pokój był zawsze pełen klientek – nikt się nie spodziewał, że w tym pomieszczeniu znajduje się dwoje Żydów. Raz tylko jakiś piesek obszczekiwał gwałtownie nasz schowek, ale nie mógł przebić się przez mur walizek. Późnym wieczorem wychodziliśmy z naszej kryjówki. Chodziliśmy po mieszkaniu na czworakach. Wyprostowanie się było niebezpieczne – mógł nas ktoś zobaczyć przez parterowe okno. Tak monotonnie, ale spokojnie mijały tygodnie. Systematycznie zjawiał się nasz dobry znajomy, dawny sąsiad, u którego mieliśmy część rzeczy na przechowaniu i który opłacał nam pobyt”.

Okazało się, że właścicielka mieszkania była w zmowie ze szmalcownikami, po ich wizycie Leszek z matką musieli uciekać. Wrócili na cmentarz. „(…) Matka wychodziła w okolicę, przynosiła jedzenie, szukała kontaktów. Pewnego dnia wróciła z wiadomością, że ktoś tam zgodził się wpuścić mnie do mieszkania, którego właściciele na pewien czas wyjechali, zostawiając klucze. Zgodzono się tylko na mnie. Znalazłem się w ogromnym mieszkaniu z obrazami, dywanami, pokrowcami na meblach. Na kartce miałem napisane, czego mi nie wolno czynić. Miałem nie chodzić, nie ruszać się, nie używać gazu, wody, światła, klozetu, łazienki.

Spać miałem na podłodze, zbliżanie się do okien, balkonu było podwójnie zakazane. Miałem być nieżywy. I tak ledwo żyłem. Czyniłem to, co mi kazano. Co parę dni rano znajdowałem jedzenie i kartkę od matki. Mijały tygodnie. Wokoło żywej duszy. Gadałem sam do siebie. Marzyłem, żeby popatrzeć na ulicę. Czytałem jakieś stare gazety, kalendarze. Przy oknie stała szafa. Stwierdziłem, że gdy na nią wejdę i nakryję się kocem, mogę niezauważony obserwować ulicę. I rzeczywiście. Moje życie stało się interesujące i barwne. Leżałem na tej mojej szafie, słoneczko świeciło, było ciepło. Patrzyłem i marzyłem. Pewnego popołudnia zasnąłem i zleciałem z szafy. Oprzytomniałem po chwili. Wieczorem przyszli moi opiekunowie, w bramie czekała już matka”. Leszek Leon Allerhand http://zapispamieci.pl/leszek-alerhand/

We wrześniu 1942 roku 11-letnią Krysię wyprowadzono z getta w Częstochowie i ukrywano po aryjskiej stronie. „Wpuszczono mnie do domku, którego tylko połowa była mieszkalna, a reszta była w surowym stanie, bez okien i podłóg. Zawalona narzędziami i materiałami budowlanymi wielokrotnie służyła mi za schronienie, gdy ktoś obcy zjawiał się w domu. Czasami, gdy jakaś wścibska sąsiadka niespodziewanie przychodziła, zaściełano mnie pod pierzyną w łóżku. Nie było czym oddychać i nie mogłam się poruszyć, dopóki owa sąsiadka się nie wyniosła. Później, gdy Niemcy coraz częściej pojawiali się w okolicy, wykopano dla mnie w piwnicy niewykończonego domu mały loszek. Niewielki otwór był zamykany dwiema cegłami i ledwo mogłam się wczołgać przez niego.

W środku było też niewiele miejsca i bardzo nisko. Mogłam tylko trochę unieść się na rękach. Spędzałam w nim wiele dni i tylko nocą wypuszczano mnie do mieszkania. Kiedyś niespodziewanie wpadli Niemcy i nie było czasu, aby wcisnąć się do lochu. Wsunęłam się pod stertę kartofli. Słyszałam krzyki Niemców. Kłuli oni bagnetami w owe kartofle, pod którymi leżałam. Bałam się panicznie, że jak na mnie natrafią, to krzyknę i się zdradzę. Na szczęście udało mi się. Nikt nie natrafił na mnie i nie domyślił się, co się kryje pod tymi kartoflami.

Później już ciągle siedziałam w swoim lochu, i chociaż trudno było mi zmieniać pozycję – mogłam tylko trochę unieść się na rękach i podkurczyć nogi – czułam się w nim nieco bardziej bezpieczna. Wielokrotnie prosiłam swoich gospodarzy, aby odprowadzili mnie do lasu do partyzantów. Wiedziałam, że kryją się oni w lasach koło Częstochowy. Naprawdę nie chciałam, aby ci ludzie narażali siebie i swoje dzieci przeze mnie. Wreszcie efekt był taki, że przyjechała po mnie, jak się później okazało, moja właściwa opiekunka, wsadziła do dorożki ze spuszczoną budą i zawiozła do swojego domu. Była już wiosna 1943 r., ale ciągle było bardzo niebezpiecznie.

Lokowano mnie u różnych ludzi, abym zbyt długo nie zatrzymywała się w jednym miejscu. Przez pewien czas przebywałam u jakiejś pani w małym mieszkanku na poddaszu. (…) Pewnego dnia na podwórze wpadli Niemcy. Właścicielka mieszkania uciekła po prostu z domu, zamykając mnie w środku. Siedziałam cichutko jak mysz pod miotłą, nasłuchując zbliżającego się tupotu podkutych żołdackich buciorów i walenia w drzwi. I o dziwo! Niemcy sprawdzili wiele mieszkań i gdy już byli blisko moich drzwi, nagle zrezygnowali, myśląc, że to już tylko puste strychy. Krzyki ich oddaliły się, »Uf!« – odetchnęłam z ulgą. Przedtem chyba w ogóle nie oddychałam”. Krystyna Chudy http://zapispamieci.pl/krystyna-chudy/. Wkrótce opiekunka zgłosiła się na roboty do Niemiec i zabrała dziewczynkę ze sobą.

11-letni Roman pasł wraz z kuzynem kilkadziesiąt sztuk bydła. Mieszkał z rodziną w Sąsiadowicach (województwo Lwów). Latem 1942 roku wszyscy mieszkający w okolicy Żydzi zostali zmuszeni przez Niemców do pracy w pobliskim folwarku. „W listopadzie 1942 r. nastąpiła ostateczna likwidacja Żydów województwa lwowskiego. Znaleźliśmy się w getcie w Samborze, jednak dzięki pomocy Włodzimierza Huńki udało nam się wymknąć i ukrywać w okolicy. Przez kilka dni zimą 1942 r. cała moja rodzina (wespół z kilkunastoma jeszcze osobami) ukrywała się w piwnicy pod pałacem w folwarku w Głęboce.

W celu zamaskowania nas zostaliśmy zamurowani, a jedynie był mały lufcik do podawania wyżywienia. Ponieważ pobyt tam stawał się nie do zniesienia (załatwianie czynności fizjologicznych, brak dostatecznej ilości powietrza), błagaliśmy o litość, na skutek czego odmurowano nas. Zostaliśmy wraz z Rodzicami umieszczeni przez Włodzimierza Huńkę w kryjówce z siana w stodole mieszczącej się w folwarku w Głęboce. Kryjówka ta została zbudowana przez Włodzimierza Huńkę i jego brata Bogdana Huńkę w ten sposób, aby można było tam leżeć i siedzieć, bez możliwości jednak wyprostowania się. Cały czas panowała ciemność. Na zewnątrz wychodziliśmy z kryjówki tylko nocą, i to w celach załatwiania czynności fizjologicznych.

W pewnym okresie zimy 1943 r. zostaliśmy zauważeni przez pracownika folwarku, w związku z czym Włodzimierz Huńka zdecydował się przenieść nas do innej kryjówki. Znajdowała się ona pod piwnicą w pałacu tegoż folwarku, a zbudowano ją w ten sposób, że pod posadzką wybrano ziemię, nad posadzką były kafelki ceramiczne i właz z tych kafelków, przez który schodziliśmy do kryjówki. Przebywało tam kilkanaście osób, w tym czteroosobowa rodzina Korenblitów. (…)

Dla naszej rodziny żywność była dostarczana raz dziennie przez Włodzimierza Huńkę. Żywność ta składała się z chleba i ziemniaków o porcjach głodowych, bez jakiegokolwiek tłuszczu. Z tej kryjówki zostaliśmy przeniesieni na dwie doby do gorzelni w tej samej miejscowości i umieszczeni w nieczynnym zbiorniku produkcyjnym. Żona Korenblita, nie mogąc znieść tych niesamowitych warunków, podjęła decyzję, że wraz z dwiema pięknymi dziewczynkami w wieku lat pięciu i ośmiu uda się do getta w Samborze, od którego to samobójczego zamiaru usilnie ją odciągaliśmy. Niestety, jej mąż nie zajął zdecydowanego stanowiska i pozwolił jej wraz z dziećmi udać się do getta na niechybną śmierć”. Wiosną 1944 Roman z rodzicami i siostrą Pelagią ukrywał się w lesie. „W lesie tym ukrywaliśmy się bez jakiegokolwiek zamaskowania, tj. na powierzchni, między krzakami, jednakże po kilku tygodniach zauważono nas. Wykopaliśmy wobec tego kryjówkę w takim leśnym nasypie i tam przebywaliśmy przez jakiś czas, aż nas znowu zauważono, w związku z tym opuściliśmy las, przenosząc się na pola zbożowe. Warunki na polach ze zbożem były wyjątkowo trudne do zniesienia, bo albo były upały, albo (najczęściej) padały deszcze. Zmuszeni byliśmy leżeć plackiem na twardej, gołej ziemi, ażeby nas nie zauważono. Gdy zbliżały się żniwa, ukrywaliśmy się w rzędach kartofli, przez cały czas w pozycji leżącej”. Roman Lewin http://zapispamieci.pl/roman-lewin/

Rodzina Chuwci ukrywała się w Turce [8], w piwnicy u aryjskiej rodziny. W sierpniu 1942 roku rodzice zostali schwytani i wywiezieni do Oświęcimia. Dziewięcioletnia Chuwcia została sama z siostrą Esterą. Jesienią wuj Anczel umieścił dziewczynki u chłopa na obrzeżach Turki. Potem przeniesiono je do sąsiedniej wsi Bukowina. „My zamieszkałyśmy u jednego z braci (Ilnickich) – Andreja, w jednym pokoju wraz z trojgiem dzieci i żoną Justyną. Spałyśmy na piecu, gdzie bardzo dokuczały nam pluskwy. Jadałyśmy razem z dziećmi ze wspólnej michy, głównie postne ziemniaki lub zalewajkę z owsianej mąki gotowanej na wodzie. Największym przysmakiem była owsiana mąka łapana przez nas spod żarna. Pewnego dnia w 1943 r. pojawili się nieznani nam ludzie, którzy okazali się Żydami ukrywającymi się w pobliskich lasach. Jak się okazało, byli współtowarzyszami naszego wujka Anczela. Część z nich zamieszkała po jakimś czasie u brata Andreja. Gdy wiadomość o ukrywających się Żydach dotarła do Niemców, zorganizowali oni obławę. W czasie strzelaniny zginęło kilka osób, a pozostałych wywieziono do getta w Samborze. Niektórym z nich udało się z getta uciec i powrócić do Bukowiny. Od nich dowiedzieliśmy się, że jedyny nasz opiekun, wujek Anczel, już nie żyje. (…) W niedługim czasie doszło do ponownego napadu, tym razem dokonanego przez Ukraińców wraz z Niemcami. Po ostatnich wydarzeniach Żydzi przeszli na stałe do lasu. Było już lato. Zostałyśmy w Bukowinie same, ale nie mieszkałyśmy w domu. Naszym domem przez kilka tygodni były pobliskie zarośla, w których spędzałyśmy całe dni i noce. Żywiłyśmy się głównie darami leśnymi, przede wszystkim malinami, które obrodziły w tym czasie. Jedynie sporadycznie podrzucano nam jedzenie, ponieważ teren znajdował się pod stałą obserwacją Niemców.

Tu przeżyłyśmy chwilę mrożącą krew w żyłach, kiedy Niemcy przeszukujący zarośla stanęli tuż koło nas. Widziałyśmy dokładnie ich zielone mundury, wściekłe twarze. Oni nas widocznie nie chcieli zauważyć. Jeszcze tego lata zostałyśmy zabrane przez znajomych Żydów do lasu. Spędziłyśmy z nimi koniec lata, jesień i początek zimy. Z tego okresu utkwiło mi w pamięci spanie pod gołym niebem przy kilkunastostopniowym mrozie. Zasypialiśmy przy płonącym ognisku, ono nocą wygasało, a my budziliśmy się przykryci śniegiem. Ciekawe, że nikt w tych warunkach nie chorował.

Sytuacja nasza poprawiła się nieco po przeniesieniu do bunkra, ale tu z czasem bardzo dokuczała nam wszawica. Gdy spało się na dolnej pryczy, wszy jak krople deszczu spadały na twarz. Jedynym naszym pożywieniem w tym czasie było zdobywane w pobliskiej wsi żyto, które wysuszone na płycie, mełło się w młynku do kawy i gotowało w wodzie z roztopionego śniegu. Gdy doszły nas wieści, że Niemcy są na naszym tropie, musieliśmy opuścić bunkier.

Zostaliśmy jednak przez Niemców wykryci i zaatakowani wczesną wiosną 1944 r. Kilka osób poniosło śmierć, a ja z moją siostrą znalazłyśmy się wśród ocalałych. W czasie całodniowej wędrówki siostra odmroziła sobie nogi, i gdy zmarznięta i wycieńczona nie mogła dalej iść, nasi współtowarzysze chcieli ją zabić.

Na moją gorącą prośbę, żeby jej nie zabijali, nieśli ją dalej, ale ja stale zostawałam na końcu, by nie dopuścić do porzucenia jej. Przyznam się, że nie miałam nawet żalu do tych ludzi. Nie wyobrażałam sobie życia bez niej. Zabójcą mojej siostry miał być Dawid, którego spotkała po wojnie w Gliwicach. Nie mógł się nadziwić, że wyrosła z niej taka dorodna panna”. Chuwcia W. http://zapispamieci.pl/chuwcia-w/

Malwina przebywała z rodzicami w getcie w Drohobyczu od 1941 do 1943 roku. Tuż przed likwidacją getta uciekły z matką i ukrywały się lesie. Dziewczynka miała wtedy dziesięć lat.

„Ukrywałyśmy się przez parę miesięcy w garbarni skór. Potem zaprzyjaźnieni katolicy zorganizowali nam ucieczkę furmanką (pod słomą) do Lasów Bronickich. Siedzieliśmy tam w schronie wykopanym w ziemi. Przez cały ten czas nie widziałam światła dziennego. W ucieczce i aprowizacji pomagał nam Józef Miniów, który po wojnie osiadł w miejscowości Dukla koło Jasła. (…) Z ukrycia wyszliśmy w sierpniu 1944 r. po wkroczeniu wojsk radzieckich. Po wyjściu z kryjówki w ogóle nie chodziłam. Wynoszono mnie tylko na rękach na ławkę, do słońca. Po długotrwałej kuracji zaczęłam uczyć się chodzić. Ślady pokrzywiczne, gościec stawowy, ogromne zmiany w kręgosłupie dają o sobie znać dzisiaj”. Malwina Wollek http://zapispamieci.pl/malwina-wollek/

Rodzinie Ignasia udało się przetrwać w Borysławiu kilka akcji deportacyjnych. Po śmierci męża, który zginął 15 lutego 1943 roku w masowej egzekucji, matka i 11-letni chłopiec przedostali się do obozu w Drohobyczu.

„W końcu marca (1944 roku) dowiedzieliśmy się, że Sowieci są bardzo blisko. Kilkadziesiąt osób, przeważnie młodych chłopców, udało się do borysławskiego lasu i tam wybudowali podziemne bunkry. Później przychodzili do lagru, ściągali ludzi do swoich bunkrów za opłatą (kilka tysięcy złotych). Ja z mamą staraliśmy się przez trzy dni zabrać się jakimś autem do Borysławia, a stamtąd dostać do jakiegoś bunkra. (…) Droga nasza była pełna przygód. Noc. Nie widać drogi. Wpadaliśmy na krzaki, w błoto, zdradzały nas odgłosy chodaków, nie było rady, musieliśmy uciekać dalej. Wałęsaliśmy się całą noc. 0 4 nad ranem poczuliśmy dym. Przed nami był mały bunkier. Weszliśmy do niego przez klapę. Była to dziura w ziemi. Ściany były umocnione okrąglakami. Sufit też był podparty okrąglakami. Mieściło się tam razem 20 osób. Pomieszczenie miało 6 mkw. Ściany mokre. Woda po prostu ściekała na ludzi. Były i prycze. Niektórzy mieli trochę pościeli, ale wszystko było mokre. Mieliśmy maleńką kuchenkę, ale gotować wolno było tylko nocą. Z zewnątrz bunkier trzeba było codziennie odśnieżać. Ci, którzy przed nami tu mieszkali, mieli naszykowane trochę żyta, z czego się robiło różne potrawy.

W lesie działała tak zwana leśna komisja, czyli leśna policja. Było ich z 15 osób. Byli uzbrojeni. Znali każdy bunkier. Każdy bunkier musiał zbierać po 500 zł okupu. Pieniądze dawano komendantowi policji Eisenstei-nowi. Eisenstein przekupywał gestapowców. Czuwał także nad porządkiem, żeby ludzie się nie buntowali. Kiedy przybywali ludzie z lagrów czy obozów – policja przydzielała po kilka osób do każdego bunkra. Nas umieszczono w bunkrze Baktroga. Tu żyliśmy w nadzwyczajnej zgodzie. Każdy się dzielił tym, co miał. W tym bunkrze mieszkaliśmy sześć tygodni – do końca maja 1944 roku. Niedaleko od naszego bunkra był bunkier Lubianikiera. Kiedy im zabrakło zapasów i pieniędzy, Lubianikier udał się do koszar, aby sprowadzić jakiegoś bogacza.

Gdy się miało pieniądze, można było nabyć prowiant – by móc dalej istnieć. Niestety, jak tylko wyszedł z lasu, został schwytany przez Menzingera [9]. Pod wpływem ciężkich tortur wskazał swój bunkier i sąsiednie. Dowiedzieliśmy się o tym, więc musieliśmy szybko nasze schronisko opuścić. Skierowaliśmy się do tak zwanej dzielnicy żydowskiej w lesie (tam było najwięcej bunkrów). Niestety, nie wpuszczono nas, gdyż nie było tam miejsca. Przesiedzieliśmy cały dzień pod gołym niebem”. Ignacy Goldwasser http://zapispamieci.pl/ignacy-goldwasser/

Ignacy z matką doczekali wyzwolenia Borysławia, ukrywając się w kolejnych bunkrach, szałasach, a czasem pod gołym niebem. Uciekali przed banderowcami, którzy grabili i zabijali Żydów.

Getto w Borysławiu, w którym przebywał Józio, było systematycznie przez Niemców likwidowane, w czerwcu 1943 ostatecznie przestało istnieć. W tym czasie 12-letni chłopiec był ukrywany przez ojca w lagrze przeznaczonym dla pracujących dla Niemców fachowców, a matka znalazła schronienie u przedwojennych sąsiadów po aryjskiej stronie. „Teraz Niemcy stale penetrowali lagier, szukali i wyłapywali ukrywające się rodziny oficjalnie pracujących Żydów.

Ojciec przeprowadził mnie po kryjomu do schowka mamy. Schowek znajdował się za stertą siana na strychu stajni. Był i drugi schowek w tej stajni, w korytarzyku, gdzie stała sieczkarnia. Tam była mała piwniczka na buraki. Wchodziło się do niej po uniesieniu klapy w podłodze. Do tej piwniczki musiał nas ktoś wpuścić i zamknąć klapę za nami. Piwniczka była tak płytka i mała, że aby wejść do niej, trzeba było wpełznąć na brzuchu lub na plecach i w tej pozycji pozostać przez cały czas pobytu, aż do piątej rano (od piątej do piątej), bo o tej porze przychodziła nasza gospodyni doić krowę. Wypuszczała nas wtedy z piwnicy, dawała coś do jedzenia, mogliśmy umyć twarz i ręce i z powrotem hajda do piwniczki, raz na brzuchu, raz na plecach.

W piwniczce byliśmy w zimie, bo było cieplej, a w lecie na strychu. Dach stajni był kryty blachą i w słoneczne dni temperatura była bardzo wysoka, jak na Saharze. W takie dni moczyliśmy prześcieradło w wiadrze wody i po wykręceniu owijaliśmy się nim. Pobyt na strychu był o wiele lepszy.

Obserwowałem ptaszki, które przylatywały na strych i przy najmniejszym ruchu odlatywały. Ja chciałem być ptaszkiem i marzyłem, że też bym latał sobie po dworze. Miałem też inną zabawę. Obserwowałem pająki, jak robią pajęczynę, jak łapią muchy, jak je wysysają i wyrzucają wydmuszki much. Ja też łapałem muchy i wrzucałem na pajęczynę, pająki interesowały się tymi muchami i konsumowały je. Lecz czasami mucha się odbijała od pajęczyny i uciekała. Ja im uniemożliwiałem ucieczkę, wyrywając skrzydełka, a czasami i nóżki. Następnie podglądałem narodziny myszek i ich dzieciństwo.

Tak nam zleciało ponad siedem miesięcy. W tym czasie ojciec kilka razy nas odwiedził. Na skutek złapania Żydów niedaleko od naszego schowka »nasi Ukraińcy« przenieśli nas do stogu siana na polu. To zapewniało im bezpieczeństwo, bo przecież bez ich wiedzy mogliśmy sami szukać tam schronienia. (…)”. Ojciec Józia, który przebywał w tym czasie w lagrze, postanowił zabrać do siebie chłopca. Późną jesienią dołączyła do nich matka. Na początku 1944 roku Niemcy zaczęli likwidować pracowników lagru. „(…) Ojciec sprzedał ostatnią drogocenną rzecz, jaka nam została, mianowicie kilkukaratowy brylantowy pierścionek mamy, za około stu czterdziestu tysięcy złotych emisyjnych [10]. To była na owe czasy pokaźna suma.

W marcu 1944 roku uciekliśmy z lagru, wychodząc z kolumną Żydów prowadzonych do pracy po stronie aryjskiej. Późno w nocy weszliśmy do domu rodziny ukraińskiej, która zgodziła się udzielić nam schronienia za pieniądze. Po kilkudniowym pobycie w mieszkaniu ojciec zrobił w szopie ślepą ścianę, przy której ustawił od podłogi do sufitu klatki z królikami. Do schowka wchodziło się przez uchylną tylną ściankę zawieszoną na zawiasach w jednej z klatek stojących na podłodze. Schowek idealny, dobrze zamaskowany, w środku było wygodnie, na podłodze leżały dwa sienniki, pościel i było jeszcze około trzech metrów wolnej przestrzeni, szerokiej około jednego metra, gdzie można było odbywać »prawdziwe« spacery. W schowku panował półmrok, ale przez kilka godzin dziennych świecono naftową lampę i mogłem się nieco uczyć. Dom ten był wyjątkowo dobrze zaopatrzony w podręczniki szkolne i książki do czytania. Najwięcej było przedwojennych wydawnictw po pięć groszy. Ojciec od czasu do czasu wychodził, niby po pieniądze, które miał od kogoś dostawać na zapłatę za schowek. Baliśmy się powiedzieć, że mamy je przy sobie, bo były przypadki obrabowania przechowywanych i wydania ich Niemcom lub w najlepszym razie wyrzucenia na ulicę. Nasza gospodyni gdzieś w połowie lipca, w biały dzień, wbiegła do szopy i krzyknęła: »Utikajty, Nimci idu!«, co znaczy: Uciekajcie, Niemcy idą! Myśmy bez zastanowienia wybiegli na dwór, byliśmy zupełnie oślepieni jasnością dnia i promieniami słońca. Po pięciu miesiącach siedzenia prawie w ciemnościach nic nie widzieliśmy. Po dobrej chwili ja pierwszy zobaczyłem w oddali łan zboża i w tym kierunku pociągnąłem rodziców. Tam też ukrywaliśmy się aż do nocy. Zauważyliśmy dopiero później, że jesteśmy prawie nadzy, ja nie zdążyłem ubrać moich drewniaków.

Wróciliśmy w nocy w pobliże domu, gdzie byliśmy ukryci, przez jakiś czas obserwowaliśmy dom i okolicę. Mama podeszła pod sam dom, zapukała do okna. Wyszła gospodyni, trzymając w ręku worek z naszymi rzeczami. Nie było nawet mowy o dalszym pozostaniu. Za pieniądze, które otrzymała za nasze przechowanie, kupiła kawał pola, dwie krowy i wyprawiła synowi wesele w domu panny młodej. Więcej pieniędzy nie potrzebowała; nie była pazerna na pieniądze; spełniła swoje marzenie. A nam ocaliła przy sposobności życie, chwała jej za to”. Józef Lipman http://zapispamieci.pl/jozef-lipman/

Halinka od 1941 roku przebywa z rodzicami w getcie w Drohobyczu, a potem w obozie pracy. Gdy przyszła wiadomość o likwidacji obozu, matka zdecydowała się na ucieczkę razem z siedmioletnią córką. Wyczołgały się nocą pod przeciętymi przez ukraińskich partyzantów drutami. Na drodze spotkały znajomego Ukraińca, który nazywał się Znak. „I on z narażeniem własnego życia dowiózł nas przykryte sianem na miejsce i na jedną noc ukrył w stodole. Ze względu na swoją matkę nacjonalistkę, która nienawidziła wszystkich – i Polaków, i Żydów, nie mógł nas zostawić dłużej, bo ona byłaby gotowa nas wydać. Poszedł więc do sąsiadów mojej babci, Ukraińców o nazwisku Pysko, i zapytał, czy wezmą nas do siebie. Zgodzili się. Znak dostarczał jedzenie, a oni nas przechowywali. Ukrywało się u nich już dużo Żydów. Było tam bardzo niebezpiecznie. Pysko, alkoholik, mógł w każdej chwili wygadać się, że przechowuje Żydów. Na szczęście jego żona, istny anioł, jakoś to wszystko organizowała. W ich domu było kilka schowków za ślepymi ścianami.

Pierwszy był w szafie od strony pokoju, a wgłębienie było między przedpokojem a pokojem. Potem wykopano kilkumetrowy dół w łazience, sąsiadującej z pełnym szczurów chlewikiem. Mieliśmy tam niską pryczę. Wejście z łazienki było zamaskowane dużą nierówną płytą chodnikową, przykrywało się ją jeszcze ceratą i stawiało w tym miejscu drabinkę. Po kilku tygodniach, gdy likwidowano obóz w Drohobyczu, na ucieczkę zdecydowała się ciotka i udało jej się dotrzeć do nas. Pysko zgodził się, aby została. W »naszym« domu stacjonowali Niemcy, zresztą tak jak w innych, które miały w miarę dobre warunki. Mówi się, że pod latarnią jest najciemniej i dlatego najbezpieczniej. I też tak było. A jednak... Kiedyś jedna z córek gospodarzy weszła do łazienki, nie zamykając za sobą drzwi, odsunęła drabinę, zdjęła ceratę i chodnik i nachyliła się nad schowkiem, żeby zabrać od nas kubeł z nieczystościami i dać coś do jedzenia. W tym momencie wszedł mieszkający na kwaterze Niemiec. Był zszokowany tym, co zobaczył, natychmiast wycofał się i zamknął za sobą drzwi. Nie umiem tego wytłumaczyć, była w tym jakaś opatrzność. Dziewczynka, Stefcia, bardzo się przestraszyła i opowiedziała całe zajście rodzicom. Oni w nocy przenieśli nas do stodoły pod siano. Owinięte byłyśmy kocem. Jeszcze po wielu latach po wojnie, jak już mieszkaliśmy w Krakowie, z tego koca nie można było wyskubać resztek słomy.

Gospodarze szybko zakupili spirytus, bimber, okowitę i w naszej kryjówce urządzili barek. Nasz gospodarz, wielki pijak, demonstracyjnie zaproponował Niemcowi mieszkającemu na kwaterze wspólne wypicie alkoholu i w wielkiej tajemnicy pokazał mu ukryty barek. Zaprosił go do łazienki, zdjął drabinkę, ceratę, wyciągnął płytę – Niemiec zobaczył te same czynności, które wykonywała wcześniej Stefcia – i pokazał swoje »skarby«. I tak rozeszła się po kościach cała, bardzo niebezpiecznie wyglądająca, sytuacja. Nie wiem, jak długo przebywałyśmy w stodole. Chyba aż zmienili mieszkającego na kwaterze Niemca. I znowu czuwała nad nami opatrzność. W łazience, podczas kąpieli nowo zamieszkałego Niemca, pękła rura. Woda zaczęła zalewać naszą, mającą metr wysokości, kryjówkę. Matka siedząc, było za nisko, żeby mogła stać, trzymała mnie na ramieniu. Zatopione szczury pływały wokół nas.

Do dnia dzisiejszego panicznie boję się szczurów i myszy. Niemiec, jak się okazało, był z zawodu hydraulikiem, koniecznie chciał udowodnić gospodarzom, jakim jest dobrym fachowcem i samodzielnie naprawić. Ledwie udało się go odwieść od tego zamiaru. I znowu przeżyłyśmy. (…) Była świeczka, ale trzeba było oszczędzać – jak był posiłek albo mycie, to wtedy była zapalona. Miałyśmy jakiś ług połączony z piaskiem i tym się myłyśmy.(…) Spuszczano nam wodę w wiadrze i myłyśmy się albo w wiadrze, albo w misce. Nie pamiętam. Był drugi kubeł na nieczystości i tak jeden spuszczano, drugi zabierano, raz dziennie. Natomiast jedzenie, to ten znajomy babci, Znak, raz na tydzień przynosił bochenek chleba, czasem owoce ze swojego sadu, jakąś marchew, gotowanego nie było, ale woda była – bardzo smaczna. Można było przeżyć. Jednak po wojnie miałam chore płuca, popsute zęby, tik nerwowy oczu, ważyłam tyle co czteroletnie dziecko”. Halina Bania http://zapispamieci.pl/halina-bania/

Janina urodziła się w 1942 roku we wsi Piaseczno koło Radomia w mieszanym małżeństwie. Ojciec był Polakiem, matką Żydówką. W lutym 1943 r. sąsiad doniósł o nich Niemcom. Podczas aresztowania matka została zastrzelona, a ojcu udało się uciec. „Niemcy kazali pochować naszą mamę w miejscu, gdzie została zabita. Krewni ojca pochowali ją w pobliskim ogródku. (…) W obawie przed Niemcami ciotka Wiktoria ukryła mnie i siostrę u sąsiadów. Wiedziała, że Niemcy są wściekli, że ojciec zdołał im uciec, będą nas szukać. A jak znajdą – zabiją. Byłyśmy ukrywane osobno. Ja miałam wtedy pół roku, mój płacz mógł mnie zdradzić. Przenoszono mnie z miejsca na miejsce, ale nikt nie chciał trzymać dziecka, którego szukali Niemcy. Ciotka więc wykopała dla mnie ziemiankę przy grobli niedaleko domu. Musiała cały czas czuwać, czy woda w rzece się nie podnosi, bo wtedy mogłabym się utopić. Gdy ktoś obcy kręcił się w pobliżu domu, gdy Niemcy kolejny raz przeszukiwali wieś, wynoszono mnie do kryjówki. Była zima, leżałam w wygrzebanej w ziemi dziurze, owinięta szmatami. Czasem kilka godzin, czasem cały dzień. Noce zazwyczaj spędzałam w ciepłym domu. Dzięki temu przeżyłam, jednak zimno i straszne warunki sprawiły, że ciężko zachorowałam. Byłam cała pokryta wrzodami, dołączyło się zakażenie krwi. Wezwany przez ciotkę Wiktorię lekarz powiedział, że trzeba dać mi zastrzyk, żebym więcej się nie męczyła, bo i tak umrę. Ale jakoś się wykaraskałam. Naloty Niemców były coraz rzadsze, trochę się uspokoiło i mogłam przebywać w domach w pobliskich wsiach. Ciotka Wiktoria uratowała życie mnie i mojej siostrze”. Janina Dudek http://zapispamieci.pl/janina-dudek/

W lipcu 1943 roku ojciec zaprowadził trzyipółletnią Estusię [11] do granicy getta w Zawierciu [12]. Tam czekała na nią Marysia, jej polska niania. Kobieta, u której niania wynajmowała kąt do spania, kazała jej natychmiast pozbyć się dziewczynki. „Wieczorem przeprowadzono mnie do pani S., która mieszkała na sąsiedniej ulicy i u niej miałam być ukryta »do końca wojny«. Cały dzień przesiedziałam w szafie. To był mój pierwszy »szafowy« dzień. Pamiętam go. Bałam się, było ciemno, niewygodnie, nie mogłam się doczekać, kiedy przyjdzie Marysia i kiedy stamtąd będę mogła wyjść. Ale siedziałam cicho! Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że takich dni czeka mnie bardzo, bardzo wiele.

Do wszystkiego można się przyzwyczaić – zwłaszcza jak grozi ci śmierć. Tak i ja szybko przyzwyczaiłam się do siedzenia w szafie. Przestało mi być niewygodnie, stało się to codziennością. (…) Pani S. miała bardzo surowy i oschły wygląd. Od pierwszego wejrzenia bardzo się jej bałam. Dokładnie mnie poinstruowano, co mi wolno, a czego – nie. Raczej nic mi nie było wolno. Nie wolno mi było mówić głośno, tylko szeptem. Broń Boże nie wolno zbliżać się do okna! Słusznie. Nie wolno kaszleć, nie wolno kichać, a jeśli już musisz, to do małej poduszeczki – zwanej na naszym terenie jaśkiem. Ten jasiek na wszelki wypadek miałam stale mieć przy sobie. Wolno mi było siedzieć na podłodze, chodzić, ale trzymać się daleko od okna i jak tylko usłyszę jakieś głosy czy kroki na schodach, to »nie ma cię«; czyli miałam natychmiast chować się pod stół albo do szafy. Stół stał w kuchni przy ścianie, a trzy jego boki były zasło-nięte grubą zasłonką. Na podłodze leżał koc, poduszka i w kątku stał nocnik. Szafa – duża, wysoka, z wiszącymi w niej ubraniami, stała w pokoju. W niej też leżał na dnie kocyk.

Kryjówka u pani S. wydawała się bardzo bezpieczna, bo pani S. miała kontakty z Niemcami. Handlowała z nimi, przychodzili tam często wieczorami na karty i wódkę. A jak wiadomo »pod latarnią jest najciemniej«. (…) I tak upływał dzień za dniem – długich jedenaście miesięcy. Mała Dzidzia siedziała pod stołem, w szafie, w komórce, tuliła swoją małą poduszeczkę i rozmyślała. Myślała o słoneczku, o księżycu i gwiazdkach, które będą dla niej świecić, jak tylko skończy się wojna. Myślała o cukierkach, które kupi jej Marysia – też jak skończy się wojna. Myślała ciągle o mamusi i tatusiu, których twarze coraz bardziej zacierały jej się w pamięci. Rozmyślała, gdzie oni są, czy żyją, czy do niej wrócą? A czy my z Marysią przeżyjemy? Czy nie znajdą nas Niemcy i nie zabiją? O Boże! Coś słychać! Już siedzę pod stołem! I te wszystkie myśli powierzałam mojej małej poduszeczce. Ona była moją powierniczką. Ona o wszystkim wiedziała. To była moja najbliższa, jedyna koleżanka: z nią się bawiłam po całych długich, samotnych dniach. Czasem była moją mamusią, to znowu ja byłam mamusią, a ona córeczką. Raz była pieskiem, raz kotkiem. Wyobraźcie sobie, że nigdy nie miałam lalki! Ani małej, ani dużej, ani szmacianki, ani ładnej, ani brzydkiej. Chyba wszyscy zapomnieli, że istnieje coś takiego jak lalka dla małej dziewczynki. O ileż małej Dzidzi byłoby z nią raźniej! Ale to była straszna wojna i straszne czasy. Wszyscy myśleli o sprawach ważnych: o przeżyciu, o śmierci. O lalce dla małej Dzidzi wszyscy zapomnieli”. Danuta Hawel http://zapispamieci.pl/danuta-hawel/

DOBRY I ZŁY WYGLĄD

Tzw. dobry wygląd (blond włosy, jasne oczy i karnacja) był jednym z warunków przetrwania po aryjskiej stronie. Podczas okupacji w Warszawie istniał czarny rynek usług poprawiających wygląd ukrywających się Żydów – farbowanie i prostowanie włosów, operacje plastyczne nosa, a także rekonstrukcja napletka u mężczyzn. Wśród osób żydowskiego pochodzenia posługujących się fałszywą tożsamością mężczyźni byli w mniejszości, w razie zatrzymania zdradzało ich obrzezanie. Zagrożeniem dla mieszkających po aryjskiej stronie Żydów mogło być także posługiwanie się zbyt dobrą, literacką polszczyzną, a nawet znajomość języka niemieckiego. „Dobry” wygląd nie wystarczał – zdradzić mógł niepewny krok, wylęknione spojrzenie, zgarbiona sylwetka. Obdarzeni „złym” wyglądem nie opuszczali mieszkań, byli chowani przed sąsiadami i osobami postronnymi. Ukrywając się wśród Polaków, musieli także ukrywać się przed Polakami.

Sześcioletni Ludwik został wyprowadzony z warszawskiego getta w czerwcu 1942 roku. W sierpniu dołączyła do niego matka (ojciec zginął na Pawiaku). Na aryjskich papierach mieszkali na Pradze. „Aby uniknąć szantażu i zgubić trop, przeprowadziliśmy się w styczniu 1943 r. na Pragę na ulicę Ząbkowską do p. Natalii Stasiak. Mama występowała jako kuzynka gospodyni, a ja ze względu na – jak twierdzono – semicki wygląd i lękliwy sposób bycia nie byłem pokazywany ludziom i poza wyjątkowymi sytuacjami nie opuszczałem pokoju w głębi mieszkania za szafą z książkami. Dużo czytałem: Trylogię Sienkiewicza, »Krzyżaków«, książki przygodowe i wojenne, na które trafiłem na półkach. Byłem trochę dziki, nastroszony, bojący się i ciągle czekałem na ojca, który już z Pawiaka nie wrócił”. Ludwik Oppenheim http://zapispamieci.pl/ludwik-oppenheim/

Z getta w Rabce [13] w maju 1942 roku wyprowadził Ewę (11 lat) i jej trzyletnią siostrę Polak Marian Sikorski. Po dwóch tygodniach dołączyła do nich matka. Po pewnym czasie, nie chcąc narażać rodziny Sikorskich, przeniosły się do pobliskiej wsi Święcany. „Zamieszkałyśmy u gospodarzy, którzy nazywali się Szynalowie. Gospodarzom matka powiedziała, że jest żoną oficera i dlatego jest dla niej bezpieczniej mieszkać z dziećmi na wsi. Miałyśmy przykazane przez mamę, abyśmy zagryzały usta, bo wydatne wargi mogłyby zdradzić nasze pochodzenie.

Zdradzały nas jednak kruczoczarne i kręcone, mimo ciągłego szczotkowania, włosy. Podejrzenia łagodziła mama o pięknych złotych włosach i regularnych rysach twarzy”. Ewa Janowska-Boisse http://zapispamieci.pl/ewa-anna-janowskie/

Do likwidacji dużego getta Lea mieszkała z rodzicami w Ostrowcu Świętokrzyskim [14]. W 1942 r. czteroletnią dziewczynką zaopiekowała się katoliczka i umieściła ją w klasztorze w Brwinowie. „Pierwsze piętro budynku (szkoły) było zajęte przez niemieckie dowództwo, pełne żołnierzy Wehrmachtu w eleganckich mundurach. (…) Aby dotrzeć do pierwszej klasy, do której uczęszczałam, musiałam przejść przez piętro niemieckiego dowództwa, a stamtąd z bijącym sercem, w biegu i strachu wskakiwałam do mojej klasy. Wtedy niezupełnie zrozumiałam, czego mamy się obawiać.

Zakonnice wytłumaczyły mi, że niemieccy żołnierze nie lubią ciemnych włosów. Aby nie denerwować Niemców, ogoliły mi głowę i odziały w chłopięce ubranie. Wiele dni nauki straciłam, aby nie denerwować Niemców. Czasami, kiedy jasnowłose dzieci szły do szkoły, mnie posyłano do piwnicy, z której nie wolno mi było wyjść bez pozwolenia zakonnicy odpowiedzialnej za małe dzieci. Nigdy nie zapytałam, dlaczego powinnam obawiać się Niemców bardziej niż inne dzieci. Zakonnice nauczyły nas nie zadawać pytań, a w klasztorze panował żelazny rygor”. Lea Balint http://zapispamieci.pl/lea-balint/

Dziesięcioletnia Regina wydostała się z matką i siostrą z getta w Próżanie [15]. Przeżyły okupację w Narwi, posługując się aryjskimi papierami. „My nie chodziłyśmy do szkoły. Właściwie cały czas bawiłyśmy się z miejscowymi dziećmi. Moja siostra, mimo że jest dość intensywną brunetką, ma krótki nosek, nie była nigdy podobna do Żydówki. Miała dzięki temu łatwość poruszania się. Inaczej było ze mną: mam długi nos i kasztanowe włosy. Przez całą okupację mama mnie ukrywała i tleniła mi włosy perhydrolem. Włosy po tych zabiegach były tak spalone, że musiałam ciągle nosić biały beret szydełkowy. Mama mówiła wszystkim, że mam chore zatoki i dlatego mnie osłania od słońca… Myślę, że ludzie mogli się domyślać, jaka jest prawda. Byli jednak tolerancyjni”. Regina Szymańska http://zapispamieci.pl/regina-szymanska/

PRACA ZA ŻYCIE

Żydowskie dzieci były ukrywane przez różnych ludzi – jedni traktowali je jak swoje i dzielili się ostatnią kromką chleba. Dla innych były źródłem dochodu i siłą roboczą. W razie wpadki wszystkim groziła ta sama kara.

Do grudnia 1942 roku Celina przebywała z rodziną w warszawskim getcie. Z getta wyprowadziła ją ciotka Gienia i przekazała polskiej rodzinie. Opiekunom wkrótce miało urodzić się dziecko, więc powierzyli sześcioletnią dziewczynkę swojej dalekiej krewnej, Julii Florczyk.

„Jej mąż był więziony w Auschwitz, a wolny pokój wynajmowała Ślązakowi o nazwisku Emerych, który jako folksdojcz stanowił doskonałą przykrywkę do przechowywania nie tylko mnie, która uchodziłam za jej kuzynkę, ale również sporo starszej ode mnie (w wieku mojej mamy) rosyjskiej Żydówki, także Celiny. (…) U Julii, która przechowywała mnie za pieniądze, musiałam wykonywać pracę dorosłych – wnosiłam z piwnicy na trzecie piętro wiadro z brykietami, które służyły do ogrzewania mieszkania, robiłam zakupy, sprzątałam. Często byłam głodna. Zdarzało się, że Julia o trzeciej po południu pytała mnie, czy coś jadłam, a ja nic nie miałam w ustach od rana. Gdy kiedyś zjadłam wyszperaną śliwkę, to pestkę zawinęłam starannie w papierek i wyniosłam z domu do śmietnika, by nie zostawić żadnego śladu, który świadczyłby o mojej samowoli”. Celina Matusiak http://zapispamieci.pl/celina-matusiak/

W sierpniu 1942 roku dziesięcioletnią Basię wyprowadził z getta przyjaciel ojca Kazimierz Krauze. Przekupiony policjant odwrócił się, gdy przechodzili przez wachę. Rodzice i starsza siostra wkrótce opuścili getto i ukrywali się pod różnymi adresami. „Chyba na przełomie 1942 i 1943 roku ojciec znalazł dla mnie stałe miejsce pobytu na Grochowie w domu byłego policjanta, a później Treuhandera w pralni »Opus«, którego poznał w czasie swojego pobytu w getcie. Człowiek ten został wyrzucony z pracy za pijaństwo i był bezrobotny. Rodzinę utrzymywała jego żona, zajmując się szmuglem. Poza tym mój opiekun był człowiekiem, który chciał żyć dobrze z każdą władzą i mając na sumieniu współpracę z Niemcami, spodziewał się przypuszczalnie, że w razie ich ewentualnej klęski będzie mógł się wybronić faktem uratowania mnie.

Uchodziłam za siostrzenicę jego żony. Pracowałam w ich domu, sprzątając, myjąc naczynia, chodząc po zakupy, cerując i łatając skarpetki. Jeździłam z moją opiekunką lub sama nocami pociągiem pod Lublin, szmuglując żywność i kradzione z fabryk pracujących dla armii niemieckiej zelówki lub bieliznę.

W 1943 r. mieszkaliśmy przez kilka miesięcy we wsi Wojciechów pod Lublinem. Tam sprzedawałam chłopom tytoń, pomagałam synowi mojej opiekunki pędzić w nocy bimber i nawet zostałam wynajęta na pewien czas jakiejś kobiecie, której niańczyłam w czasie jej nieobecności jedenastomiesięczne dziecko. Byłam z pewnością wyzyskiwana, dźwigałam ciężary, nosiłam wodę ze studni, nieraz sypiałam tylko cztery godziny na dobę. Moi opiekunowie byli dość prymitywnymi ludźmi i traktowali mnie w sposób, do jakiego nie byłam przyzwyczajona. Tak samo jednak traktowali swoje dzieci. Dziś rozumiem, że ryzykowali oni dla mnie swoje życie w nie mniejszym stopniu niż ludzie, którzy traktowali mnie bardzo dobrze i nie brali od mojego ojca pieniędzy. Miałam wprawdzie dobry wygląd i prawdziwą metrykę uzyskaną z podziemnej komórki legalizacyjnej w magistracie, ale, jak się potem okazało, sklepikarz z ulicy Omulewskiej, gdzie mieszkaliśmy, domyślał się, kim jestem”. Barbara Góra http://zapispamieci.pl/barbara-gora/

Matka Eli była Polką, a ojciec Żydem. Matka zmarła, a przedwojenna służąca, u której obie się ukrywały, nie chciała zaopiekować się dziewczynką. Sama dotarła do ojca, który przebywał w getcie w Ludwisinie k. Jabłonny. Tuż przed likwidacją getta 12-latka wydostała się podkopem pod drutami na drugą stronę, do lasu. „A w tym lesie czeka człowiek, daje mi rękę i idzie ze mną w noc, w inny świat. (…) U tego człowieka, który mnie zabrał – jestem kilka dni, przerażona, spłakana, bojąca się wszystkiego. A potem, ponieważ ojciec dał mu adres, zawozi mnie do Warszawy, do Krysi, córki przyjaciółki mojej mamy. I tam mnie zostawia. Ja jestem u Krysi. Tam mają w kuchni taką skrzynię na węgiel (bo paliło się wtedy węglem), która była przykrywana deską, a ja jestem w środku tej skrzyni pod tą deską. Były chyba jakieś otwory. Tam po prostu w pozycji embrionalnej leżałam w tej skrzyni na węgiel.

Ponieważ Krysia prowadziła »komplety«, bo była nauczycielką, i ciągle ktoś przychodził na lekcje, ja musiałam być ciągle schowana. Jej mąż niechętnie patrzył na to, że jest w domu obce dziecko. Mało tego – uważał, że mają tak mało pieniędzy, że ja jestem darmozjadem i wiele razy rzucił mi to w twarz. Ja miałam tam obowiązki: musiałam pozmywać, posprzątać. Nie nadawałam się kompletnie do pracy, ponieważ byłam strasznie mała, strasznie chuda i w ogóle nie miałam siły. Ale musiałam to robić”. Ela Waśniewska http://zapispamieci.pl/ela-wasniewska/

NOWA RELIGIA

Ukrywanie się wśród Polaków wymagało znajomości obrządku rzymskokatolickiego. Żydowskie dzieci uczono katechizmu, modlitw i zachowania w kościele. Niektóre zostały ochrzczone i przystąpiły do komunii świętej. Matka Zosi (urodzonej w 1935 roku) zdecydowała, że pozostaną z córką w Krakowie po aryjskiej stronie. Ojciec poszedł do getta i tam zginął. „Myśmy mieszkały całą wojnę w Borku. Ja nawet w tym Borku zostałam ochrzczona. Byli tam znajomi, którzy zostali moimi rodzicami chrzestnymi. Księdzu powiedzieli, że jestem dzieckiem nieślubnym, imię ojca – nieznane. Przyjął to za dobrą monetę, wierzył czy nie, wszystko jedno. Ochrzcił mnie, miałam rodziców chrzestnych. Pamiętam, jak pytali, czy zdajemy sobie sprawę, jak oni ryzykują.

Chyba mama sobie zdawała sprawę. Ja mówiłam, że tak, ale przecież dziecko nie rozumie do końca jak to jest. (…) Oczywiście żyłam z dziećmi polskimi jako katoliczka. Umiałam wszystko co trzeba, bo ja się nauczyłam, nauczono mnie szybko. Ja nie wiem nawet, kiedy i jak nauczyłam się czytać, więc czytałam książeczki do nabożeństwa. Umiałam czytać, zanim poszłam do szkoły. Na religii byłam najlepszą uczennicą. A potem się dowiedziałam, że wszystkie Żydówki tak miały”. Zofia Radzikowska http://zapispamieci.pl/zofia-radzikowska/

Dziesięcioletnia Chana (Haneczka) [16] po wyjściu z białostockiego getta przebywała na wsi jako polska sierota. Nauczono ją modlitw i zachowania w kościele, jednak gospodarze odkryli, że jest Żydówką.

„W końcu ciocia nie wytrzymała, poszła do księdza. Wróciła bardzo zadowolona. Ksiądz powiedział – oznajmiła – że trzeba z dziecka zrobić prawdziwą katoliczkę. Ochrzcić i posłać zarazem z dziećmi do pierwszej komunii. Wtedy nikt się niczego nie domyśli, a ciocia Zosia będzie miała wielką zasługę u Boga za nawrócenie niewiernej duszy. Decyzję ich przyjęłam z radością. »Wszystko, byle nie powrót do getta« – myślałam. Poszłam z ciocią do księdza, który się szybko zorientował, że dobrze czytam, dał mi katechizm, powiedział, że mam się sama nauczyć i nie muszę codziennie przychodzić do kościoła na zajęcia.

Z kolonii do kościoła było około czterech kilometrów. Przed samą komunią zostałam przepytana z całego katechizmu. Żadnych problemów nie było. Wiedziałam, że muszę wszystko umieć, nie było to też trudne. Zostałam ochrzczona i poszłam do komunii z innymi dziećmi. Przyzwyczajono się do mnie w Surażu, a u Leszczyńskich traktowano mnie jak córkę, chociaż powiedziałam im, że mam ojca, który na pewno po mnie przyjedzie [17]”. Hanka Grynberżanka http://zapispamieci.pl/hanka-grynberzanka/

Ela (urodzona w 1930 roku) w 1942 roku wydostała się podkopem pod drutami z getta w Ludwisinie. Była ukrywana w wielu miejscach, także u zakonnic. „Nie mogę powiedzieć, że było mi tam źle. Tam zaczęłam się trochę uczyć i zaczęłam być strasznie wierząca. Pamiętam, że była tam kaplica i że do tej kaplicy musiałyśmy ubrać beret, welon – najpierw, a potem beret. Uczono nas pieśni mszy gregoriańskich, musiałyśmy je śpiewać. Śpiewałyśmy, bardzo byłyśmy pobożne. Bardzo często był wystawiony Przenajświętszy Sakrament. Pamiętam, że mnie bardzo zależało na tym, żeby klęczeć na klęczniku w kaplicy przed tym Najświętszym Sakramentem. Zależało mi na tym, żeby być tam długo, bo wydawało mi się, że będę lepsza, że będzie mi lepiej, że coś spłynie na mnie”. Ela Waśniewska http://zapispamieci.pl/ela-wasniewska/

Adaś do stycznia 1943 roku przebywał z rodzicami w warszawskim getcie. Od 1944 r. był ukrywany u sióstr felicjanek w Otwocku, w Czersku, potem w przytułku Boduena w Warszawie, stamtąd wraz z grupą piętnaściorga dzieci został zabrany do Turkowic. Miał wtedy dziesięć lat.

„Ważnym elementem naszego życia były wspólne modlitwy i pobożne śpiewy – nie tylko w kaplicy (…) ale także w sali, w której przebywaliśmy. Modlitwy przed każdym jedzeniem, długie modlitwy i śpiewy rano i wieczorem, dostosowane do kalendarza liturgicznego. Nie znałem tekstów. Wszyscy znali (także ci żydowscy chłopcy, wcale liczni, którzy przebywali w zakładzie dłużej), ja – nie. Mamrotałem coś pod nosem, tak by wyglądało, że powtarzam te modlitwy i pieśni jak wszyscy, udawałem. Mam skazę pamięci: dość operatywna w różnych dziedzinach, nie daje sobie rady z tekstami, nie umiałem tak nad nimi zapanować, by je bez zająknienia wypowiadać. To moje udawanie nie uszło uwagi, zostało zauważone. I nie budziło wątpliwości. Kto nie zna nabożnych pieśni? Oczywiście Żyd. Koledzy domyślali się już, kim jestem. Tymczasem chciałbym powiedzieć, że udawanie w czasie modlitw ograniczało się wyłącznie do tekstów, nie obejmowało strefy przeżyć. Te były autentyczne. Jeśli bowiem kiedykolwiek byłem człowiekiem religijnym, to właśnie tam i wtedy. Wejście w Turkowice było dla mnie równoznaczne z wejściem w rzeczywistość wiary i chrześcijańskich wyobrażeń. Przedtem był to dla mnie świat nieznany; po ucieczce z getta nauczyłem się kilku modlitw: Ojcze nasz, Zdrowaś Maria, Wierzę w Boga, abym w razie wpadki mógł je wyrecytować na dowód, że jestem prawdziwym katolikiem.

Wiedziałem, że uczę się tych niezajmujących mnie tekstów tylko w tym celu. Oczywiście i u felicjanek, i w Czersku uczestniczyłem w modlitwach, ale nie wywarło to na mnie większego wpływu. Mój świat zmienił się w Turkowicach. Popadłem nagle w religijną gorliwość. Nie znałem wprawdzie modlitw i pieśni, ale modliłem się gorąco i szczerze. Naprawdę wierzyłem. Lubiłem przebywać w kaplicy, kiedy tylko było to możliwe (w ciągu dnia była na ogół zamknięta, w pewnych godzinach wstęp miały tylko siostry). Chłonąłem religijne nauki, których nam udzielano, a najbardziej to, co mówił ksiądz. Młody Stanisław Bajko, jezuita, cieszył się w Turkowicach wielkim autorytetem, siostry otaczały go niemal kultem.

Różne były motywy mojej ówczesnej wiary. Przede wszystkim dawała mi ona poczucie choćby skromnego bezpieczeństwa. W dwojakim sensie. W wymiarze czysto ziemskim: bezrefleksyjnie czułem, że upodobniając się do innych, a nawet przewyższając ich w gorliwości, jestem bezpieczniejszy. Wiedziałem od początku przebywania po »aryjskiej stronie«, że nie mogę niczym się wyróżniać, że – przeciwnie – moim obowiązkiem jest upodabnianie się.

Religijność była więc sprawą mimikry. Niewykluczone też, że przez pobożność chciałem się wkupić w łaski sióstr, choć nie zdawałem sobie z tego sprawy i nawet zdawać nie mogłem. Nie znalazłem wspólnego języka z kolegami, którzy mnie nie lubili, z nikim się nie zaprzyjaźniłem, byłem bardzo samotny, w siostrach widziałem opiekunki, wiedziałem, że będą mnie bronić przed innymi. Ale wiara dawała mi niewątpliwie poczucie bezpieczeństwa i w innym sensie. Wierzyłem, że Bóg mnie nie opuści i będzie mi sprzyjał, Bóg – wielki opiekun. Sfera religii była dla mnie światem nowym i nieznanym. Tym bardziej że łączyła się z rytuałem, który musiał na mnie robić duże wrażenie. W skromnych warunkach turkowickich nie był to rytuał szczególnie pyszny, jego oprawa materialna z pewnością ograniczała się do niezbędnego minimum, jednakże na tle nędznej codzienności był akcentem niezwykłym, wnosił element barwności i poezji. Moja pasja do słuchania muzyki jeszcze się wtedy nie ujawniła, nie miała zresztą warunków, by się ujawnić, lubiłem jednak, gdy jedna z sióstr grała w kaplicy na fisharmonii i śpiewał chór. Kaplica, jedyne miejsce w zakładzie zawsze czyste i uporządkowane, była również w pewien sposób miejscem teatralnym.

Zwłaszcza wielkie wrażenie zrobiły na mnie obrzędy Wielkiego Tygodnia i Wielkiejnocy. W czasie postu co piątek uczestniczyliśmy w Gorzkich Żalach. Moim ówczesnym nastrojom i doświadczeniom odpowiadały dużo bardziej rozpamiętywania męki niż radość zmartwychwstania. Oczywiście wszyscy wychowankowie Turkowic byli pobożni, inaczej być nie mogło, ku temu zmierzał cały system edukacyjny. Były jednak różne stopnie religijności: od zapamiętałej dewocji do umiarkowania. I uchylenie się od udziału w niedzielnej mszy było czymś wręcz niewyobrażalnym – w czasie mojego pobytu zdarzyło się tylko raz.

W upalną czerwcową niedzielę dwóch chłopaków na mszę nie poszło, uciekło do lasu po drugiej stronie Huczwy. Po tym wydarzeniu zakład zatrząsł się w posadach. Siostry perswadowały i groziły – tym między innymi, że ci, którzy na nabożeństwo niedzielne nie chodzą, zostaną komunistami. Argument ten niezbyt jednak przemawiał do moich kolegów, słowa tego nie znali, kojarzyło się im z komunią świętą. Ja na mszę chodziłem nie tylko w niedzielę, każdego niemal dnia. Moja pobożność była namiętna i nieposzlakowana, gdyby nie jeden szkopuł: nie byłem ochrzczony. Musiałem o tym fakcie wiedzieć, ale o nim nie myślałem – i myśleć nie chciałem. Z wielu względów: przyznanie się znaczyłoby autodemaskację, a w konsekwencji najwyższe niebezpieczeństwo.

Nie zastanawiałem się nad tym, postępowałem jednak w ten sposób, jakby same praktyki wprowadzały mnie w religijną wspólnotę. Siostry o tym również wiedziały, pozwalały wszakże na to, co mogły uważać za świętokradztwo: na pełny udział w życiu religijnym. Miałem prawo nie tylko do modlitwy, uczestniczyłem we wszystkim czynnie: spowiadałem się i przystępowałem do komunii. Miałem więc prawa prawdziwego katolika, choć zabrakło aktu podstawowego. Do jednego tylko mnie nie dopuszczono: nie mogłem być ministrantem. Służenie do mszy stanowiło wyróżnienie najwyższe, marzył o nim każdy pobożny chłopak, marzyłem i ja także. Ministrantura to był niemal bezpośredni kontakt z Bogiem; cierpiałem z tego powodu, że nie jest mi on dany. Ministrancka komeżka byłaby dla mnie symbolem ostatecznego osadzenia w świecie, który jeszcze tak niedawno był mi nieznany.

Ochrzczony zostałem wiosną 1945 r., po przyjeździe mojej matki. Wyraziła ona na to zgodę, uważając, że jest to elementarny gest wdzięczności wobec sióstr, które uratowały mi życie. Następnego dnia po uroczystości chrztu, która odbyła się w tajemnicy, tak by nikt z kolegów jej nie zauważył, jak zwykle poszedłem na mszę. Przypadek chciał, że właśnie w ów poranek ksiądz ją celebrował w innym niż poprzednio, nowym ornacie. Zrodziła się w mojej głowie i trwała z dużą uporczywością myśl: skoro zostałem ochrzczony, widzę świat inaczej niż przedtem, zwłaszcza zaś to, co dzieje się w kaplicy. Ornat jest ten sam co zawsze, tylko ja, dopuszczony do bożej wspólnoty, postrzegam go w nowy sposób, i dopiero teraz widzę go w jego prawdziwej postaci. Byłem przekonany, że jest to coś w rodzaju cudu”. Adam Pruszkowski http://zapispamieci.pl/adam-pruszkowski/

W ZAKONNYCH DOMACH DZIECKA

Wiele żydowskich dzieci zawdzięcza życie Siostrom Służebniczkom Najświętszej Maryi Panny, które prowadziły Dom Dziecka w Turkowicach pod Lublinem. Zakład podczas okupacji podlegał Radzie Głównej Opiekuńczej. W 1940 roku RGO przysłało do Turkowic ok. 200 dzieci. Potem przybywały kolejne. Wśród sierot były dzieci żydowskie. By zapewnić im bezpieczeństwo, zmieniano im imiona, nazwiska i świadectwa urodzenia.

Dziesięcioletni Adaś trafił do Turkowic w 1944 roku z przytułku im. ks. Boduena w Warszawie. „Bałem się przede wszystkim kolegów. Że mnie wydadzą. Wiedziałem, że jestem inny, że jestem Żydem, a więc kimś skazanym na śmierć. Tego nauczyłem się bardzo szybko. Wiedziałem, że niczego nie wolno o sobie opowiadać, tak jak wiedziałem, że nie wolno mi przy nikim się rozbierać, tak by nikt tego nie zobaczył. I ten strach nie opuszczał mnie w Turkowicach ani na moment. Paraliżowany obawami i nieśmiałością, z nikim się nie przyjaźniłem. I od razu ujawniłem swą obcość. (…) Jak spędzałem czas? Poza praktykami religijnymi i dość przypadkową, niesystematyczną nauką, właściwie na niczym. Byłem tak apatyczny i zastraszony, że nie przejawiałem żadnych zainteresowań, siedziałem w naszej sali na twardej ławie całkiem bezmyślnie. To była wegetacja. Inni chłopcy, zwłaszcza latem, biegali po okolicy, wyprawiali się do niedalekiego lasu, by zdobyć coś do jedzenia, a gdy było ciepło, kąpali się w Huczwie, ja zaś bałem się oddalić od zakładu (tak się nasz sierociniec zwykle nazywało, chłopcy określali go też słowem »monastyr«).

Bałem się, że coś mi się stanie, że mnie pobiją, a nawet, że ktoś mnie zabije, że zabłądzę i zginę. Jak już wspomniałem, z nikim się nie zaprzyjaźniłem, byłem w pełni sam. Najchętniej zaszyłbym się w mysią norę, co oczywiście nie było ani na moment możliwe, gdy było się w tak dużej grupie. Utrwaliły mi się w pamięci sylwetki przynajmniej niektórych chłopców. Wspomnę tylko o trzech braciach Zielińskich, takich cwaniaczkach z Warszawy rodem. To oni, zwłaszcza najstarszy z nich, napędzili mi największego w Turkowicach stracha. Powiedzieli, że wiedzą, iż jestem Żydem, wydadzą mnie więc Niemcom.

Nie wiedziałem, co z sobą robić, myślałem nawet o ucieczce, ale byłem świadom, że równałaby się ona niechybnej zatracie. Poskarżyłem się siostrze Róży, ona zaś mnie uspokoiła i powiedziała, bym się tym nie przejmował, a Zielińskich – zdaje się – wezwała i udzieliła im ostrej reprymendy. Ich groźby o tyle stawały się już bezprzedmiotowe, że był to lipiec 1944 r., a więc ostatnie dni pobytu Niemców na tych terenach; już za kilka dni słychać było pierwsze odgłosy frontu. Kilka słów o tym, co też do zrelacjonowania trudne – o nędzy, w jakiej żyliśmy.

W Turkowicach panował głód. Głodni byliśmy stale, nie było niczego do jedzenia. O istnieniu mięsa, mleka, owoców (poza owocami leśnymi, zbieranymi przez chłopców na własną rękę; jesienią dużo było zwłaszcza orzechów laskowych) po prostu zapomnieliśmy. Obiady składały się z talerza zupy, gotowanej w wielkich kotłach, często chyba nawet bez minimalnej porcji tłuszczu. Przed roznoszeniem zupy do sal wyławiano z niej prusaki. Kuchnia była zaprusaczona wręcz nieprawdopodobnie, na ścianach roiły się ich setki. Tak się do nich wszyscy przyzwyczaili, że już nie brało się ich pod uwagę, nie budziły obrzydzenia. Poczucie wstrętu ujawniało się wtedy dopiero, gdy w zupie znajdowano mysz, ale i do tego w końcu przywykliśmy, przechodząc nad takimi nieprzewidzianymi dodatkami do porządku.

Nie było żadnych środków dezynfekcyjnych, które pozwalałyby się pozbyć tych obrzydliwych insektów. W salach sypialnych prześladowały nas pchły. Pamiętam, że któregoś wieczora znalazło się ich kilkadziesiąt na moich nogach. Chleb (z reguły suchy) stanowił przedmiot najwyższych pożądań i pragnień; chłopcy nazywali go »dycą« (nie wiem, skąd wzięło się to słowo). Wypiekano go w Turkowicach i ściśle racjonowano, zawsze było go zbyt mało. Często chłopcy kradli go sobie wzajemnie, a także niekiedy handlowali swymi głodowymi porcjami. Był to handel wymienny, pieniędzy w Turkowicach nie znaliśmy, byłyby zresztą bezużyteczne, bo w okolicy nie było sklepów ani też nikogo, u kogo można by było cokolwiek kupić. Wymieniano chleb na tak zwane hacele, które służyły do gier. Posiłki podawano trzy razy dziennie, każdy poprzedzony był modlitwą. Siostry jadały osobno, w refektarzu, ale – zdaje się – to samo co my lub niewiele lepiej. Ksiądz zaś jadał u siebie w pokoju, zanoszono mu posiłki na tacy. Nie wiem, w jaki sposób siostry zdobywały to, co nam dawano. W każdym razie zaopatrzenie nawet tak nędzarskie wymagało niezwykłych wysiłków, być może nawet – heroizmu.

Do pewnego momentu pomagały, jak się zdaje, organizacje społeczne, ale i to się przerwało, tym bardziej że kontakt Turkowic ze światem był utrudniony, a w pewnych okresach chyba w ogóle ustał; nie było żadnej komunikacji, a wszelkie poruszanie się po okolicy, w której działały uzbrojone grupy ukraińskie, narażało na najwyższe niebezpieczeństwo. Kiedyś istniało przy zakładzie gospodarstwo rolne, ale w czasie wojny podupadło. Pozostały jego skromne resztki, jakaś nędzna szkapina, może jedna krowa. Przetrwały ule z dużą liczbą pszczół; bartnictwem zajmowała się siostra Róża. Miodu nam jednak nie dawano, stanowił on główny towar wymienny, wymieniano go na mąkę i kartofle. Za moich czasów, zwłaszcza w miesiącach przed wyjściem Niemców, wymiana ta stawała się coraz trudniejsza, gdyż w okolicy nie było niemal nikogo, wsie spalono, ci zaś, co uszli z życiem, udali się w spokojniejsze strony. Uprawy też były szczątkowe; chodziła wokół nich panna Wiktoria, chyba okoliczna chłopka, która osiadła przy zakładzie. Kultywowano przede wszystkim fasolę, zapewne ze względu na jej odżywcze właściwości. Nie pamiętam, byśmy byli używani do pracy na roli. Prawdopodobnie stan wszystkiego był taki, że nie było przy czym pracować.

Warunki higieniczne były fatalne. Przez cały pobyt w Turkowicach ani razu nie myłem zębów. W ogóle myliśmy się pobieżnie i rzadko, kąpiel urządzono nam raz tylko. Wchodziliśmy po dwóch do wanny, jedna woda musiała wystarczyć na kilkanaście osób. Wynikało to bynajmniej nie z tego, że siostry nie doceniały higieny. Nie było warunków dla jej przestrzegania. Nie było zresztą niczego, co pozwalałoby na utrzymanie czystości, przede wszystkim – mydła. I głód, i brud sprawiały, że w istocie nie było wśród nas nikogo, kto byłby zdrowy. W Turkowicach nie było lekarza, lekarza nie było w okolicy. Najbliższy znajdował się w Hrubieszowie, ale mimo że Turkowice dzieliło od tego miasta około dwudziestu kilometrów, stało się ono nieosiągalne, nie było żadnej łączności.

Istniała izolatka, prowadzona przez siostrę Leontynę, mającą – zdaje się – kwalifikacje pielęgniarskie. Był to niewielki domek, w którym umieszczano przede wszystkim chorych zakaźnie. Nie przeprowadzano żadnych systematycznych badań, bo niby kto miał je robić. Nie było nawet najbardziej elementarnych leków (typu aspiryny). Niezbędne środki odkażające oszczędzano, by stosować je w przypadkach najbardziej ich wymagających. Wiele chorób pozostało z pewnością nierozpoznanych. I mnie czepiały się różne dolegliwości. O zaziębieniach nawet nie mówię, bo to było powszechne. Najpierw miałem historię z nogą. Kiedy tylko robiło się cieplej, w Turkowicach chodziło się boso; butów brakowało, a i to, co nosiliśmy, w wielu wypadkach trudno było nazwać butami, skarpetek w ogóle nie było, używano onuc, czyli starych szmat, lub też kładło się buty na gołe nogi. Nie byłem przyzwyczajony do chodzenia na bosaka. U prawej pięty zgrubiała mi skóra, tak że zaczęła odstawać od nogi. W luce między tą zrogowaciałą skórą a właściwą piętą zalęgły się jakieś insekty. Chodziłem z tym świństwem przez kilka dni, bo bałem się (czy też wstydziłem) do tego przyznać. W końcu ogarnęło mnie przerażenie i pokazałem to gniazdo robactwa siostrze Róży. W izolatce oderwano zrogowaciałą skórę, piętę zdezynfekowano – i szybko o tym zapomniałem. Przez długi czas, aż do wyjazdu, dokuczało mi coś innego: czyraki. Były to głębokie lejące się rany, rozsypane w różnych rejonach ciała, bardzo bolesne. (…) Nie pamiętam, w jaki sposób mnie leczono. (…) Za mojej bytności nie pojawili się w Turkowicach Niemcy, choć przedtem ich najścia się zdarzały, o czym wiedziałem z opowieści sióstr. Zakład leżał na uboczu, dojazd był trudny, a tereny wówczas dla okupantów niebezpieczne. Ponadto zbliżał się front. W tym czasie największe niebezpieczeństwa groziły ze strony Ukraińców. I z nimi wiąże się najtragiczniejsze wydarzenie w wojennych dziejach Turkowic: zamordowanie siostry Longiny i grupy kilkunastoletnich chłopców, którzy jej towarzyszyli [18]. (…) Starałem się pisać te wspomnienia chłodno, rzeczowo, z dystansem, unikając wielkich słów. Dlatego też niezbyt wyraźnie ujawnił się wątek, na którego podkreśleniu szczególnie mi zależało: wdzięczności dla turkowickich zakonnic (Służebniczek Najświętszej Marii Panny – Starowiejskich), które działać musiały w warunkach tak trudnych i niebezpiecznych. Brak mi odpowiednich słów, by mówić o ich poświęceniu, odwadze, oddaniu i bezinteresowności, o ich cichym bohaterstwie.O pracy, za którą jedyną rekompensatą była świadomość czynienia dobra i spełniania obowiązku, którego żąda głęboko pojmowana wiara”. Adam Pruszkowski http://zapispamieci.pl/adam-pruszkowski/

W Warszawie, po wyjściu z getta, zaopiekowała się dziesięcioletnią Kasią [19] uczennica matki Jadwiga Deneka i umieściła dziewczynkę u sióstr w Turkowicach. „Za drzwiami turkowickiego domu dziewcząt, z plakatem »Żydzi wszy, tyfus plamisty«, żyły spokojnie uratowane z Holocaustu żydowskie dziewczynki. W bajkowym krajobrazie Zamojszczyzny plakat, znak nienawiści, wydał mi się nierzeczywisty. Nie zlękłam się go wcale. (…) Krążyłam po świetlicy, nie lękając się odwiedzających zakład Niemców. Aż siostra Irena musiała mnie upominać, bym nie wchodziła im w oczy. Tak się czułam bezpieczna, tak bardzo tutejsza.

Zwykle opieka siostry Ireny nad nami bywała dyskretna. Nic dziwnego, że mogło nam się wydawać, że jest nam pisany ten sam los co innym dziewczynkom z naszej grupy, które nic nie miały do ukrycia. Potrafiłam zapomnieć o tym, kim byłam, nim opuściłam mury warszawskiego getta i o tym, że zagraża mi śmiertelne niebezpieczeństwo, a przeze mnie także polskim wychowankom zakładu”.

„Moi polsko-żydowscy rówieśnicy i pobratymcy żyli jak tropione zwierzęta. Ja żyłam inaczej. Miałam czyste łóżko na noc, spałam spokojnym snem dziecka, pod bokiem siostry Ireny. Ona spała z nami w dużej sypialni, za tak zwaną klauzurą, oddzielona od nas parawanem.

W dzień czekało na mnie własne miejsce przy wspólnym stole. Chodziłam z koleżankami po lesie. Nauczyłam się zbierać grzyby, zrywać orzechy laskowe. Brałam udział w akcji zbierania ziół leczniczych. Latem kąpałam się w rzece. Chodziłam do wiejskiej szkoły i czytałam książki pożyczane z biblioteki zakładowej. (…)

I miałam dziewczyński pamiętnik, a w nim znalazły się wpisy, jak chciała pensjonarska moda:»Na górze róże, na dole fiołki, kochajmy się razem jak dwa aniołki«”. Katarzyna Meloch http://zapispamieci.pl/katarzyna-meloch/

W przedwojennej Polsce opieką nad dziećmi w szerokim zakresie zajmowały się siostry zakonne – prowadziły szkoły, przedszkola, sierocińce. Wojna przyniosła całe zastępy osieroconych, bezdomnych i pozbawionych opieki dzieci. Zakonnice znajdowały dla nich miejsce w swoich domach i organizowały nowe placówki.

Nie odmawiały także pomocy żydowskim dzieciom, ukrywając je w swoich klasztorach. W większości zgromadzeń decyzję podejmowały siostry przełożone poszczególnych domów.

W niektórych przypadkach, np. u franciszkanek Rodziny Maryi, akcja była kierowana przez władze generalne (matkę generalną Ludwikę Lisównę i matkę prowincjonalną Matyldę Getter). Zakonnice z klasztorów, które brały udział w ratowaniu żydowskich dzieci, zdawały sobie sprawę z grożących im konsekwencji, nie powstrzymało to ich jednak przed uczestniczeniem w tym akcie miłosierdzia.

Po ucieczce z getta w Ludwisinie 12-letnią Elą [20] zaopiekowała się córka przyjaciółki jej matki. Ze względów bezpieczeństwa dziewczynce często zmieniano miejsce pobytu. „Moja opiekunka postanowiła, że odda mnie do sióstr zakonnych. I oddała mnie do zmartwychwstanek, ponieważ u tych sióstr kończyła Seminarium Nauczycielskie i ją znały. Ona powiedziała im wszystko: że ma takie dziecko i że potrzebuje odpowiedniego schronienia. Te siostry zakonne mnie przyjęły, ale one wymagały opłaty. Moja opiekunka nie miała pieniędzy.

Płacił za mnie ojciec jej męża, który był dyrektorem fabryki butów dla wojska niemieckiego. On miał żonę i dwoje swoich dzieci, ale żona była dobrym człowiekiem i płaciła za mój pobyt u zakonnic. Najpierw mieszkałam w Warszawie na ulicy Szczekocińskiej na Mokotowie. Sądzę, że tam było więcej żydowskich dzieci.

Często wpadali tam Niemcy i siostry zakonne przenosiły te dzieci w inne miejsca. Ja byłam tego wszystkiego zupełnie nieświadoma. Zupełnie nie rozumiałam, dlaczego tak się dzieje: przecież ja się urodziłam w Polsce, mówię po polsku. O co tu chodzi??? W ogóle nie byłam w stanie tego pojąc, że nagle straciłam wszystko, że nie mam ojca ani matki, że nie mam niczego swojego i jeszcze ciągle się boję.

Po jakimś czasie siostry mi powiedziały, że mają za dużo dzieci i znowu szukano dla mnie jakiegoś miejsca. To były takie sytuacje, że byłam trzy dni w jakimś domu, potem znowu trzy dni w innym, tak że ja nie pamiętam ani imion, ani nazwisk, ani ulic. Pod osłoną nocy skakało się od bramy do bramy, bo była godzina policyjna, żeby dotrzeć do domu, w którym miałam zostać. Nauka żadna. Tylko czytanie jakichś książek, które nie zawsze były dla dziecka. Potem zakonnice znowu mnie przyjęły, bo już nie mogli dla mnie znaleźć nowego schronienia. Był to inny klasztor, na ul. Chłodnej, więc byłam znów u zakonnic”. Ela Waśniewska http://zapispamieci.pl/ela-wasniewska/

SZMALCOWNICTWO

Ukrywających się po aryjskiej stronie Żydów tropili szmalcownicy [21]. Zjawisko to rozpoczęło się po wejściu wojsk niemieckich i nasilało wraz z pojawianiem się kolejnych antyżydowskich rozporządzeń. Od listopada 1941 roku (kiedy wprowadzono karę śmierci dla osób przebywających bez przepustki poza gettem) szantażyści podnieśli ceny – ofiary oddawały cały majątek, by ratować życie. Szmalcownicy najczęściej wyłapywali Żydów na ulicy lub w tramwaju. Czasem, po dłuższej obserwacji, nachodzili ich w domu. Stosowano także technikę „na Niemca” – wystarczyło namówić do współpracy przypadkowego niemieckiego żołnierza i podzielić się z nim zdobytym łupem. Pewną część szmalcowników stanowili zawodowi bandyci, pozostali reprezentowali wszystkie grupy społeczne: robotników, handlarzy, urzędników, uczniów średnich szkół. Wiosną 1943 roku Polskie Państwo Podziemne wprowadziło karę śmierci za szmalcownictwo. Pod koniec roku wykonano kilka wyroków, jednak z reguły dotyczyły osób, które były konfidentami gestapo.

Jesienią 1942 roku 13-letnia Joasia wyszła sama z warszawskiego getta, ukryła ją jej dawna opiekunka Maria Ostrowska. Zimą 1942/43 dołączyła do dziewczynki matka i razem Marią zamieszkały na Żoliborzu u Haliny Antonowicz [22]. „Jednak pod koniec 1943 roku doczekałyśmy się wizyty szmalcownika. Przyszedł wieczorem, po godzinie policyjnej i po cywilnemu (potem dowiedziałyśmy się, że był to współpracujący z Niemcami pracownik jednego z komisariatów Policji Państwowej, starszy syn sklepikarza z naszego domu) i oświadczył, że wie o fałszywych papierach Mamy, ale jak mu zapłaci – wymienił przy tym jakąś astronomiczną sumę – to nie zrobi z tego użytku. Moja Matka była kobietą dość impulsywną i odważną z natury. Wysłuchała, nie zaprzeczyła i powiedziała krótko i jednoznacznie: »Wiem, że niektóre osoby zajmują się takim procederem, ale tu źle pan trafił. Płacić nie będę, bo nie mam. Pan zrobi, co zechce, może pan nawet iść na Gestapo. W czasie wojny wielu ludzi ginie. Ale dziś zginę ja, a jutro pan, i to zabity jak łajdak. Jestem żoną oficera i znajdą się tacy, którzy się z panem rozliczą. A teraz proszę się wynosić!«.

I wyniósł się. Myślę, że częściowo z zaskoczenia, chociaż w drzwiach powiedział jeszcze coś w rodzaju: »Radzę się zastanowić, daję pani trzy dni czasu!«. Kiedy przyszła Halina, Mama opowiedziała jej to zajście i uznała, że w każdym razie nie ma prawa narażać Haliny i jej dzieci, więc musimy się natychmiast wyprowadzić. Sprawa nie była jednak prosta, w dodatku wymagała trochę czasu. Zaczęłyśmy się zastanawiać, kto nadał sprawę i kim był sam szmalcownik. Ponieważ nie można było wykluczyć jednej z sąsiadek, zatrudnionej w ówczesnym magistracie, chyba w biurze meldunkowym, znalezienie jakiegoś mieszkania w Warszawie z zameldowaniem się na tych samych papierach (a bez tego nie byłoby kartek) byłoby tylko potwierdzeniem faktu i ułatwieniem szantażu, który odbywałby się już nie »we własnym domu«. Na nowe papiery nie było pieniędzy. Jedynym wyjściem był wyjazd poza Warszawę, ale to wymagało przygotowania. Halina powiedziała wówczas: »Trudno, co będzie z wami, będzie i ze mną, proszę zostać, póki coś sensownego się nie znajdzie«. I tak się stało. Zostałyśmy tam jeszcze kilka dni, wynosząc chyłkiem, przy pomocy Haliny, nasze rzeczy – na szczęście dość nieliczne – na Pragę do mieszkania dawnej woźnej ze szpitala mojej Mamy na Nowogrodzkiej. Potem przeniosłyśmy się do niej na kilka dni, oczywiście bez meldunku”. Joanna Kaltman http://zapispamieci.pl/joanna-kaltman/

We wrześniu 1942 roku 15-lenia Hania z matką uciekły z warszawskiego getta. Zamieszkały w prawobrzeżnej Warszawie, na Grochowie. W marcu 1943 roku dołączył do nich ojciec. „W połowie kwietnia 1943 r. zaczepił mnie w tramwaju młody chłopak (wsiadł na tym samym przystanku), mówiąc, że jestem Żydówką. Wyskoczyłam w biegu z tramwaju i udało mi się przed nim zbiec. Dwa dni później wyszłam po chleb i znów natknęłam się na niego, czatował w pobliżu z grupą kilku mężczyzn. Wtargnęli do naszego pokoju, pobili mojego Ojca, zażądali okupu.

Mama dała im połowę żądanej sumy, jeśli dobrze pamiętam dziesięć tysięcy złotych. Były to nasze ostatnie pieniądze, zabrali nam nasze zegarki, innych kosztowności już nie mieliśmy. Rodzice obiecali dostarczyć im resztę żądanej sumy w ciągu kilku dni. 18 kwietnia 1943 r. mój Ojciec wrócił do getta, nie widzieliśmy się więcej. Nie wiem, jak zginął. Co dzień rano przychodził do mieszkania jeden z szantażystów, żeby nas pilnować. Ja go zabawiałam rozmową, Mama pod różnymi pretekstami wychodziła i szukała dla nas nowego lokum. 3 maja udało nam się uciec. Zamieszkałyśmy bez dokumentów przy ulicy Podchorążych na Czerniakowie.

Utrzymywał nas Jerzy Kaputek [23], a my imałyśmy się różnych zajęć: między innymi Mama nabijała papierosy, ja podciągałam oczka w pończochach, obie pracowałyśmy też na krosnach u sąsiada. Nie miałyśmy zegarka, Mama od sąsiadów dowiadywała się, która jest godzina, a ja zaczynałam liczyć, uważając, że gdy doliczę do sześćdziesięciu, minie jedna minuta. Przed południem Mama siedziała zamknięta w szafie, bo nazywało się, że poszła do pracy. Niedługo rozeszła się plotka, że Mama przechowuje dziecko żydowskie, i musiałam uciekać. Przyjął mnie Jerzy Kaputek, u którego ukrywałam się od końca grudnia 1943 r. do czerwca 1944 r., następnie wróciłam do Mamy. Wybuch Powstania zastał nas w Warszawie. Udało nam się uciec z Warszawy na początku września. Przyjęła nas do siebie do swojego domku w Korzeniówce koło Grójca uciekinierka z Rosji z okresu rewolucji. Utrzymywałyśmy się, pracując i jadając u okolicznych chłopów. Mówiono, że jesteśmy Żydówkami, byłyśmy jednak za biedne, żeby warto było nas szantażować”. Hanna Mesz http://zapispamieci.pl/hanna-mesz/

Dziesięcioletni Leszek po wyjściu z getta we Lwowie ukrywał się z matką po aryjskiej stronie. „Pewnego popołudnia do mieszkania naszej gospodyni weszło dwóch ukraińskich milicjantów z karabinami. Bez żadnych ceregieli wyciągnęli nas z ukrycia (pod łóżkiem) i nie zwracając uwagi na nasze metryki i łzy, kazali zbierać się do wyjścia. Po chwili zaczęły się pertraktacje, prośby, w wyniku których przystano na okup. Ponieważ nie mieliśmy przy sobie żadnych pieniędzy, zgodzono się na wypuszczenie matki, ja zaś zostałem jako zastaw.

Matka wkrótce zjawiła się – przyniosła co trzeba. Milicjanci kazali nam opuścić mieszkanie i uciekać, po czym sami zniknęli. Ubłagaliśmy naszą gospodynię, aby zezwoliła nam pozostać na noc. Zdawaliśmy sobie sprawę z niebezpieczeństwa, jakie nam grozi, ale ulica była jeszcze bardziej niebezpieczna. Zostaliśmy. W nocy matka, myszkując w kuchni, znalazła w schowku naszej gospodyni część pieniędzy z naszego okupu. Te same pięćsetki, równo poukładane. Stało się dla nas jasne, że wszystko, co przeżyliśmy, było zaplanowane, uzgodnione, zwyczajny szantaż. Raniutko uciekliśmy z naszego mieszkania”. Leszek Leon Allerhand http://zapispamieci.pl/leszek-alerhand/

Po śmierci męża i kilku „akcjach”, które udało się przetrwać w kryjówce pod podłogą, matka siedmioletniej Helenki zdecydowała się wydostać z córką z getta we Lwowie. „Zdobyła fałszywe papiery, marne, na dobre nie miała pieniędzy. Mówiła mi potem, że kiedy brało się pod światło, widać było wyraźnie »przeróbki«. Ja byłam »kurierem« na »stronę aryjską«, miałam »dobry wygląd«.

Zjawił się kuzyn rodziców z małą dziewczynką, prosił, żeby matka i ją próbowała ratować. Wsparł nas finansowo, czym mógł i tak zaopatrzone, w trójkę wydostałyśmy się z getta. Matka postanowiła natychmiast opuścić Lwów, gdzie mieszkała całe życie i łatwo mogła zostać rozpoznana. Niestety, dotarłyśmy tylko na dworzec. Tam zastąpił nam drogę mężczyzna w cywilu, ale mówiący po niemiecku, i zabrał nas na posterunek kolejowy. Był w nim sam. Bardzo interesowała go zawartość walizek, mnie i moją małą kuzynkę wypytywał, gdzie mama kazała nam schować pierścionki (których niestety nie było), najbardziej jednak zainteresowało go zdjęcie mojego ojca, które znalazł w torebce matki. Rozpoznał go, podobnie jak moja matka wiedziała, z kim rozmawia, ale nie zdradzała się z tą wiedzą. Otóż był to człowiek, który przed moim urodzeniem bywał w naszym domu. Jego brat w czasie studiów wynajmował u moich rodziców pokój. Nazywał się Kołcz. (…)

Było już ciemno, kiedy wyszliśmy z posterunku, a on powiedział, że teraz zaprowadzi nas na Gestapo. Przez całą drogę bardzo go prosiłam, żeby nas puścił, aż zatrzymał się i powiedział: »Wracajcie sobie do getta«. Zabrał walizkę i pieniądze, zostawił matce w torebce papiery i drobne na nocny tramwaj i poszedł. Znalazłyśmy się znowu w getcie”. Helena Choynowska (Alter) http://zapispamieci.pl/helena-choynowska/

8 września 1942 roku Henryk (12 lat) wydostał się wraz z rodzicami z lwowskiego getta w ciężarówce należącej do znajomego Polaka. Pojechali do Warszawy i ukrywali się po aryjskiej stronie. Matka została aresztowana i rozstrzelana. Henryk z ojcem często zmieniali miejsce pobytu.

„Później wraz z ojcem przenieśliśmy się na Wolę, do pana Feliksa (nazwiska nie pamiętam). Była to nędzna nora, bez światła i bieżącej wody. Było to pechowe miejsce. Po paru tygodniach znaleźli nas szmalcownicy, którzy zażądali okupu. Ojciec dał im 1300 zł, ale oni przeszukali nas i wymacali dolary zaszyte w mojej marynarce. Podczas szamotaniny ojciec złapał nóż i krzycząc: »Panie Feliksie, na pomoc!«, rzucił się na nich.

Mnie udało się zgasić lampę naftową. Szmalcownicy uciekli. Z powodu godziny policyjnej musieliśmy przeczekać noc w »spalonym« mieszkaniu. Nad ranem ojciec wypruł dolary z mojej marynarki. O szóstej rano wyszliśmy na ulicę, ale oni już na nas czekali. Podczas gdy ojciec ich zagadywał, ja rzuciłem się do ucieczki. Złapali mnie i po sprawdzeniu, że nie mam pieniędzy, zawołali granatowego policjanta. Ten stwierdził, że sprawę trzeba przekazać na gestapo, i poszedł. Moi prześladowcy machnęli ręką i też sobie poszli. Klucząc i sprawdzając, czy nikt mnie nie śledzi, poszedłem do pani Olgi Dudziec. Ojciec znalazł schronienie u pana Karnego.

W mieszkaniu pani Olgi mieszkał również jej dziesięcioletni siostrzeniec, którego ojciec był volksdeutschem i który chodził do niemieckiej szkoły. Istniało niebezpieczeństwo, że opowie o chłopcu, który u nich mieszka i nie chodzi do szkoły. W tej sytuacji postanowiliśmy, że zamieszkam z ojcem. Wkrótce okazało się, że nasze obawy były uzasadnione. Któregoś dnia w mieszkaniu pani Olgi pojawiło się gestapo. Przypadkowo był tam właśnie ojciec, któremu jednak udało skryć się w komórce. Pan Karny wynajął nam pokój u znajomego malarza. Podczas nieobecności gospodarza siedzieliśmy zamknięci na klucz. Wciąż musieliśmy zmieniać miejsce pobytu.

Zamieszkaliśmy na ul. KoIejowej, skąd w styczniu 1943 roku musieliśmy uciekać. Później znaleźliśmy schronienie u siostry pana Feliksa, który w międzyczasie umarł na gruźlicę. W tym samym mieszkaniu mieszkał niejaki Mietek, który nasłał na nas szmalcownika. Ojciec miał 600 zł. Szmalcownik okazał litość. Zabrał mu tylko 400 zł, a resztę zostawił”. Henryk Arnold http://zapispamieci.pl/henryk-arnold/

Zosia (urodzona w 1935 roku) podczas okupacji mieszkała z matką w Krakowie, posługując się fałszywymi dokumentami. „Zaczął nas szantażować granatowy policjant. Po wojnie się okazało, że on był na tropie innej żydowskiej rodziny, która się ukrywała w Swoszowicach. Myśmy poznały ludzi, których on szukał. Nie wiem, jakim cudem trafił do nas. Przychodził i mówił, że on wie, że my jesteśmy Żydzi i że on nas musi zaprowadzić na Gestapo. Po cywilnemu przychodził oczywiście. Mama mu oddawała to, co mieliśmy wyniesione z domu, oddawała mu wszystko...

Są takie szczegóły, które mi się wbiły w pamięć. Jako mała dziewczynka miałam pajacyk do opalania (to się dawniej nazywało pajacyk). On nawet ten pajacyk zabrał. A jak przyszedł drugi raz, to powiedział, że jego żona płakała i nie chciała przyjąć pajacyka, taka czuła... Ale nie przyniósł go z powrotem, nie przyniósł. Dwa razy był i dwa razy przychodził z tym, że musi nas zabrać na Gestapo.

Ja mówiłam pacierz wieczorny, nie wiem, co mama mu powiedziała. Oczywiście nie przyznała się. Po drugiej wizycie to praktycznie już nie było mu co dać i mama postanowiła, że musimy uciekać. Gdzieś jej się udało załatwić, że przeniosłyśmy się do innej wsi. Do tak zwanego Łęgu, dzisiaj to jest część Nowej Huty, tam jest wszystko zabudowane, ale wtedy to była szczera, dzika wieś nad Wisłą.

Nie wiem, jak to załatwiła, zdaje się, że przekupiła jakiegoś urzędnika, który prowadził meldunki, żeby nas nie wpisywać do żadnej księgi meldunkowej. Jak jej się tak udało zrobić – nie wiem. Jej chodziło o to, żeby ten policjant nas nie mógł znaleźć... Więc jak mówiła mi, jakoś udało się jej tak załatwić, że nigdzie to nie było wpisane... Jakim cudem, to ja nie wiem”. Zofia Radzikowska http://zapispamieci.pl/zofia-radzikowska/

Niedługo przed likwidacją warszawskiego getta rodzina Edka wydostała się na aryjską stronę. Chłopiec miał wtedy trzy lata. „Nie wiem, w jaki sposób, ale mój ojciec znalazł dla nas kryjówkę w aryjskiej części Warszawy. Było to mieszkanie na ul. Grójeckiej 104. (…)

Dogadał się z właścicielami mieszkania pp. S. (…) Obiecał zapłacić im za wyremontowanie mieszkania, tylko żeby pozwolili nam zamieszkać. Powiedział, że mamy »dobry« wygląd. Oni jednak oznajmili, że ojciec nie może tam zostać – nie miał »dobrego wyglądu«. (…)

Ojciec zresztą i tak chciał wstąpić do partyzantki. Po paru dniach przyszło dwóch mężczyzn i powiedzieli, że zaprowadzą go do partyzantów. Ojciec z nimi poszedł. I to był ostatni raz, jak Go widzieliśmy. Jeden z nich przyszedł jeszcze dwa lub trzy dni później i powiedział, że w lesie jest zimno i Ojciec prosi, żeby im dać palto. Tego samego dnia, krótko po jego wyjściu, Matka zaczęła potwornie rozpaczać. Właścicielka mieszkania powiedziała, że to byli szmalcownicy, którzy zaprowadzili Ojca prosto na Gestapo, na Szucha. (…)

Pewnego razu moja Mama wróciła z miasta bardzo zrozpaczona. Na ulicy zaczął ją ktoś gonić. Był to człowiek o nazwisku Błażejewski, który znał ją sprzed wojny i wiedział, że jest Żydówką. Dopadł ją w końcu w jakieś bramie, powiedział: »Ja wiem, że jesteś Żydówką« i zabrał jej palto. Szczególnie chciał się dowiedzieć, gdzie jest ciotka, wiedział bowiem, że przed wojną była bogata”. Edward Mersyk http://zapispamieci.pl/edward-mersyk/

Matka Irenki (urodzonej w 1937 roku) ukrywała się z córką w Warszawie. Dziewczynka została umieszczona za opłatą u polskiej rodziny Czarneckich. Głodowała tam i często chorowała. „Pod koniec 1942 lub z początkiem 1943 r. matka kupiła dla mnie fałszywą metrykę na nazwisko Krystyna Nowak. Wtedy zabrała mnie do Wesołej pod Warszawą. Wkrótce po przyjeździe do Wesołej zaczepił nas szmalcownik i nic nie wskórawszy, zaprowadził na żandarmerię niemiecką. Matka kazała mi klęknąć i modlić się, a sama pokazała nasze papiery, które okazały się na tyle dobre, iż żandarm uwierzył matce i puścił nas, jednak szmalcownik zagroził, że się jeszcze z nami spotka. Wtedy mama odwiozła mnie z powrotem do państwa Czarneckich”. Irena http://zapispamieci.pl/irena/

DZIECI W WIĘZIENIU GESTAPO

W latach 1939–1944 w alei Szucha 25, w gmachu przedwojennego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, mieścił się Urząd Komendanta Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa Dystryktu Warszawskiego. Działał tam areszt śledczy gestapo, w którym przesłuchiwano więźniów z Pawiaka oraz schwytanych podczas łapanek ulicznych. W podziemiach gmachu znajdowały się cztery zbiorowe cele, bez okien, z krzesłami ustawionymi dwoma rzędami wzdłuż ścian, zwane tramwajami. Tam aresztowani czekali godzinami na przesłuchanie. Śledztwa, podczas których stosowano tortury, odbywały się na górnych piętrach lub w podziemiach budynku, gdzie rezydował dyżurny gestapowiec.

Jedenastoletnią Wandzię [24] zaprowadził na Szucha granatowy policjant, do którego zwróciła się o pomoc na dworcu. „Uczyłam się nowego życiorysu: uciekłam z matką z Nowogródka, zatrzymałyśmy się we wsi Brzózki, tam mama zachorowała i umarła, a gospodyni, u której mieszkałyśmy, przywiozła mnie do Warszawy, posadziła na Dworcu Głównym w poczekalni na ławce, powiedziała, że idzie po bułkę, i nie ma jej do tej pory. Niczego więcej nie wolno mi było pamiętać.

Musiał to być listopad 1943 roku, był wieczór, padał śnieg z deszczem. Podeszłam do policjanta stojącego na placu przed dworcem i wszystko to mu opowiedziałam. Przez najbliższy czas dworzec stał się moim domem: komisariat policji – tam śpię na noszach na podłodze, jem z menażki, w dzień siedzę na ławce pod ścianą. Policja przekazuje mnie do RGO (Rada Główna Opiekuńcza) – pusta biała sala, dwoje dyżurnych w białych fartuchach, światło w dzień i w nocy. Wracam na komisariat, wracam do RGO, znów wracam – wreszcie policjant, ten sam, do którego podeszłam przed dworcem, zaprowadził mnie w aleję Szucha na główną komendę gestapo. Długi korytarz, prawa ściana jest kratą. Za nią cele, dwa rzędy ławek podobnych do klęczników, ludzie siedzą plecami do wejścia. Nie ma okien, całą dobę świecą się żarówki. To »tramwaj«. Człowiek przede mną ma głowę we krwi. Szepce: »Poproś o kawę«. Wolno mi chodzić po celi, podchodzić do kraty, podczas gdy nikomu nie wolno nawet odwrócić głowy do tyłu. Po korytarzu przechadzają się Niemcy z bronią. Na moją prośbę podchodzi tęga kobieta z aluminiowym kotłem i przez kraty podaje mi kubek kawy, roznoszę ją między rzędami w mojej celi, kobieta uśmiecha się i bez słowa wielokrotnie napełnia kubek. Przez kilka dni jestem przesłuchiwana na górze w pokoju 305.

Tłumaczem jest okrąglutki pan w złotych okularach i jasnym garniturze – pozostali to Niemcy w mundurach. Pytania padają bardzo szybko, często te same, wielokrotnie. Wielka mapa na całą ścianę, oficer szuka Brzózek, wsi o tej nazwie lub zbliżonych naliczył coś z 17, ale które są »te« Brzózki – bardzo się wysilam, ale nie wiem. Zapamiętałam z tego przesłuchania:

Tłumacz: – Dlaczego uciekałyście z Nowogródka?

Ja: – Przed wojskiem.

Tłumacz powtarza za pytającym w szarym mundurze: »Czy to wojsko było w takich mundurach jak ja?«. Nie jestem przygotowana do odpowiedzi na to pytanie. Nie wiem, w jakich mundurach było wojsko w listopadzie 1943 roku w Nowogródku. Trzeba pomyśleć: gdyby było w takich samych, toby się nie pytał – nie, było w innych. »Czy mówili tak jak ja?«. »Nie, inaczej«. Pytań było na kilka dni, ale te zapamiętałam. Z »tramwaju« wyprowadzają do transportu. Ludzie wywołani z cel za kratą ustawiają się twarzą do ściany, Niemcy strasznie krzyczą, wiem, że jadą do Palmir, ale nie wiem, co to znaczy. Na górze każą mi klęknąć przy biurku i odmawiać głośno pacierz. Mówię Ojcze nasz, Zdrowaś Mario, Wierzę w Boga, przy Pod Twoją obronę – przerywają. Miałam szczęście, że nie kazali mi śpiewać, na przykład kolęd!

Mężczyzna w granatowym mundurze, nie wiem, czy kolejarz, czy urzędnik, składa przysięgę, że był sąsiadem moich rodziców w Nowogródku, że ich znał i wie, że mieli córkę… Wracam do »tramwaju«, ale potem prowadzą mnie do biura czy na dużą wartownię. Z jednej strony siedzi wymalowana, rozgadana dziewczyna, z drugiej – stoi przy drzwiach, z dzieckiem na ręku, jakaś kobieta. Niemiec zza biurka pyta, z którą z nich chcę iść. Pokazuje mi rękami, żebym zrozumiała, o co mnie pyta. Wszyscy oprócz kobiety z dzieckiem głośno się śmieją. Ostrożnie robię krok w stronę tej, która się nie śmieje. Wychodzimy. Kobieta cała się trzęsie, wybucha płaczem, nie może się uspokoić. Z późniejszych wielokrotnych opowieści sąsiadom czy znajomym zrozumiałam, co się stało. »Mój« policjant dowiedział się, że gestapo zwolni mnie pod warunkiem, że ktoś mnie zamelduje. Wstąpił do znajomych pracujących u Shielego (firma Haberbush i Schiele) i zapytał, czy ktoś zameldowałby na kilka dni dziewczynkę. Jakiś mężczyzna powiedział, że on może zameldować, ale zanim zdążył wrócić do domu, żeby uprzedzić żonę, już było u niego w domu gestapo, żonę zabrano, wzięła tylko ze sobą młodszą córeczkę, myśląc, że tak będzie bezpieczniej. Kiedy zrozumiała, że nic się nie stało, że chodzi tylko o zabranie dziewczynki, płakała z radości. Sypiałam w kuchni na plażowym leżaku. Były święta Bożego Narodzenia, choinka, dostałam różowy sweterek”. Wanda Ziemska http://zapispamieci.pl/wanda-ziemska/

12-letnia Halinka [25] trafiła na Szucha, bo ktoś z kamienicy, w której zamieszkały z matką, doniósł Niemcom, że widział tam żydowską dziewczynkę. „Pewnego dnia, bardzo wcześnie rano, obudziło nas łomotanie do drzwi. Dobijali się niemieccy żandarmi w towarzystwie »granatowego« policjanta, który natychmiast pokazał palcem na mnie. Kazali się ubierać, wsadzili do »budy« i powieźli na Willową, gdzie była komenda żandarmerii. Tam czekałyśmy, nie czując niczego, ani głodu, ani pragnienia, nawet strachu, obie kompletnie odrętwiałe. Po jakimś czasie zabrano nas na Gestapo i zaprowadzono do pokoju bez krzeseł, za biurkiem stał gruby, niski, niezbyt młody człowiek w cywilu. Mama odpowiedziała na jakieś jego pytania i potem napadła na niego, że do czego to podobne – tyle godzin bez jedzenia i picia, i to bez powodu. Pamiętam tylko, że ów człowiek kazał mi mówić modlitwy, które przecież doskonale znałam. Wreszcie polecił nas wypuścić i – naprawdę – dał mamie wizytówkę, żeby w razie czego powołała się na niego.

Wróciłyśmy do domu, chyba dorożką. Tam była pełna mobilizacja. Właściciele domu (niemiecka rodzina polskich patriotów) już znaleźli dojście do Gestapo, gromadzili kosztowności. Podwórkowa społeczność modliła się pod figurą, bo przecież »nasza Halinka nie może być Żydówką, skoro tak dobrze śpiewa kościelne pieśni«. Coś jednak było na rzeczy. U sąsiadki przebywała młodsza ode mnie dziewczynka, która w ogóle nie wychodziła, widywało się ją przez otwarte drzwi albo w oknie. Ktoś z kamienicy zapewne doniósł na policję”. Halina Szostkiewicz http://zapispamieci.pl/halina/

Dziewięcioletnią Jadzią [26] po aryjskiej stronie zaopiekowała się przedwojenna służąca. Dziewczynka zajmowała się handlem, by utrzymać swoją opiekunkę, która właśnie urodziła dziecko. Ktoś Jadzię zadenuncjował. „Byłam złapana przez gestapo, wydana przez kogoś. Wzięto mnie w aleję Szucha, no i bardzo bito, do dziś mam ślady na plecach. Wiedziałam, że jestem Żydówką. Nie wiem, jako dziecko jak ja to potrafiłam, jak to mi przyszło, że ja... nie powiedziałam, że jestem Żydówką! Na pewno sprawdzali. U pani Zalewskiej, mojej matki, byli w domu, sprawdzali. Owszem: powiedziała, że jestem jej córką nieślubną, że z Żydami nie miała nic wspólnego. Zwolniono mnie po trzech dniach (musiało to kosztować niemałe pieniądze): zbitą, zsiniałą.

Leżałam sześć tygodni chora, ani ręką, ani nogą ruszyć... Nie wiem, jak z alei Szucha na Stalową z powrotem wróciłam. (...) W ogóle nie wiem, jak się to stało. Pamiętam tylko »tramwaj«, w którym mnie trzymali. Ławki siedzące i oprawcy, jeden tyłem do drugiego, ale jeśli chodzi o twarze, to zupełnie mi się zamazały, zresztą – niejeden mnie przesłuchiwał... Niejeden mnie bił! Ja mam znaki na plecach do dnia dzisiejszego”. Jadwiga Kotowska http://zapispamieci.pl/jadwiga-kotowska/

WE WROGIM ŚWIECIE

Stosowana przez Niemców antysemicka agitacja nie pozostała bez wpływu na postawy Polaków wobec Żydów. Jednak antyżydowskie nastroje panowały już w przedwojennej Polsce. Polityczne stronnictwa posługiwały się nimi w walce politycznej. Pierwsze antyżydowskie wystąpienie miało miejsce w dniu odzyskania niepodległości – 11 listopada 1918 roku w Kielcach zabito cztery osoby, a wiele zostało rannych. Po wkroczeniu wojska polskiego do Lwowa oskarżono żydowskich mieszkańców o sprzyjanie Ukraińcom – w pogromie w dniach 22–23 listopada zginęło 72 Żydów, a 433 zostało rannych, spalono synagogę, zniszczono setki domów.

Latem 1920 roku, podczas wojny polsko-radzieckiej, władze wojskowe internowały w Jabłonnie 17 tysięcy żydowskich żołnierzy i oficerów. Uznano, że będą nielojalni wobec swoich dowódców. Trwający od 1929 roku światowy kryzys gospodarczy potęgował napięcia społeczne – endecja zintensyfikowała antyżydowską propagandę i ogłosiła bojkot żydowskich kupców i rzemieślników. W konsekwencji doszło do serii zajść, w których ginęły nawet kobiety i dzieci, np. pogromy w Przytyku i Grodnie (1935 r.), Mińsku Mazowieckim (1936 r.), Brześciu nad Bugiem, Częstochowie, Bielsku (1937 r.). W jednym tylko województwie białostockim w 1936 roku doszło do 348 aktów przeciw Żydom. Antyżydowskie wystąpienia nie ominęły uniwersytetów – getto ławkowe [27], numerus clausus [28], napady endeckich bojówek na żydowskich studentów. W 1937 roku Związek Adwokatów Polskich oraz Związek Lekarzy Rzeczpospolitej przyjęły uchwałę, iż Żydzi nie mogą być członkami związku. (Czytaj: Anna K. Kłys, „Tajemnica Pana Cukra. Polsko-żydowska wojna przed wojną”, Wielka Litera 2015).

Nic więc dziwnego, że w niektórych środowiskach udzielanie pomocy Żydom podczas okupacji uznawane było za sprzeczne z interesem narodu polskiego.

Dziesięcioletnia Pola z rodzicami i rodzeństwem uciekła z getta w Nowym Brzesku [29] tydzień przed „akcją”, w której zginęli miejscowi Żydzi. „W dzień przed wysiedleniem Mama ukryła się ze mną u księdza. Siostrzyczka była ukryta na wsi u znajomej wdowy, przyzwoitej kobiety. Sąsiedzi zagrozili jej, że jeżeli nie zaprowadzi żydowskiego dziecka na plac wysiedleńczy, podadzą ją na Gestapo. Zlękła się, zaprowadziła dziecko do Brzeska i zostawiła je samo.

W tym czasie tatuś i brat byli na wsi. Siostrzyczka (miała wtedy sześć lat) poszła do znajomych Polaków, którzy mieli dużo naszych rzeczy, z prośbą, by ją przyjęli przynajmniej na dzień, a w nocy sobie poradzi. Była obdarta, bo tamta kobieta zabrała jej wszystkie lepsze rzeczy, a pozostawiła same szmaty. Ci ludzie dali jej mleka, ale przyjąć jej nie chcieli. Poszła do innych znajomych, ale i ci jej odmówili. Doprowadzono ją na plac wysiedleńczy i poszła z transportem.

Po wysiedleniu ksiądz nie chciał nas dłużej trzymać i poszłam z Mamą na wieś do Ojca. W dzień byliśmy ukryci na strychu, w nocy spaliśmy w mieszkaniu. Z początku było nam dobrze, później nasi gospodarze stali się coraz bardziej wymagający. Warunki się pogarszały, dawali nam coraz mniej jeść, a coraz więcej żądali od nas. Mieliśmy duży majątek u ludzi, Mama często chodziła do Nowego Brzeska po pieniądze z bratem przebranym za dziewczynkę. Nie mogliśmy nadążyć wymaganiom naszych »opiekunów« i bywały dni, że nic nie jedliśmy, a raz gospodarz rzucił się na Ojca i zbił go. Bratanek gospodarza był w AK i na strychu, gdzie się ukrywaliśmy, był skład broni. Raz podsłuchaliśmy rozmowę: »Niech się to już raz skończy, trzeba naostrzyć siekiery«. Wyszukaliśmy sobie kryjówkę u innego chłopa, który zgodził się ukryć tylko mnie i Mamusię. Ale nie mieliśmy możności uciec od naszych gospodarzy, bo dobrze nas pilnowali. Mama chwyciła się podstępu. Zaproponowała bratankowi gospodarza, by mnie odprowadził do księdza, który rzekomo zgodził się mnie przyjąć. Chłopak obruszył się: »Żydowskiego bachora będę odprowadzał«. Mama się ucieszyła i oświadczyła, że sama mnie odprowadzi”. Pola Elbinger http://zapispamieci.pl/pola-elbinger/

Niemcy starali się zachęcić polską ludność do tropienia i wydawania Żydów, którzy ukrywali się po aryjskiej stronie, oferując wynagrodzenie w gotówce lub naturze. W Warszawie denuncjator dostawał 500 zł, a granatowy policjant – jedną trzecią posiadanej przez ofiarę kwoty pieniędzy. Na wsiach w dystrykcie warszawskim za schwytanie Żyda Niemcy oferowali metr zboża, litr spirytusu, przydział drewna, żywności czy nawet ubranie ofiary.

Izrael (urodzony w 1934 roku) uciekł z warszawskiego getta na wozie ze śmieciami. „Jednego razu żebrałem u jakiegoś człowieka, ten mnie nakarmił, a potem zamknął w komórce. Sam pojechał na Gestapo, aby mnie wydać (nie należy zapominać, że Niemcy płacili za każde wydane dziecko żydowskie). Na moje szczęście udało mi się uciec. Później znów ukrywałem się w lasach i po różnych wsiach. Któregoś dnia, czołgając się po polu kartoflowym, natknąłem się na mego Ojca, który też ukrywał się w okolicznych wsiach. Ojciec powiedział mi, że jeśli chcę żyć, to nie wolno nigdy przyznać się do tego, że jestem Żydem. On też dał mi polskie nazwisko – Jerzy Staniak (a nie Izrael – jak mnie nazywali w domu). Tata mi powiedział, że muszę poszukać kogoś, kto nauczy mnie modlić się po polsku. Kilka dni po tym spotkaniu Niemcy złapali mego Ojca i go zastrzelili. Mimo że od tylu lat nie widziałem mego Ojca, doskonale go pamiętam. Ja ukrywałem się nadal po różnych wsiach w okolicach Puszczy Kampinoskiej. Pewnego razu postanowiłem przejechać promem na drugą stronę Wisły. Idąc polną drogą, natknąłem się na jakiegoś chłopa, który jechał do promu, i poprosiłem go, żeby mnie zabrał ze sobą.

On się niby zgodził, ale zamiast do promu pojechał w kierunku leśniczówki, gdzie było Gestapo. Tam mnie zostawił i otrzymał nagrodę. Oczywiście tam się znów zaczęła moja tragedia. Gestapowiec badał mnie na różne strony, a ja kłamałem, jak mogłem. Wreszcie kazał mi się rozebrać i zobaczył, że jestem obrzezany. Tak wydało się moje żydowskie pochodzenie. Zamknął mnie na całą noc w piwnicy. Rano zaprowadził mnie na podwórko, i nagle widzę, że wyciąga pistolet. Zrozumiałem, że chce mnie zastrzelić. Wtedy wdrapałem się jak kot na płot i uciekłem w kierunku lasów. Zaczęła się za mną pogoń, ale udało mi się uciec. Po paru tygodniach, pracując u jakiegoś chłopa jako parobek, musiałem pójść z nim do sołtysa po kartki na żywność. Kiedy przyszedłem z tym chłopem do sołtysa, zrobiło mi się niedobrze, ponieważ spotkałem tam tego samego zbira, który chciał mnie parę tygodni temu zastrzelić, Ale teraz ten gestapowiec kazał mi u siebie pracować. Trwało to jakieś dwa tygodnie, po czym oddał mnie do pracy u folksdojcza”. Jerzy Frydman http://zapispamieci.pl/jerzy-frydman/

Bronka (11 lat) przetrwała likwidację getta w Sosnowcu [30] z matką i 13-letnim bratem w wykopanej komórce w piwnicy. Rodzina wydostała się na aryjską stronę, podając się za Polaków. „Od razu udaliśmy się do znajomej w Sosnowcu. Nie pamiętam, przy jakiej ulicy mieszkała, wiem, że nazywała się Twardzik. Gdy nas zobaczyła, była zaskoczona i przestraszona. Po zapewnieniach, że nikt nas nie widział wchodzących, pozwoliła nam się wykąpać, dała jedzenie. Nie wiem, czy przespaliśmy się u niej, czy od razu pojechaliśmy do Katowic. Mama bała się jechać z dwójką dzieci, między Katowicami a Sosnowcem były bowiem częste kontrole, szczególnie po likwidacji getta. Zapytała się więc, kto chce jechać pierwszy. Wtedy zerwałam się i zaczęłam krzyczeć: »ja, ja, ja.« Pojechałyśmy. W Katowicach pierwsze kroki skierowałyśmy do pani Syndutki. Tam pozostałam, podczas gdy mama natychmiast wróciła po Pawełka. Już go nie zastała. Pani Twardzik kazała mamie natychmiast uciekać i opowiedziała, że brat uparł się wyjść na podwórko do bawiących się dzieci. Ktoś miał zadzwonić na policję. Podobno Pawełek omal nie uciekł przez drewniany płot na sąsiedni plac. Gdy został schwytany, podobno jedną nogę miał już po drugiej stronie płotu. Podobno klęczał przed policjantem i prosił, żeby go wypuścić. Czy tak było naprawdę, nie wiem i nigdy się już nie dowiem. Mama całą okupację przeżyła z nadzieją, że Pawełek żyje gdzieś w obozie czy na robotach i kiedyś powróci. Wyczekiwała go jeszcze długo po wojnie. Nie wiemy, gdzie zginął, jak ani kiedy. Pozostała po nim tylko jedna fotografia. Siedzi na niej pulchny, może czteroletni blondynek w krótkich spodenkach, na dużym kamieniu nad brzegiem rzeki. Nie rozpoznaję go już na tym zdjęciu, ale nieraz zastanawiam się, co by się stało, gdybym to ja czekała na mamę w Sosnowcu. Nie byłam przecież obrzezana, miałam »dobry” wygląd, nie wyszłabym bawić się na podwórko. Może żylibyśmy oboje”. Bronisława Szwajca http://zapispamieci.pl/bronislawa-szwajca/

Irenkę (urodzoną w 1932 r.) wyprowadziła warszawskiego getta matka. Przez jakiś czas obie przebywały u rodziny w Międzyrzecu Podlaskim. Matka zdobyła fałszywe dokumenty i wróciła do Warszawy po męża i drugą córkę. Tam schwytano ją podczas ulicznej łapanki i wysłano na roboty do Niemiec. „Ja byłam u chłopów na wsi: oddano mnie (za pieniądze) »na przechowanie«, ale jak zachorowałam na żółtaczkę i świerzb – odwieźli mnie pod Międzyrzec i wyrzucili z wozu jak worek kartofli, mówiąc, że mam wracać tam, gdzie przedtem byłam. Więc wróciłam do wujka i ciotki, jeszcze jakiś czas tam byłam. Ale w tym czasie organizowano już transporty do Treblinki”. Irena Bołdok http://zapispamieci.pl/irena-boldok/

Pod koniec października 1940 roku Dora (13 lat) wyszła z warszawskiego getta z koleżanką, Polką Janiną Przybysz (Ninką). Wartownicy nie zwrócili na nie uwagi. Przebywała w kilku domach, w zakładzie sióstr Matki Bożej Miłosierdzia przy ul. Żytniej i Hetmańskiej 44 oraz w mieszkaniu Ninki. „Przed 13 czerwca 1943 r. idąc z Ninką Krakowskim Przedmieściem na rogu Miodowej spotkałam p. Pączkowską, która dawniej mieszkała na Żelaznej 79 i dobrze mnie znała. Wzięła mnie za kołnierz od palta i tak prowadziła, mówiąc: »Uciekłaś z getta, a twój ojciec dał pieniądze lub złoto Janinie Przybysz i cię ukrywa. Zaraz cię odprowadzę do getta«. Odpowiedziałam: »Ja sama uciekłam i sama wrócę«. Na jezdni na Miodowej szarpnęłam się i wyrwałam, uciekając wąskimi uliczkami na Starówce. Przestałam biec, bo bałam się, że każe mnie gonić i łapać, a może krzyczeć będzie: »Gońcie ją!« itd.”. Maria Teresa Zielińska http://zapispamieci.pl/maria-zielinska/

Leszek (urodzony w 1931 roku) ukrywał się razem z matką we Lwowie po aryjskiej stronie. „Matka podczas swoich wędrówek zaprzyjaźniła się ze starszą panią mieszkającą przy kościele Karmelitów [31]. Udaliśmy się do niej i zostaliśmy przyjęci. (…) Zbliżały się święta wielkanocne, wszyscy chodzili do kościoła. Nasza gospodyni zabrała mnie na mszę św. Stałem w kościele w tłumie ludzi, zesztywniały ze strachu, automatycznie klękałem, wstawałem, mamrotałem modlitwy. Wydawało mi się, że wszyscy patrzą na mnie. Nagle kobiecy donośny głos zawołał: »Żyd jest w kościele!«. Zrobiło się zamieszanie. Zacząłem przepychać się w stronę zakrystii. Topografię kościoła znałem bardzo dobrze. Wypadłem tylnym wejściem i uciekłem do naszego pokoiku”.

Leszka oddano pod opiekę ukraińskiej dziewczyny. „Ja miałem z Hanią, naszą ukraińską opiekunką, pojechać na wieś, do jej rodziców. Według metryki nazywałem się wówczas Bazyli Szczepański. Znalazłem się w środku ukraińskiej wsi. Wszyscy mnie oglądali, szeptali coś. Siedziałem za stołem i jadłem makowiec z masłem i serem. Był wspaniały, ale trudno go było przełknąć. W nocy obudzono mnie. Izba pełna była chłopów. Hania płakała, a mnie kazano ściągnąć portki. Patrzono, patrzono – później kazano zmówić pacierz. Modlitwy znałem tak doskonale, że mogłem recytować je od tyłu. Ale ludzie nie byli przekonani.

Hania zabrała mnie i ruszyliśmy przed siebie. Wędrowaliśmy wiosenną nocą, nad ranem doszliśmy do innej wsi. Ukryty zostałem w stodole z sianem. Leżałem tu przez trzy dni. Hania przychodziła wieczorem, przynosiła mi jedzenie. Kładła się obok mnie, pieściła, całowała po nogach. Cały czas szeptała po rusku: »Powiedz, powiedz, żeś ty nie jest Żyd«. Zapewniałem ją solennie, że nie. Musieliśmy wracać do Lwowa. Z matką umówieni byliśmy na określony dzień i godzinę w zaułku koło Głównego Dworca. Czekałem wraz z Hanią, kochającą mnie opiekunką. Było wczesne popołudnie, wokół ludzie. Nagle usłyszałem okrzyk: »Żyd!«. Wokół mnie zaczęła gromadzić się grupa wyrostków, zaczęto rzucać w nas kamieniami, słowo »Żyd« pojawiało się coraz częściej, głośniej. Nagle z tłumu wyłoniła się moja matka. Zaczęliśmy się wycofywać ze skweru, a banda chłopaków za nami. Dołączali się dorośli. Ktoś sprowadził ukraińskiego milicjanta, zjawił się niemiecki żołnierz – wartownik z pobliskiego posterunku. Prowadzono nas środkiem ulicy Pierackiego. Sytuacja była jasna – zmierzamy w kierunku ulicy Janowskiej, a tam już wiadomo co. Obóz. Ludzie patrzyli na nas bez wzruszenia. Pamiętam ten wzrok aprobującej ciekawości. Grupa chłopaków otaczała nas, ale coraz mniejsza. Niemiecki wartownik wrócił na swoje stanowisko. Matka i Hania zaczęły prosić ukraińskich milicjantów, aby nas puścili. Wcisnęła im obrączkę ślubną, pierścionek i resztę pieniędzy. Hania włączyła się ze swoim ukraińskim życiorysem. Milicjanci byli niepewni. Byliśmy już tylko sami – niedaleko do obozu na ulicy Janowskiej. Przeważyła chyba Hania i jej wiarygodność. Nagle milicjanci zniknęli, a i my biegiem umknęliśmy między wagony pobliskich bocznic kolejowych”. Leszek Leon Allerhand http://zapispamieci.pl/leszek-alerhand/

Swena (urodzonego w 1931 roku) wysiedlono z rodzicami z Jabłonowa k. Grudziądza do getta w Płocku. Stamtąd trafił do przejściowego obozu w Drzewicy, z którego wysyłano Żydów do obozu zagłady w Treblince. „Z biegiem czasu Niemcy przekazywali administrację granatowej policji. Jak już wspominałem, w Drzewicy też nie było stacjonujących Niemców, nawet podczas istnienia tam getta w latach 1941/42. Getto nie było też odgrodzone od innych części miasta. Wiadomo było, które domy tworzą granicę i co grozi za jej przekroczenie.

Wewnątrz getta śmierć z głodu była na porządku dziennym, ale przez »magiczną granicę« nie było przejścia, ani dla ludzi, ani dla żywności. Byłem świadkiem następującej sceny: nasze mieszkanie znajdowało się w domu na granicy getta. Przez okno zobaczyłem dziewczynę w wieku około 15 lat, przechodzącą do getta z »aryjskiej strony«. Obiema rękoma obejmowała dużą misę, jak do ugniatania ciasta. Spieszyła się, żeby jak najszybciej przekroczyć granicę, i prawie jej się to udało. Nagle otoczyła ją grupa wyrostków. Wyrwali jej z rąk naczynie i przewrócili do góry dnem. Wysypały się kartoflane obierki; po ugotowaniu byłyby wówczas wspaniałym przysmakiem. Jeden z napastników chwycił dziewczynę za włosy i kopiąc, popchnął w kierunku getta. Pozostali zaśmiewali się i ordynarnie wyzywając, pokrzykiwali: »To cię nauczy, że nie wolno ci wychodzić z żydowskiego getta«.

Niestety, zawsze znajdowali się ochotnicy, którzy dobrowolnie czuwali nad tym, aby Żydzi nie opuszczali miejsca przeznaczonego im przez Niemców. Ci z mieszkańców, którzy szmuglowali żywność do getta (za co groziła śmierć), ryzykowali, że zostaną zadenuncjowani przez swoich”. Swen Sonnenberg http://zapispamieci.pl/swen-sonnenberg/

W lipcu 1943 roku trzyletnią Estusię wyprowadzono z getta w Zawierciu. Ojciec oddał dziewczynkę pod opiekę polskiej niani. Przez kilka miesięcy przebywała we wsi Koziegłowy k. Zawiercia u pani Dąbrowskiej jako jej krewna. „W tej samej uliczce Cegielnianej, bardzo blisko nas, po przeciwnej stronie mieszkał szewc Mizera. Pamiętam go, pamiętam ten dom i izbę, do której często mnie wolał. Węszył. On nie mógł znieść moich ciemnych oczu i czarnych, kręconych włosków. Nie wierzył w historyjkę pani Dąbrowskiej. (…) Ciągle mnie zaczepiał, wołał do swojego domu, dawał cukierki, których nie miałam, a bardzo pragnęłam, i wypytywał, jak się naprawdę nazywam, jak mi naprawdę na imię, jak mamusi i tatusiowi, skąd jestem itd. A ja brałam cukierka i niezmiennie odpowiadałam, że nazywam się Dzidzia Matysek, mamusi jest na imię Marysia, a tatusiowi Stasiu i że złapali ich Niemcy i wywieźli na roboty, i ja nie wiem gdzie... i tu zaczynałam płakać. Rolę miałam wyuczoną bezbłędnie. Myślę, że dobrze ją grałam, bo bardzo często żona Mizery lub ktoś inny, kto akurat przy tym był, mówił: »A dajże dziecku spokój« i dostawałam jeszcze jednego cukierka. Odpytywał mnie też z pacierza. A znałam wszystko bardzo dobrze i Ojcze nasz i Zdrowaś Mario, i Wierzę w Boga i Pod Twoją obronę. Najbardziej lubiłam odmawiać Pod Twoją obronę. Umiałam też na pamięć Litanię loretańską i Do wszystkich świętych.

Nie wiem, czy dziś dziecko idące do komunii umie tyle, co ja wówczas. A modliłam się bardzo żarliwie. Ja po prostu wierzyłam, że te modlitwy mnie ocalą – tak mówiła mi moja kochana Marysia, i to mnie długo ratowało, bo ludzie mówili, że żydowskie dziecko tak ładnie nie potrafiłoby się modlić. Ale szewc Mizera wiedział swoje. On wiedział – to jest żydowskie dziecko! Postawił pani Dąbrowskiej ultimatum: albo ona się mnie pozbędzie, albo on idzie na gestapo i zadenuncjuje. Chyba jednak żal mu było sąsiadki (albo bał się zemsty innych sąsiadów), że nie poszedł od razu”. Danuta Hawel http://zapispamieci.pl/danuta-hawel/

W 1941 roku rodzina 11-letniej Danusi zostaje przesiedlona do lwowskiego getta. Ojciec zdobywa dla córki metrykę na nazwisko Danuty Zakrzewskiej i ukrywa ją po aryjskiej stronie. Ale po pewnym czasie okazuje się, że dziewczynka nie jest tam bezpieczna. „Wróciłam do rodziców, którzy nazajutrz mieli zostać przeniesieni do obozu janowskiego razem z pozostałymi przy życiu ludźmi z getta. Rodzice moi myśleli przez cały czas tylko o uratowaniu mnie i brata. Brat mój wyjechał ze Lwowa na tereny okupowane przez Niemców. Przeżył wojnę w mundurze niemieckim. Jego dzieje i innych opisuje książka wydana w języku niemieckim »Gevonen gegen Hitler«. Był o sześć lat starszy ode mnie. Rodzice byli zrozpaczeni. Wiedzieli, że pójście ze mną do obozu janowskiego będzie końcem ich starań. Dosłownie w ostatnim momencie przyszedł wspólnik ojca, pan Baron, który posiadał amerykańskie obywatelstwo. Wraz z żoną i dwojgiem dzieci czekali na wymianę cudzoziemców.

Byli oni, wraz z innymi, skoszarowani w hotelu we Lwowie. Powiedział rodzicom, że wiedzą o jednej osobie (nauczycielce), która może wziąć mnie i matkę do siebie. Za opłatą oczywiście. Tatusia może wziąć jej brat. To była szansa. Ja z mamusią byłam w jej mieszkaniu przez tydzień. Któregoś ranka weszła do naszego pokoju, mówiąc, że przyjdą z biura meldunkowego kontrolować liczbę mieszkańców. Powiedziała: »Ja wezmę Danusię do szafy w kuchni, a mama wejdzie do szafy w pokoju«. Chciałam wejść do szafy razem z mamusią. Mamusia kazała mi być posłuszną. Zarzuciła mi płaszcz na ramiona, bo byłam w koszuli nocnej, i kazała mi iść z tą panią. Widziałam ją wtedy po raz ostatni. Stojąc w szafie w kuchni, słyszałam krzyki wielu osób wyprowadzanych z tego mieszkania. Po krótkim czasie usłyszałam głos brata tej pani. Znałam jego głos, bo przynosił nam listy od tatusia, którego wziął do siebie. Zapytał siostrę, czy u niej już po wszystkim, bo u niego jeszcze nie. Zdałam sobie sprawę, że wydano nas. Pierwszą moją myślą było uprzedzenie tatusia. Może zdążę... Mieszkał w innej dzielnicy Lwowa. Gdy tam dotarłam, sąsiedzi powiedzieli mi, że niedawno wyprowadzono stąd Żyda.

Nie mając dokąd pójść, udałam się do naszego domu na Nowy Świat. Z domu tego wysiedlono nie tylko Żydów. Dom zajęło Gestapo. Spotkała mnie na ulicy nasza dawna dozorczyni, Dani Maciopa. Mąż jej był w policji ukraińskiej. Zabrała mnie do ich mieszkania. Nie pamiętam, jak długo tam byłam. Nic do mnie nie docierało. Któregoś dnia usłyszałam głos pana Barona. Przyniósł list od tatusia z obozu janowskiego. Pan Baron poruszał się swobodnie. Nie nosił opaski. Czekał na wymianę cudzoziemców z Niemcami w USA. Mamusia nie żyła już. Tatuś w liście podał mi dwie możliwości ratunku. Wyjazd z panem Hansem albo wyjazd z panem Baronem. Mogłabym wyjść fikcyjnie za mąż za jego syna, starszego ode mnie o siedem lat. Niestety, wkrótce zostali oni wywiezieni ze Lwowa wraz z wieloma innymi czekającymi na tę wymianę. Wszyscy zostali rozstrzelani. W tej masakrze brał udział pan Maciopa. Wrócił z kolegami, ukraińskimi policjantami, do domu i po pijanemu opowiadał, jak nie mógł strzelać do Baronów. Znał ich sprzed wojny.

Pozostała mi już tylko jedna możliwość, wyjazd do Warszawy. Pan Hans przysłał po mnie Niemca, u którego zamieszkałam jako panna do dziecka (Parkowa 4). Do Warszawy przyjechałam w maju 1943 roku. Getto stało w płomieniach. Miałam trzynaście i pół roku. Pan Hans miał się mną zaopiekować, tak to sobie wyobrażałam. Niestety, wykorzystał mnie w brzydki sposób. Trudno mi o tym pisać. Zostawiło to ślad w mojej psychice. Okradł mnie z pieniędzy, które miałam wszyte w ramionach płaszcza, o czym nie wiedziałam. Musiałam zmienić miejsce pobytu”. Danuta Lis http://zapispamieci.pl/danuta-lis/

Wśród Polaków ukrywających Żydów zdarzali się ludzie, którzy pomaganie traktowali jako źródło dochodu. Chciwość była silniejsza niż strach przed Niemcami. Do takiej osoby trafiła dziewięcioletnia Margarita, gdy w lipcu 1942 roku wyprowadzono ją z warszawskiego getta. Pierwszą noc dziewczynka spędziła razem z opiekunami w piwnicy – na miasto spadały radzieckie bomby. „Ludzie w piwnicy pocieszali się, że bomby przeznaczone są dla Żydów w getcie i będzie wreszcie z nimi koniec. Następny wybuch zagłuszył jęk, który mimo woli wydałam z siebie. Ale pani B. usłyszała i syknęła mi w ucho, bym zatkała pysk. Gdy sąsiedzi dalej chichotali i cieszyli się tym losem »żydków«, nie mogłam się powstrzymać i zaczęłam płakać, szepcząc, że chcę wrócić do mamy. Przecież zgodziłam się rozstać z nimi, żeby mogli żyć, ale jeśli mają być zabici, chciałam być z nimi. Pani B. znów syknęła, bym zatkała mordę, a do sąsiadów szybko powiedziała, że krewna przyjechała ze wsi, bo rodzice zostali wywiezieni na roboty do Niemiec i dziecku się mąci w głowie.

Zagryzałam wargi, ale nie mogłam powstrzymać łkania i łez. Pani B. już nie obejmowała mnie opiekuńczo, ale trzymała mocno, gotowa sama zamknąć mi mordę albo skręcić mi kark, abym nie mogła się więcej trząść. Po nalocie ciągle płakałam, bo uwierzyłam w to, co usłyszałam w schronie. Pani B. ostro zakazała płakać, bo: »Ktoś pomyśli, że robię ci krzywdę, jeśli nie przestaniesz, to dam ci powód do płaczu«. Przestałam i nie płakałam potem przez wiele lat. Natomiast zaczęłam moczyć się w nocy. Zdarzyło mi się to raz jeszcze przed opuszczeniem getta. Rodzice podejrzewali zapalenie pęcherza, ale nie było lekarstw. Nikt nie rozumiał wtedy, że nocne moczenie może mieć podłoże emocjonalne.

Pani B. oskarżała mnie, że jestem zbyt leniwa, aby wstać i załatwić się do nocnika (co było dozwolone, ponieważ ubikacja była na drugim końcu długiego korytarza, wspólna dla wszystkich mieszkańców tego piętra). Moczenie się zaczęło mi się zdarzać regularnie. Stało się nocnym koszmarem. Załatwiałam się tuż przed pójściem do łóżka, od południa niczego nie piłam, starałam się nie zasnąć, ale bez skutku. Bicie było coraz bardziej okrutne. Doszło do tego, że bałam się chodzić do ubikacji w dzień, bo skąd miałam wiedzieć, że na pewno nie śpię i nie obudzę się w mokrym łóżku? Bożenka, córka gospodarzy, była szczupłą, ładną dziewczynką o blond włosach i szarych oczach. Była dwa lata ode mnie starsza, ale pani B. nie wierzyła w mój wiek, bo byłam od niej wyższa. Poprosiłam Bożenkę, aby nauczyła mnie modlitw. Pokazała mi też, jak należy się przeżegnać i dała do czytania katechizm. Rodzina ta nie chodziła do kościoła ani nie widziałam, aby się modlili. Kiedy już nauczyłam się modlitw, zaczęłam się modlić w łóżku. Widząc to, pani B. rozzłościła się, że popełniam świętokradztwo. Bożenka mówiła jej, że ja modlę się szczerze, ale matka jej też nie słuchała. Obolała po częstym laniu, bałam się dostać więcej, więc od tego czasu modliłam się skrycie, prosząc Jezusa, aby wybaczył mi to tchórzostwo i wybaczył też pani B., bo ona nie wie, co czyni.

Znajdowała coraz to nowe powody, aby wyładować na mnie swoją złość, znęcając się nad moją głową, nosem i uszami, bijąc mnie otwartą dłonią lub pięścią po głowie, plecach i ramionach. (…) Pani B. chciała mnie zatrzymać nie dlatego, żeby się nade mną znęcać. Początkowo zgodziła się wziąć żydowskie dziecko ze względu na pieniądze, jakie mogła za to dostać z dwu źródeł, z podziemnej organizacji żydowskiej i polskiej, które nie wiedziały, że ta druga płaci. Ona nie zamierzała być niedobra, ale nie mogła nic poradzić na to, że ja ją tak prowokowałam... Pan B., jej mąż (…), był dla mnie zawsze bardzo miły.

Gdy tylko byliśmy sami, starał się mnie rozbawić, wyskakując z głośnym »buu« lub żartobliwym powiedzonkiem. To było dla mnie przykre. Bezustanny strach, w jakim żyłam, powodował, że nie mogłam odpowiadać równie miło i chciałam po prostu, żeby przestał być miły. Nauczyłam się znosić okrucieństwo, ale uczucie wdzięczności za jego drobne gesty uprzejmości i sympatii było zbyt wielkim ciężarem. Szczególnie trudne okazały się noce, kiedy przychodził do domu pijany i wymyślał żonie za to, jak mnie traktowała. Zaczynali bójkę, która nieodmiennie kończyła się jego pobiciem. Wolałabym przyjąć te uderzenia na siebie, niż patrzeć, jak ten szlachetny człowiek cierpiał za to, że starał się mnie chronić. (…) Prawdą było, że nie byłam głodna. Mimo że jak długo tam byłam, świeżej bułeczki z masłem i szynką nie ujrzałam, to zawsze był na śniadanie ciemny chleb z marmoladą, jakaś zupa na obiad i zazwyczaj kartofle z sałatą na kolację. Pod dostatkiem było kaszy, w zupie albo jako danie. Były smaczne i pożywne. Później, kiedy mogłam chodzić do świetlicy, dostawałam do jedzenia gotowane jarzyny, a podawane tam tłuczone kartofle z marchewką i burakami stały się moją ulubioną potrawą. W niedzielę pani B. często robiła pyzy kartoflane polane cebulą smażoną na słoninie, co bardzo polubiłam. Boże Narodzenie było obchodzone specjalnymi potrawami i zazwyczaj były dwa ciasta, jedno zwykłe – drożdżowe, a drugie – przepyszny makowiec. (…) Wkrótce po moim przybyciu nie wysuwano już stołu kuchennego, żeby wszyscy mogli przy nim siedzieć. Bożenka i ja siadałyśmy osobno przy małym stoliku koło naszego łóżka. Później powiedziano Bożence, żeby usiadła z rodzicami przy stole, a ja zostałam przy jedzeniu sama.

(…) Pani B. powiedziała, że powinnam nazywać ją ciocią, a pana B. wujkiem, skoro byłam u nich jako krewna. (…) Oprócz zdolności zadawania bólu fizycznego ciocia miała bogaty repertuar słowny. Na pierwszym miejscu było wyśmiewanie. Wkrótce po moim przybyciu ciocia zapytała mnie o moją matkę. Kiedy powiedziałam, że była aktorką, roześmiała się. »Ale, ale, umiesz dodawać sobie znaczenia – aktorka, rzeczywiście! Może kiedyś była statystką, ale nie opowiadaj bajek, żeby dodać sobie ważności. Co ty sobie myślisz?«. Po paru tygodniach mojego pobytu rodzice zdołali przekazać przez podziemne kontakty trochę mojej odzieży.

Niektóre rzeczy były bez wątpienia moje. Była sukienka, którą mama uszyła ze swoich starych spódnic. Był sweter zrobiony przez nią ze starego, z którego wyrosłam, i sweterka mamy, ufarbowany na czarno, żeby pokryć różne niepasujące do siebie odcienie. Żadne inne na tej ziemi nie mogły być takie same, jak te zrobione dla mnie. Pakunki nie były przyniesione do mieszkania, tylko jakiś posłaniec zawiadomił ciocię, gdzie je odebrać. Gdy pewnego dnia zobaczyłam Bożenkę w mojej sukience, niewinnie zawołałam: »O, moja sukienka!«, zadowolona, że widzę coś znajomego. Ciocia zmierzyła mnie surowym spojrzeniem, stwierdzając, że właśnie kupiła Bożence sukienkę, a jeśli wygląda podobnie do takiej, jaką kiedyś miałam, to nie powód, żeby oskarżać Bożenkę o noszenie moich rzeczy. Jeśli będzie konieczne, to ona nauczy mnie powstrzymywać niezdrową wyobraźnię i takie uwagi. Oczywiście od tego czasu byłam cicho, gdy rozpoznawałam jakieś znajome rzeczy. Dawała mi niektóre z nich, oświadczając ze słodkim uśmiechem, że moi rodzice w końcu przysłali mi coś. Ona mnie karmi, ale ubierać już nie jest w stanie. Coraz słabiej reagowałam na wszystko, byłam coraz bardziej niezdolna do zrobienia właściwie czegokolwiek, wszystko wypadało mi z rąk, gubiłam pieniądze dawane mi na drobne zakupy. Wtedy następowało: »Jesteś niezguła do niczego« albo »Ty głupia imbecylko, zastanawiam się, jacy są twoi rodzice, że stworzyli takie gówno«. Albo: »Takie byle co jak ty wie tylko, jak siedzieć i srać, i siusiać do łóżka, żeby z lenistwa się z niego nie podnieść«, po czym zazwyczaj następowało bicie. W reakcji na wymyślanie i bicie coraz bardziej twardniałam. I coraz bardziej przekonywałam się, że ona ma rację, że jestem bezużyteczna i bezwartościowa, po prostu karykatura ludzkiego dziecka”. Margarita Turkow http://zapispamieci.pl/margarita-turkow/

12-letni Marian po ucieczce z warszawskiego getta w lipcu 1942 roku mieszkał razem z matką i jej partnerem w Sędziszowie. Posługiwali się sfałszowanymi dokumentami. „Idę więc na stację. Na peron wjeżdża osobowy z Krakowa do Kielc. (…) Jestem już w przedziale, pociąg rusza, jedziemy. Siedzą jakieś kobiety, a naprzeciwko mnie polski kolejarz. Przygląda mi się, przygląda i mówi: »Słuchaj, ty jesteś żydek«. »Co pan, pracuję, widzi pan, paczkę zawożę na pocztę«. »A gdzie pracujesz?«. Pokazuję mu legitymację pracowniczą. Była to legitymacja firmy, w której pracował papa, taka sama, jaką posiadali inni pracownicy. Legitymacje te wystawiała moja matka, która dysponowała pieczątką i drukami. »Chodź ze mną do ubikacji, to sprawdzimy«. »Nigdzie z panem nie idę, zwariował pan? Nie jestem żadnym Żydem, proszę mi nie zawracać głowy«. »No już, idziemy do ubikacji!«. Wzruszyłem ramionami, udałem, że nie rozumiem, o co mu chodzi. Wszystkie siedzące kobiety zachowały absolutne milczenie, jak gdyby w ogóle nic nie słyszały. Jest Jędrzejów, ja wysiadam, on mnie chwyta mocno za ramię i wysiada ze mną. Cały czas mocno mnie trzyma. Rozgląda się za żandarmem. Nie ma w pobliżu ani nawet nie ma granatowego policjanta. Kolejarz zaczyna prawie histerycznie krzyczeć do ludzi na peronie: »Cholera, nigdzie nie ma żandarma, ludzie wołajcie banszuca!« [32]. A tu już zbiegowisko i to dość spore. »Co? Żydka złapali! Żydka złapali!«. Radość, euforia, zupełnie jakby był jakiś odpust i sztuczki magika albo dwugłowe cielę. Miałem niebywałe, wprost nieprawdopodobne szczęście – nie było żandarma. Jest ich zawsze pełno na stacji. Cud? Kolejarz spieszył się na dyżur do Kielc, pociąg już ruszał, puścił mnie, wskoczył w biegu do pociągu i odjechał. Jeszcze zdążył mi odszczeknąć, że gdyby nie służba, to bym się przekonał. (Myślę, że długo bym się nie musiał przekonywać...). Kolej była zmilitaryzowana i taka nieobecność w wyznaczonym terminie mogła dla niego samego mieć poważne konsekwencje. Szczęśliwie też, że wśród zbiegowiska nie znalazł się czynny kontynuator dieła tego kolejarza. Tłum się rozszedł, chyba trochę zawiedziony brakiem puenty. Uznali więc, że widowisko się zakończyło. Poszedłem na pocztę, nadałem paczkę i wróciłem do domu. Matka i papa byli przerażeni. Bali się, że mógł zapamiętać dane z legitymacji i zjawi się w Sędziszowie. Ale chyba był tak zacietrzewiony i zamroczony nienawiścią, że o tym zapomniał. A ja już od tego momentu nosa z domu nie wyściubiałem”. Marian Kalwary http://zapispamieci.pl/marian-kalwary/

14-letnia Stasia z mamą i bratem mieszkali we Lwowie poza gettem. Matka wyrobiła sobie „oryginalną” metrykę urodzenia na ormiańskie nazwisko Łukasiewicz. „We wrześniu 1943 roku Jaś poszedł do klasy trzeciej szkoły podstawowej, a ja do pierwszej klasy dwuletniej szkoły handlowej. (…) W obu moich szkołach atmosfera była życzliwa. Nigdy nie spotkałam się z żadnymi przykrościami. Muszę powiedzieć, że w tym czasie (12–14 lat) skręciły mi się włosy i bardzo wybujał nos. Mama mocno splatała mi włosy w sztywne warkoczyki, co niektóre koleżanki bardzo śmieszyło. Byłam chuda i dość wysoka. Najbardziej przyjaźniłam się z Jadzią Mazur. Do szkoły zwykle odprowadzała mnie Mama, bo bała się o mnie, ale 13 marca 1944 roku jechałam tramwajem do szkoły z Jadzią. Raczej wyczułam niż zobaczyłam wysokiego mężczyznę. Wysiadłyśmy z tramwaju i udałyśmy się w kierunku szkoły. Kiedy przechodziłyśmy obok katedry ormiańskiej zatrzymał nas policjant ukraiński, któremu towarzyszył wysoki mężczyzna z tramwaju. Policjant grzecznie poprosił mnie o wylegitymowanie się. Wysoki mężczyzna bardzo agresywnie wykrzykiwał: »To Żydówka!«. Okazałam legitymację szkolną. Policjant obejrzał ją i powiedział, że mogę iść do szkoły. Mężczyzna wykrzykiwał do policjanta, że ma mnie aresztować i zwrócił się do mnie, abym odmówiła pacierz. Powiedziałam, że na pewno nie będę się modlić na jego życzenie. Jadzia przez cały czas mówiła, że chodzimy razem do szkoły i że jestem jej koleżanką. Policjant ponownie powiedział, że możemy iść do szkoły. Mężczyzna wykrzykiwał, że on sprawdzi to w komisariacie. Poszłyśmy do szkoły. Po powrocie do domu opowiedziałam o zdarzeniu Mamie i pani Brzozowiczowej. Były przerażone, pani Antonina powiedziała, że teraz, gdy na policji są wszystkie moje dane z adresem włącznie, powinniśmy się wyprowadzić. Nie mieliśmy gdzie się udać. Mama z Jasiem odwiedzali znajomych i znajomych znajomych, szukając lokum. Nie udało się, wszędzie nam odmawiano. Po niedługim czasie nadal mieszkaliśmy u p. Brzozowiczowej. Powiedziała, że możemy zostać. Że była u spowiedzi i ksiądz powiedział jej, żeby nas zostawiła u siebie. Jeszcze przedtem usłyszałam przez zamknięte drzwi, jak Ita (córka p. Antoniny) stanowczo zabraniała matce wymawiania nam mieszkania. Od tego czasu nie wychodziłam z domu, oficjalnie z powodu choroby. Koleżanki regularnie przynosiły mi notatki z lekcji, które przepisywałam, aby móc zaliczyć rok »po chorobie«, co też nastąpiło”. Stanisława Wincza http://zapispamieci.pl/pastor-wincza/

ZWYKLI BOHATEROWIE

Z datą 15 października 1941 roku ukazało się rozporządzenie generalnego gubernatora Hansa Franka informujące o karze śmierci [33] dla każdego Polaka, który pomaga Żydowi. Groziła ona osobom, które udzieliły uciekinierowi z getta schronienia, ofiarowały żywność, pieniądze, ubranie, udzieliły pomocy medycznej, zapewniły transport czy przekazały korespondencję. Celem rozporządzenia było zniechęcenie Żydów do szukania pomocy oraz zastraszenie ludności polskiej. W praktyce do lata 1942 roku Polaków, którzy nieśli pomoc Żydom po aryjskiej stronie, karano grzywną i więzieniem. Gdy rozpoczęły się deportacje, Niemcy zaostrzyli kary – Żydów zabijano natychmiast, w przypadku Polaków kara śmierci zaczęła być stosowana. Nie zawsze jednak konsekwentnie – w niektórych przypadkach zamieniano ją na pobyt w obozie koncentracyjnym lub więzieniu. Władze niemieckie ogłaszały też amnestie dla Polaków, którzy sami donieśli, że ukrywają Żydów. Często jednak Niemcy mordowali schwytanych Żydów wraz z opiekunami na miejscu lub najbliższym posterunku policji bądź żandarmerii. Zabraniali także pochówku na cmentarzu – ciała ofiar grzebano na polach, przy drogach czy na miejscu zbrodni. Represjami zagrożone były rodziny pomagających, a nawet całe społeczności. Strach przed Niemcami był, zdaniem wielu historyków, jednym z głównych czynników powstrzymujących Polaków od udzielaniem pomocy żydowskim uciekinierom. Nie wszyscy mu jednak ulegali.

W dniu zamknięcia getta we Lwowie matce 10-letniej Marysi udało się uciec z miasta z dwojgiem dzieci. „Przedmieścia były obstawione przez Niemców i będących na ich usługach Ukraińców. (…) W opuszczeniu Lwowa pomogła nam nasza była dozorczyni, która dała mojej matce swój paszport wydany przez władze rosyjskie. Moja matka wkleiła do niego swoje zdjęcie. Dokument ten pozwolił ukrywać się »na aryjskich papierach« i poruszać między ludnością polską”. Maria Kraft http://zapispamieci.pl/maria-kraft/

Sabina (urodzona w 1928 roku) w warszawskim getcie szmuglowała żywność, żeby utrzymać ciężko chorą matkę i siostrę (ojciec umarł z głodu). Podczas kolejnej wyprawy została po aryjskiej stronie. „Do getta już nie wróciłam, nie mogłam. Wszystkie przejścia były strzeżone. Nie dało się prześliznąć pod murem. Zostałam sama, bez pieniędzy, głodna. Zaczęłam błąkać się po ulicach. Chodziłam tylko nocą, ażeby swoim nieświeżym wyglądem nie zwracać uwagi. W dzień jak mysz chowałam się po różnych zakamarkach. I tak, nie wiem po ilu dniach, nocach, trafiłam na Mokotów na ulicę Skrzetuskiego, do państwa Danuty i Jerzego Downarowiczów. Nakarmili, wyszorowali, dali smak ciepła rodzinnego. Jerzy Downarowicz, pseudonim Szmidt, pisał na maszynie woskówki, a jego żona Danuta odbijała na powielaczu gazetkę konspiracyjną »Dzień«, która między innymi docierała do getta warszawskiego. Jerzy kierował tzw. dzikim kolportażem w akcji »Żegota«, wzywającym Polaków do niesienia pomocy Żydom. Szczęście trwało krótko, ktoś zakapował i musiałam odejść. Tym razem trafiłam do państwa Bokusów na Służew, którzy mimo własnej licznej rodziny – pięcioro dzieci i małżeństwo – nie wyrzucili mnie. Traktowano mnie jak szóste dziecko. Było mi u nich dobrze. Tylko w nocy popłakiwałam, co się stało z mamą i siostrą. I tu nie trwało to długo. Ktoś znów zakapował. Dostałam nowy adres: rodzina Komorowskich, Warszawa, ulica Siewierska 14. I tutaj było mi bardzo dobrze, ale zakapował mnie wyrostek, który, tak jak ja, szmuglował żywność z bazaru do getta, a nawet pomagał mi przechodzić przez mur! Poznał mnie teraz i ryknął na cały głos: »Żydówica! Do pieca z nią!«. Trzeba się więc było znów przenosić... Następny etap wiódł do sióstr p. Komorowskiego, Marii i Zofii Komorowskich (Zofia Ślaska), Warszawa, ulica Koszykowa 29. Tam dotrwałam i przetrwałam Powstanie Warszawskie [34] aż do kapitulacji”. Sabina Wylot http://zapispamieci.pl/sabina-wylot/

Naftali miał 10 lat, gdy Niemcy zastrzelili mu ojca, a matka z siostrą zginęły w getcie w Mostach Wielkich [35]. Potem chłopiec z bratem przebywał w getcie w Żółkwi [36]). „Tu żyliśmy jak w obozie koncentracyjnym: druty kolczaste chyba pod prądem, codziennie pojedynczy ludzie zabijani, straszliwy głód, potworna ciasnota, nędza trudna do opisania. (…) Tak to życie trwało do dnia likwidacji getta. (…)

Na drugi czy trzeci dzień po tej masakrze z terenu getta wyprowadził nas, tzn. mnie i mojego brata, znajomy Ukrainiec z Mostów Wielkich. Dał po kawałku chleba i wskazał, którędy iść bocznymi drogami dwadzieścia kilka kilometrów do polskiej wioski o nazwie Stanisłówka. Po drodze w jednym z ukraińskich domów chyba domyślali się, kim jesteśmy. Młoda kobieta powiedziała: »W Żółkwi Żydów haratali przez dwa dni i jeszcze są«. Zdradzał nas zapewne straszliwy wygląd, ale dali po kawałku chleba i poszliśmy dalej. Mieszkańcy Stanisłówki dobrze znali naszą rodzinę, gdyż ojciec u nich dokonywał zakupów żywności, oni zaś często bywali u nas, przychodząc do Mostów do kościoła lub na zakupy. Od nich spodziewaliśmy się pomocy, której rzeczywiście nam udzielali. Muszę zaznaczyć, że sami żyli w biedzie, gdyż Niemcy ciągle im zabierali żywność, przychodzili czasem partyzanci radzieccy, bandy ukraińskie, a wszyscy chcieli jedzenia. Mimo to dawali czasem kawałek chleba, czasem trochę strawy, no i udawali, że nie wiedzą, iż zakradamy się na nocleg do stodoły lub do stajni. Latem sypialiśmy w lesie. Pewna rodzina trzymała nas w sianie w stodole dłuższy czas i żywiła, narażając się za to na karę śmierci. Z wnukiem tejże rodziny utrzymuję kontakt do dziś. Nazywają się Zofia i Bogusław Rączkowie, mieszkają w Krakowie. W pewnym okresie zebrała się nas cała grupka, chodziliśmy na cały dzień do lasu, a wieczorem ruszaliśmy na wieś prosić o jakieś jedzenie. Późnym wieczorem zakradaliśmy się do spania. W zimie najlepiej było spać obok krowy, bo było cieplej. Bywały nocne rewizje i kilku Żydów złapano i zastrzelono na miejscu. Gospodarze wybłagali darowanie życia”. Karol Galiński http://zapispamieci.pl/karol-galinski/

Po stracie rodziców, którzy zostali schwytani w Samborze [37] po aryjskiej stronie i wywiezieni do Oświęcimia, 11-letnia Chuwcia została sama z siostrą Esterą. Ukrywały się u miejscowych chłopów, w lesie. „Z powodu odmrożenia nóg nie mogłyśmy iść dalej. Zostałyśmy na wsi u kobiety o nazwisku Jasecha, która okazała się nadzwyczajna. Poza nami ukrywało się u niej jeszcze kilku innych Żydów. Jeden z nich został przez Niemców wykryty i rozstrzelany. Zakopali go pod domem Jasechy. Z nogami było coraz gorzej. Palce nóg początkowo obrzękły, a następnie sczerniały i pewnego dnia te sczerniałe części odpadły. Odsłoniły się do żywego mięsa sączące rany, leczone przez gospodynię zsiadłym mlekiem. Leczenie trwało długo, ale w końcu rany się zabliźniły. Odmrożone palce pozostały krótsze, pozrastane i bez paznokci. Jeszcze przed zagojeniem się ran przeżyłyśmy przeszukiwanie domów przez Niemców. Tuż przed ich pojawieniem się gospodyni zapakowała nas w worki i wyniosła nad rzekę. Krwawiące rany wytyczały ścieżkę, którą niosła nas Jasecha, ale Niemcy pewnie uważali, że ślad wyznaczyło niesione do kryjówki mięso. Kolejny raz uszłyśmy śmierci”. Chuwcia W. http://zapispamieci.pl/chuwcia-w/

W końcu 1942 roku matka z trzyletnią Esterką uciekła z getta w Chełmie [38]. Ukrywały się w okolicy. „Na początku zimy 1943 r. Matka pozostawiła mnie we wsi Pławanice u gospodarzy o nazwisku Struś. Sama z kilkoma jeszcze osobami narodowości żydowskiej ukrywała się w okolicznych lasach, gdzie, jak dowiedziałam się z rozmów gospodarzy, wszyscy zostali zabici. Rodzina Strusiów była biedną rodziną. Były tam cztery osoby: stara gospodyni Strusiowa (chyba Józefa), jej syn Mieczysław Struś i młode małżeństwo Józefy Strusiówny i Antoniego Sapuły. Mieszkanie stanowiła jedna izba z klepiskiem zamiast podłogi. W izbie tej znajdował się piec kuchenny z zapieckiem. Ten zapiecek był moją kryjówką. Gdy ktoś obcy wchodził do izby, szybko wdrapywałam się tam i siedziałam cichutko. Pod koniec zimy zaczęło brakować chleba. Gospodarze zaczęli też obawiać się, że ktoś obcy zauważy, że ukrywają żydowskie dziecko i doniesie o tym. Strusiowa zwierzyła się z tego pani Leokadii Wojtkiewicz, którą spotkała w Polskim Czerwonym Krzyżu w Chełmie. Pani Leokadia, chcąc uratować nieznane sobie żydowskie dziecko, zabrała mnie od Strusiów i zawiozła wiosną 1944 r. do Warszawy do rodziny swojej siostry – Joanny i Karola Kuleszów. Mieli dwoje dzieci, Leszka i Bożenę. Byłam od nich trochę młodsza i sąsiedzi uważali, jestem nieślubnym dzieckiem pani Leokadii Wojtkiewicz, która przyjeżdżała czasami z Chełma, przywożąc coś do jedzenia. Rodzina państwa Kuleszów też była w ciężkich warunkach materialnych, ale nie byłam u nich głodna. Pamiętam, że nie ukrywałam się, chodziłam razem z Bożenką i uważano nas za kuzynki, a ja w myślach dziwiłam się, że nikt nie wie, że jestem żydowskim dzieckiem”. Maria Ochlewska http://zapispamieci.pl/maria-ochlewska/

Po śmierci matki i brata w lipcu 1941 r. jedenastoletnim Jasiem zaopiekował się Alfred – dorosły brat przyrodni. Gdy w getcie zapanował głód, chłopiec został wysłany do Krakowa. „W Krakowie znalazłem schronienie po aryjskiej stronie u mojej niani – Katarzyny Żołny, która od zawsze mieszkała z nami. Tam przebywałem do września 1942 r.

Ociec mieszkał w getcie i często nas odwiedzał, zaopatrzony w »żelazne« papiery wydane przez firmę Solvay, która też wypłacała mu pensję. Jednak podczas jednej akcji w krakowskim getcie w maju 1942 r. ojciec został schwytany i wysłany do jednego z obozów zagłady. Tam zginął. We wrześniu na adres niani nadeszła wiadomość, że w podobny sposób zginął mój starszy brat Alfred. Pozostałem bez środków do życia, na utrzymaniu niani, żyjącej z emerytury.

Wzrasta stan zagrożenia. Gospodarze, u których niania wynajmuje pokój, boją się przechowywać Żyda i zmuszony jestem do przejścia do getta. Mieszkam, a raczej gnieżdżę się, u znajomych moich rodziców, którzy mi trochę pomagają. Jednocześnie sam staram się zarobić na utrzymanie, handlując na ulicy papierosami.

Udaje mi się przeżyć kilka akcji likwidacyjnych dzięki pomocy żydowskiego policjanta, znajomego moich opiekunów, który na czas trwania akcji wyprowadza mnie z getta. Po stronie aryjskiej koczuję i śpię na Plantach. Dokarmia mnie niania. Po zakończeniu akcji przekradam się z powrotem do getta.

W połowie maja 1943 r. następuje likwidacja getta krakowskiego. (…) Błąkam się po ulicach i nagle nieznany mi furman wciąga mnie na platformę, zakrywa stertą butów i wywozi poza druty getta. (…) Decyduję się na wyjazd do Warszawy, gdzie ukrywa się jeszcze mój wujek Lolek – brat mamy. Wkradam się do nocnego pociągu pełnego szmuglerów, jadącego do Warszawy. Rano, po wyjściu łapią mnie szmalcownicy. Nic nie mam i nie mogę się wykupić. Odstawiają mnie na posterunek granatowej policji w Al. Jerozolimskich [39]. Tam sprawdzają moje pochodzenie, ale wypuszczają mnie wolno, nakazując, abym więcej się nie pokazywał w tych okolicach. Odnajduję wujka, który załatwia mi fałszywą metrykę i legitymację szkolną. Mając te papiery, zaczynam życie po stronie aryjskiej, często zmieniając miejsce zamieszkania”. Jan Klaper-Karpiński http://zapispamieci.pl/jan-klapper-karpinski/

Tuż przed likwidacją krakowskiego getta matka z dwiema córkami wydostały się na aryjską stronę. Ośmioletnia Janka z matką trafiły pod opiekę rodziny Jętkiewiczów, dziesięcioletnią Ewę umieszczono w majątku Góry u państwa Anny i Ignacego Lubicz-Sadowskich. „Dość szybko po moim przybyciu z mamą do rodziny Jętkiewiczów okazało się, że mama jest bardzo chora: po obustronnym zapaleniu płuc zachorowała na gruźlicę (...) i trzeba ją było gdzieś umieścić w lepszym klimacie. Mama gorączkowała i słabła. Pani Jętkiewiczowa wystarała się o miejsce u pani Ulanowskiej w Milanówku na ul. Podleśnej, gdzie mogła wypoczywać w ogrodzie. Tam woziłyśmy jej z moją opiekunką pożywienie. Mama chciała jednak, żebym ja przyjechała i zaopiekowała się nią. Widocznie czuła, że długo nie pożyje. Tak też się stało. Niestety, zaraziłam się od niej gruźlicą. Mamę umieszczono w Szpitalu Ujazdowskim w Warszawie (...). Pani Jętkiewiczowa odwiedzała ją w szpitalu. Pewnego dnia mama bardzo prosiła o przyprowadzenie mnie do szpitala. Pani Jętkiewiczowa ładnie mnie ubrała i zaprowadziła. Okazało się, że łóżko było puste — mama już nie żyła. (…) Mimo bardzo niebezpieczniej dla nich sytuacji, gdyż była u nich kuźnia pracy konspiracyjnej, miejsce tajnej nauki dla żołnierzy AK (...) oraz punkt kontaktowy dla Delegatury Rządu [40], rodzina Jętkiewiczów zdecydowała się mnie przygarnąć na dobre i złe. W tym czasie byłam jeszcze »szarpana« przez różne opiekunki z akcji »Żegota«, które chciały zostać moimi »mamusiami«, przed czym się ogromnie broniłam i za nic nie pozwoliłam się wydrzeć od przybranej rodziny. Uważałam, że po ogromie przeżyć jest to najbezpieczniejsza przystań dla mnie. Widziałam, że ludzie ci, mimo szalonego dla nich niebezpieczeństwa, ochraniali mnie, żywili, ratowali i to mama moja powierzyła mnie ich serdecznym rękom i dobrym sercom”. Janina Pietrasiak http://zapispamieci.pl/janina-pietrasiak/

Bronia (11 lat) przetrwała likwidację getta w Sosnowcu (w sierpniu 1943 r.) z matką i bratem w wykopanej w komórce piwnicy. Rodzina wydostała się na aryjską stronę, podając za Polaków. 13-letni chłopiec został zadenucjowany i zginął. „Zrozpaczona mama po powrocie do Katowic znalazła nie tylko kryjówkę, ale i ciepłą, współczującą atmosferę u pani Syndutki. Była ona dozorczynią w piętrowym domu przedwojennej znajomej mamy, Ślązaczki, pani Dębińskiej (przy dzisiejszej ulicy Wojewódzkiej). Mieszkała z mężem w parterowej przybudówce w jednym zaledwie pokoju. W rogu stała tam skośnie duża, trzydrzwiowa szafa, za którą znalazłyśmy schronienie. Spałyśmy tam i przebywałyśmy także wtedy, gdy gospodarze byli w domu. Jako dozorcy narażeni byli na wizyty lokatorów budynku. Byli to niesłychanie porządni, uczciwi i heroiczni ludzie. Starsze, bezdzietne małżeństwo po pięćdziesiątce, świadkowie Jehowy, całkowicie bezinteresownie robili wszystko, abyśmy czuły się u nich dobrze. (...) Dzielili się swoim jedzeniem. Mama miała jeszcze wtedy trochę biżuterii. Pani Syndutka nie umiała jej sprzedawać, zanosiła ją więc pani Dębińskiej, która to robiła i przekazywała nam marki. Wiedziała o tym, że ukrywamy się w jej domu. Byłyśmy tam kilka miesięcy, nie wiem dokładnie jak długo. W ten sposób przetrwałyśmy najtrudniejszy chyba dla nas psychicznie okres. (…) Od kogoś z tych znajomych Ślązaków-Niemców mama dowiedziała się o wielkiej uczciwości pewnej rodziny – państwa Czaplów. On był policjantem z volkslistą »dwójką« [41], ale wszyscy w domu mówili tylko po polsku. Mieli dwie córki: moją rówieśniczkę Zuzę i małą Ingrid. Mieszkali z nimi rodzice pani Czapli. Matka, cierpiąca na zaburzenia psychiczne, przysparzała im wielu kłopotów, uciekając z domu i odsłaniając okna w trakcie nalotów. Córka musiała walczyć, aby nie oddać jej do zakładu psychiatrycznego.

Mimo tych problemów państwo Czaplowie przygarnęli także mnie. Traktowali mnie niemal jak córkę, mieszkałam w trzypokojowym mieszkaniu przy dzisiejszej alei Korfantego, zaprzyjaźniłam się z Zuzą, opiekowałam się młodszą, dwuletnią Ingrid, która pokochała mnie tak bardzo, że kiedy leżała w szpitalu na dyfteryt i odwiedzaliśmy ją tam, to przez szybę powtarzała z płaczem tylko moje imię.

Ze szpitala już nie powróciła, zmarła na tę niebezpieczną wtedy chorobę. Ci dobrzy, doświadczeni przez los ludzie ofiarowali mi w samym środku okrutnej wojny namiastkę normalnego życia. Pani Czapla wzięła mnie nawet ze sobą do Wiednia, zamiast Zuzy, która akurat chorowała na jakąś zakaźną chorobę. Zaprosiła mnie tam do lunaparku”. Bronisława Szwajca http://zapispamieci.pl/bronislawa-szwajca/

Anna urodziła się w 1940 roku, w mieszanym małżeństwie, w miejscowości na terenie Rzeszy, przy granicy z Generalną Gubernią. Jej rodziną zaopiekowała się Polka – pani R. „Mieszkaliśmy u Pani R., chyba najlepszego człowieka, jakiego znałam. Ona przygarnęła młode małżeństwo – Żydówkę i goja, kiedy jego rodzina odwróciła się od nich. Ona opiekowała się nami całą wojnę. Odprowadzała mojego Ojca, kiedy był wywożony przez gestapo do Turyngii do obozu pracy dla mężczyzn z mieszanych małżeństwa. Uczyła mnie pacierza i pieśni kościelnych. Pilnowała i chroniła mnie bardziej niż swoje córki. W zamian miała tylko naszą miłość i wdzięczność; na zawsze pozostała moją drugą Mamą. Z naszego miasteczka przeżyły dwie Żydówki: moja Mama i ja”. Anna Maria http://zapispamieci.pl/anna-maria/

Matka Jurka (urodzonego 1933 roku) była Żydówką, a ojciec Polakiem. Mieszkali w Częstochowie. W 1939 roku przyszło na świat kolejne dziecko. W domu panował głód. „Rodzina, która nas przyjęła w czasie wojny, doskonale zdawała sobie sprawę, co jej grozi za ukrywanie nas. Nie byliśmy zameldowani. Matka nie miała kenkart.

Nie mieliśmy kartek żywnościowych. Zameldowany był tylko ojciec, który nadal pracował w Stradomiu i miał kartkę żywnościową. O naszym istnieniu wiedziała nie tylko ulica, ale cała okolica. Chciałbym jednoznacznie podkreślić, że przeżyliśmy okupację dzięki wspaniałym sąsiadom, którzy nas ostrzegali, jeżeli w pobliżu była jakaś łapanka. Schodziliśmy wówczas do dobrze zamaskowanej piwnicy. (…)

Zaczynał się rok szkolny 1940/41 i rodzice nie bardzo wiedzieli, co ze mną zrobić. (…) Po długich wahaniach rodzice zdecydowali, że pójdę do szkoły. Grono nauczycielskie, jak i większość kolegów, wiedziało o moim pochodzeniu. (…) W tych strasznych czasach mojego dzieciństwa musiałem żyć i chodzić zgodnie z poleceniami rodziców: dom, szkoła – kościół, dom. Nigdzie się nie zatrzymywać, nie wchodzić do żadnego z kolegów itp. Wychodząc raz w niedzielę z kościoła (w tej samej dzielnicy), zostałem zatrzymany przez nieznajomą mi panią. »Chodź ze mną« – powiedziała. Zbladłem, myślałem o najgorszym. Chciałem uciekać.

Pani, widząc mój strach, uspokoiła mnie, mówiąc, że zabiera mnie na obiad, i przytuliła, to mnie uspokoiło. Usiadłem przy stole i wtedy po trzech latach głodu jadłem po raz pierwszy rosół z makaronem i mięsem. Kiedy się już najadłem i podziękowałem, pani ta poczęstowała mnie pysznymi słodkimi bułeczkami. Powiedziałem, że tam w domu jest jeszcze moja mała, głodna siostrzyczka, i ta pani kazała mi zabrać ze sobą dużo bułek”. Jerzy Ślęzak http://zapispamieci.pl/jerzy-slezak/

Matka zmarła po urodzeniu Róży. Po wejściu Niemców ojciec z dwiema córkami (sześcioletnią Chaną i czteroletnią Różą) znaleźli się w getcie w Święcianach [42]. Gdy dowiedział się, że wkrótce Żydzi zostaną wywiezieni do obozów zagłady, znalazł dla córek kryjówki poza gettem. „Małżeństwo, które mnie przygarnęło, to Rosjanie, ludzie bezdzietni, państwo Tumanow. U nich ukrywałam się dosyć długo. Pani Tumanow powiesiła nad moim łóżeczkiem obrazek: anioł stróż przechodzący z dzieckiem przez kładkę nad rzeką. Do dzisiaj go pamiętam. Nauczyła mnie pacierza po rosyjsku. Co pewien czas szukano ukrywających się Żydów, a pewnego razu bardzo skrupulatnie w naszym mieszkaniu i obejściu. Ukryto mnie w piecu do pieczenia chleba, jeszcze ciepłym. Do taty zaczęły napływać niepokojące wiadomości o poszukiwaniach Żydów, dlatego też dzieci pani Kuleszo zabrały mnie od państwa Tumanow. Pani Kuleszo, tak żeśmy wszyscy ją nazywali, miała pięcioro żyjących dzieci, a najstarsza córka i mąż zmarli na tyfus we wczesnym okresie wojny.

Mieszkali oni w zaścianku o nazwie Woksa, w kierunku na Zybaliszki, za Święcianami. U pani Kuleszo zaprzyjaźniłam się z dziećmi, pasłam świnie, krowy. Do dziś pamiętam śniadania: wszystkie dzieci gromadziły się przy stole ze swoimi łyżkami, a na stole stała duża, drewniana micha z manną. I tak każdy wyjadał kaszę lub zupę. (…) Siostra [43] trafiła do państwa Zielonków koło Święcian. Mieli oni czworo dzieci, mieszkali na uboczu, w środku lasu. Siostra opowiadała, że pewnego dnia przeszukiwano dom i obejście.

Na Wileńszczyźnie były modne duże piece do wypieku chleba, a na górnej części pieca było obszerne legowisko (można było spać w kilka osób). Właśnie na tym legowisku leżało dużo szmat, różnych ubrań, a siostra była ukryta za tymi szmatami. Niemiec kazał gospodarzowi odgarnąć szmaty i tak się stało. Pan Zielonka zarzucił szmaty i ubrania na siostrę, pokazując, że nikogo nie ma. W krótkim czasie po tym wydarzeniu tata zabrał siostrę do pani Kuleszo. W ten sposób pod koniec wojny znaleźliśmy się razem w jednym miejscu. Pragniemy podkreślić, że nasi opiekunowie: Tumanowy, Zielonki i Kuleszo, to były rodziny o wyjątkowym sercu, dobroci, oddane i uczciwe”. Róża http://zapispamieci.pl/roza-chana/

Rysio (urodzony w 1927 roku) ukrywał się z rodzicami w Warszawie. Dzięki pomocy polskich przyjaciół cała trójka miała oryginalne dokumenty na polskie nazwisko. Zamieszkali w wynajętym pokoju, w wielkim mieszkaniu przy ulicy Zielnej. Ich sąsiadem był młody kleryk Stanisław Kowalski. „Gdy wygasało powstanie w getcie [44], a nadal trwało polowanie na Żydów, zagadnął mnie kiedyś nasz sąsiad, kleryk Stanisław Kowalski.

Był on silnie zaangażowany w działalność konspiracyjną jakiejś skrajnie katolicko-narodowej organizacji, »Miecz i Pług« czy też »Krzyż i Miecz«, dawał mi do czytania ich gazetki. Polska miała być od Krymu aż po prasłowiańską Rugię włącznie. Tym większą niespodzianką była jego propozycja, że byłoby bezpieczniej, gdybym pojechał do jego brata do Henrykowa. Podwarszawski Henryków był wtedy wsią (dziś to już dzielnica Warszawy). Harcmistrz Antoni Kowalski mieszkał w domku otoczonym ogrodem i sadem, dość daleko od innych ludzi. Był on serdeczny i bezinteresowny, a narażał całą swoją rodzinę. Brat obu Kowalskich był księdzem w pobliskich Płudach.

Mieszkałem tam przez lato 1943 r., wdychając pełną piersią atmosferę życzliwości i dobra, która promieniowała od tej rodziny. Korzystałem przy tym zarówno z ciekawych dyskusji z moim gospodarzem, jak i z bogatych zasobów jego biblioteki. Zachodziła tam czasem jedna z sąsiadek, »pani hrabina«. Widziałem, że spogląda na mnie kosym okiem. Pewnego razu po jej wizycie Antoni Kowalski rzekł mi smutny i oburzony, że pani hrabina mu oświadczyła, że czuje się zagrożona moją obecnością i że jeśli się stąd nie wyprowadzę, to będzie zmuszona powiadomić władze. Wróciłem więc do Warszawy. Pobyt w Henrykowie i pomoc braci Kowalskich pozostały jednak w mej pamięci jako jasne wspomnienia z tego ponurego okresu”. Zbigniew Ryszard Grabowski http://zapispamieci.pl/zbigniew-grabowski/

Dziesięcioletni Josek jesienią 1940 roku znalazł się z matką i siostrą (ojciec zginął w Palmirach) w getcie w Jadwisinie. Od września 1942 roku ukrywał się po aryjskiej stronie.

„Musiałem radzić sobie sam. Nadciągnęła kolejna jesień – 1943 roku. Nie mając żadnego punktu zaczepienia, ruszyłem w kierunku miejsca mojego urodzenia, które znałem od dzieciństwa – w rejon Tarchomina, Winnicy, Henrykowa, Wiśniewa. W ciągu dnia ukrywałem się w nadwiślańskich zaroślach. Wieczorami jak wilk zbliżałem się do ludzkich zagród, prosząc o nocleg i skromny posiłek. Nigdy i nigdzie nie spotkałem się z tym, aby ktoś odmówił mi posiłku. Czasami dawano mi nocleg w domu, stodole lub w stajni. Wszędzie też dostawałem na drogę chleb i mleko. Niejednokrotnie przychodziłem do stajni lub obory bez wiedzy gospodarzy. Wówczas korzystałem z jedzenia, które gospodarz dawał koniowi (zboże) lub świniom (gotowane ziemniaki).

Przez dłuższy czas mieszkałem na strychu plebanii. Ksiądz wiedział, że jestem Żydem. Dawał mi schronienie, karmił i prosił dość często, abym podejmował się czuwania przy zmarłych. Godziłem się bardzo chętnie. Miałem ciepłe miejsce pod dachem i pełny brzuch oraz byłem pod opieką księdza. Nie mogłem jednak zbyt długo pozostawać w jednym miejscu. Instynkt mi podpowiadał, że powinienem zmieniać miejsce pobytu. Wędrując tak samotnie wśród ludzi, coraz bardziej czułem, jak umacniało się we mnie dążenie do przetrwania. Bo gdy ukrywałem się sam po domach, w polu, w piwnicy – nie widziałem sensu takiego życia. Na wolności, choć w poczuciu zagrożenia, czułem się znacznie lepiej. Myślałem wówczas, że jestem jedynym żydowskim dzieckiem, któremu udało się przeżyć i że powinienem uczynić wszystko, aby przetrwać i opowiedzieć innym o wielkiej tragedii, jaka mnie spotkała”. Josef Carmeli http://zapispamieci.pl/josef-carmeli/

Trwała likwidacja warszawskiego getta, w nocy 16-letnia Hania przedostała się razem z matką przez mur. „Po ucieczce przez mury na ulicy Nowolipki pojechałyśmy tramwajem na Żoliborz i udałyśmy się do domu naszych znajomych – rodziny Sienieńskich przy ul. Felińskiego. Mieszkały tam matka Władysława i jej córki – moja rówieśnica Zofia i starsza o parę lat Janina. Władysława S. z trudem utrzymywała rodzinę, przywożąc ze wsi olej i sprzedając go w Warszawie. (…) Łatwo można sobie wyobrazić, jakie wrażenie sprawiło ukazanie się w biały dzień w drzwiach dwu takich postaci jak my – moja matka i ja – zjaw z getta. W dodatku niespodziewanie, bo poza zgłoszoną wcześniej chęcią pomocy, nie miałyśmy kontaktu z rodziną, do której przybyłyśmy. (…) Błysk przerażenia w oczach, trudno go do końca życia zapomnieć, ale trwał on tylko chwilę. I zaraz potem radość – jak dobrze, że udało się wam uciec! Wiedziałyśmy o tym, że nasze przybycie stanowiło duże niebezpieczeństwo dla rodzi-ny S., zdecydowałyśmy się jednak na próbę ocalenia i nie widziałyśmy innego wyjścia. Jest oczywiste, że matka i córki S. ryzykowały własne życie. Inni mieszkańcy domu mogli nas łatwo zauważyć, z wyglądu mojej matki można było domyślić się, że jest Żydówką. Nie miałyśmy też żadnych dokumentów. To było niewątpliwe bohaterstwo. Prawie nikt nie zdołałby się uratować bez takiego czyjegoś bohaterstwa. Wiele razy myślałam, jak bardzo trudno byłoby mi podołać takiej sytuacji.

Fałszywe papiery to była metryka urodzenia, na podstawie której wyrabiało się kenkartę, czyli oficjalny dokument czasu okupacji niemieckiej. Metryka mogła być fałszywa albo lepsza – oryginalna po zmarłej osobie. Takie metryki udostępniały kościoły. W domu znajomych spędziłyśmy dwa tygodnie potrzebne do zdobycia dokumentów i wynajęcia jakiegoś pokoju. Nie mogłyśmy pozostać w tym domu, bo w mieszkaniu było bardzo mało miejsca, mieszkali tam inni Żydzi, którzy nie byli w ogóle w getcie. Władysława S. wynajmowała im mieszkanie, wiedząc o ich pochodzeniu, i matka, i córki pomagały im jak mogły. Pomimo bardzo ciężkich warunków materialnych rodziny pomoc była całkowicie bezinteresowna”. Hanna Wehr http://zapispamieci.pl/hanna-wehr/

Krysia (urodzona w 1930 roku) podczas okupacji mieszkała z rodziną w Skałacie [45] w woj. tarnopolskim. „W maju 1942 r. miejscowa nauczycielka po powrocie z wizyty u krewnych w Lublinie opowiadała o przejeżdżających tamtędy transportach wiozących Żydów. Mieszkańcy Skałatu potraktowali tę wiadomość jako złośliwą plotkę, niemniej atmosfera w naszym domu stawała się coraz bardziej nerwowa. Przestałam spotykać się z koleżankami. Wieści o pierwszej akcji mającej objąć ludzi nieproduktywnych, czyli starych i dzieci, dotarły w sierpniu. Zostałyśmy obie (z czteroletnią już siostrą) zawiezione przez znajomą Polkę do jej siostry, mieszkającej w pobliskiej wsi. Wieś nazywała się Hałuszyńce i była zamieszkana głównie przez ludność polską.

Nasza opiekunka była miejscową nauczycielką, mieszkała w małym dworku z dwiema nastoletnimi córkami. Niestety, nie mogłyśmy tam długo pozostać, bo po skończeniu wakacji dziewczynki z miasta budziły podejrzenia sąsiadów i zostałyśmy odwiezione do domu. (…) Tymczasem kolejna znajoma rodziców próbowała ulokować mnie i siostrę u swojej przyjaciółki – tym razem miejscowość była oddalona o kilkadziesiąt kilometrów, przebyłyśmy je furmanką (…) Okazało się, że ta pani nie chce nas zatrzymać i ponownie wróciłyśmy do Skałatu. Nasz powrót wypadł w najmniej odpowiednim momencie – następnego dnia rozpoczęła się największa akcja (…). W dniach 21 i 22 października 1942 roku wywieziono do Bełżca ok. 3000 osób. Pani Kamila Toporowska zatrzymała nas u siebie. Leżałyśmy zaścielone w małżeńskim łóżku. Z sąsiedniego mieszkania wywieziono żydowską rodzinę i tego samego dnia mieszkający w pobliżu ludzie rozgrabili jej dobytek. Nie wiem, gdzie w tych dniach ukrywała się nasza rodzina, ale wszyscy przeżyli.

Rodzicom udało się zdobyć aryjskie papiery. Były to dokumenty ludzi, którzy wyemigrowali z Polski w latach 30. do Ameryki Południowej, przechowywane w archiwum i dostarczane (czy może sprzedawane) przez zatrudnionego tam urzędnika. Moje i mamy były na to samo nazwisko, taty na inne, a siostra nie miała metryki, ale w jej przypadku (nie była w wieku szkolnym) miało to mniejsze znaczenie. W Skałacie mieszkała ciotka, żona pułkownika, która przed ślubem zmieniła wyznanie na rzymskokatolickie. Miała kontakty z miejscowym duchowieństwem i znała młodego wikarego, ks. Bronisława Majkę. Przy pomocy zaprzyjaźnionych Polaków zorganizowano nasz chrzest (wszystko odbyło się w konspiracji). W tym właśnie czasie ks. Majka dostał przeniesienie do innej parafii i zabrał ze sobą moją siostrę i mnie. To było Tłuste, małe miasteczko leżące przy słynnej od czasu września zaleszczyckiej szosie [46]. Uchodziłyśmy oficjalnie za jego krewne, których ojciec dostał się do niemieckiej niewoli. Moja pięcioletnia siostra nad podziw szybko nauczyła się nowego życiorysu i nigdy z niczym się nie zdradziła. Opiekowała się nami miła młoda zakonnica, siostra Teresa, prowadząca ochronkę. Odnoszę wrażenie, że oprócz ks. Majki i miejscowego dziekana ks. Stanisława Szkodzińskiego o naszym prawdziwym pochodzeniu wiedziało, lub może się domyślało, więcej osób. Ksiądz zapisał mnie do miejscowej szkoły polskiej i przygotował do I komunii. Podstawowych modlitw nauczył mnie wcześniej dziadzio, Leon Salz. (…) Zima była bardzo ciężka, ale udawało nam się przeżyć dzięki pomocy miejscowych Polaków. Oprócz wspomnianej już siostry Teresy, która ratowała nas paczkami z RGO [47], okazywały swoją życzliwość dwie nauczycielki, siostry Franklówny, a także miejscowy nadleśniczy inż. Jan Świąder (jak się później okazało, w nadleśnictwie też ukrywał Żydówkę). W tym czasie bandy banderowców bardzo rozszerzyły swoją działalność, powodując exodus polskiej ludności ze wsi do miasteczek. Wsie były podpalane, a ich mieszkańcy mordowani w okrutny sposób”. Krystyna Smolik http://zapispamieci.pl/krystyna-smolik/

Irena (urodzona w 1932 roku) wyszła z matką z warszawskiego getta. Ukrywając się po aryjskiej stronie, kilka razy otarła się o śmierć. „W następnej obławie moją ciotkę, mnie i całą rodzinę z Międzyrzeca zapakowano do wagonu, na wywózkę – pewno do Treblinki. Matki z nami nie było. I wtedy, w wagonie, mój wujek lekarz sobie, żonie i dziecku wstrzyknął morfinę. Mnie też chciał zrobić zastrzyk, ale był straszny ścisk, zamieszanie, ktoś mnie odepchnął, znalazłam się w pobliżu drzwi. Ja nawet nie bardzo sobie zdawałam sprawę, że oni już nie żyją, chociaż wiedziałam... Wujek powiedział, że to jest zastrzyk śmiertelny, my i tak jedziemy na śmierć, więc żeby uchronić wszystkich... Może ja sama uciekłam od tego zastrzyku? Nie pamiętam.

W każdym razie znalazłam się blisko drzwi. Kolejarz, który tam był, zapytał: »Jak masz na imię, dziewczynko?«. Odpowiedziałam: »Irena«. Powiedział, że mam oczy niebieskie, podobne do oczu jego córki... Wyciągnął mnie stamtąd, mówiąc: »Chodź prędko, nic nie mów«. Schował mnie na dworcu, w ubikacji. Kiedy transport odszedł, przyszedł po mnie”. Z dworca Irena poszła do koleżanki swojej matki – pani Cydzikowej, która jakiś czas przechowała ją u siebie, a potem umieściła w domu sierot prowadzonym przez zakonnice. „(…)

Siostry zakonne doskonale wiedziały, że jestem Żydówką. Byłam bardzo zabiedzona, z mysimi ogonkami, żółta jak cytryna z powodu żółtaczki. Nie wiem, jak długo byłam u tych zakonnic. Pewnego razu przyszli Niemcy i powiedzieli zakonnicom, że jeżeli mają żydowskie dzieci – muszą je oddać. Skąd przyszły, tam mają iść. Zakonnice postanowiły, że mam wrócić do tej pani, która mnie przyprowadziła. Trzeba było widzieć minę pani Cydzikowej, kiedy mnie zobaczyła... Powiedziała, że jest jej szalenie przykro, ale niestety nie może mnie trzymać i muszę wrócić do zakonnic. Nie bardzo wiedziałam, co robić; ze dwa razy chodziłam tam i z powrotem.

W czasie tych wędrówek w połowie drogi złapała mnie noc. Mogła to być późna jesień, bo chodziłam już w palcie zimowym. Spędziłam noc na progu kostnicy przy kościele. Bardzo zmarzłam i przeziębiłam sobie pęcherz, co chwila biegałam siusiać. Rano przyszła żandarmeria. Zapytali: »Co tu robisz dziewczynko?«. Odpowiedziałam, że czekam na mamusię, choć przecież mamy już tam nie było. »A gdzie mamusia?«. »Poszła do sklepu«. Raz wrócili – ja siedzę. Drugi raz – siedzę. Powiedzieli: »Chodź z nami, twoja mamusia chyba nie przyjdzie«. Zaprowadzili mnie do ratusza, do burmistrza. A burmistrz był volksdeutschem, zdaje się, że nazywał się Majewski. Chyba już to było po wszystkich wywózkach Żydów. Nie wiem, który rok był wtedy. Burmistrz wpadł na pomysł, żeby mnie oddać do domu starców, żebym przeczekała najgorszy okres. On się zorientował, że jestem Żydówką. Jak się ktoś pytał, jak się nazywam, mówiłam: »Irena Likierman«. Cóż więcej…”.

Z domu starców Irena znowu trafiła do sierocińca i przeżyła tam kolejny rok. „(…) Pewnego razu, przed 1944 rokiem, gdy nie wolno mi było wychodzić do miasta, poszłam zobaczyć dom Kozsesów (ciotki i wuja). Stanęłam przed wystawą ich apteki. Myślałam o wszystkim, co się stało. Poczułam, że za mną staje Niemiec z psem. Widziałam jego odbicie w szybie. Pies zaczął mnie obwąchiwać. Pamiętam swoją determinację. Bałam się odwrócić. Niemiec wziął mnie za ramię i odwrócił twarzą do siebie. »Jude?«. »Jawohl« – odpowiedziałam. Popchnął mnie i powiedział: »Raus«. Nie pobiegłam. Poszłam. (Ten Niemiec był podobno katem Miedzyrzeca)”. Irena Bołdok http://zapispamieci.pl/irena-boldok/

12-letni Józio przebywał w getcie w Borysławiu. Ukrywając się z matką w schowkach i piwnicach, uniknął wywózki do obozu zagłady w Bełżcu. „Jakoś w tym czasie wyszedłem z mamą na ulicę, niedaleko domu, i po chwili ludzie zaczęli biec i uciekać, wołając: »Łapią, Niemcy łapią«…(…) Otworzyłem czym prędzej drzwi od komórki i wepchnąłem do niej mamę, zamykając za nią drzwi na kłódkę, i uciekłem na tył posesji, a dalej znanymi sobie zakamarkami. Znalazłem się na skraju dzielnicy aryjskiej. I tu jakby spod ziemi wyrósł przede mną – jak olbrzymi pomnik – Reitter-zugspolizei (konny policjant).

Popychał mnie końskimi przednimi nogami w stronę getta. Ja byłem tak wystraszony, że na krzyki policjanta krzyczałem też: »Ja nie Jude, ja nie Jude«. I tu przyszli mi z pomocą chłopcy ukraińscy, którzy w pobliżu paśli krowy, wołając po ukraińsku: »On ni Jude, on ni Jude, hody do nas«. Po tym nawoływaniu Niemiec powoli się oddalił. Tych chłopców zesłał mi chyba sam Pan Bóg!”. Józef Lipman http://zapispamieci.pl/jozef-lipman/

Regina (urodzona w 1927 roku) mieszkała z rodzicami w Baranowiczach [48]. „Po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej 22 czerwca 1941 r. i wkroczeniu wojsk hitlerowskich na te tereny rozpoczęły się prześladowania Żydów. (…) W końcu sierpnia 1941 r. hitlerowcy złapali osiemnaścioro dzieci, wśród których również się znalazłam.

Wywieźli nas samochodem ciężarowym za miasto, gdzie kazali nam wskakiwać do rozpalonego ogniska. Bili i popychali do ognia. Był to prawdziwy koszmar. Uratował nas oficer austriacki (tak się przedstawił), który przejeżdżał drogą. Krzyczał na tych żołnierzy i kazał przerwać zbrodniczą zabawę – »wesołe palenie dzieci na stosie«. Swoim ciężarowym samochodem przywiózł nas prawie do centrum miasta. Jego kierowca pomagał nam przy wsiadaniu i wysiadaniu z samochodu”. Regina Loss-Fisior http://zapispamieci.pl/regina-loss-fisior/

PRZYBRANE MATKI

Osoby, które pomagały Żydom podczas okupacji niemieckiej, czyniły to z różnych powodów – mając żydowskich znajomych i przyjaciół kierowały się pobudkami altruistycznymi, powodowane były obowiązkiem patriotycznym i nakazem moralnym, traktowały udzielanie pomocy jako sposób na poprawienie swojej sytuacji materialnej. Byli także ludzie, którym chodziło wyłącznie o zdobycie majątku, a los Żydów był im obojętny. W przypadku ratowania żydowskich dzieci pojawiał się także motyw emocjonalny, dotyczył zwłaszcza samotnych kobiet i bezdzietnych małżeństw. [49]

Eżbietka urodziła się w warszawskim getcie w 1942 roku. Uśpione niemowlę wywiózł przedsiębiorca budowlany. „Miałam siedemnaście lat, kiedy przypadkiem dowiedziałam się, że wszystko, co wiem o sobie, jest nieprawdą. Moja mama wcale mnie nie urodziła, tylko zaopiekowała się sześciomiesięcznym niemowlęciem. Rodzice moi i rodzina zginęli, a ja jestem żydowskim dzieckiem uratowanym cudem, który najpewniej by się nie zdarzył, gdyby nie wspaniali ludzie zdolni do najwyższych poświęceń. Moja przybrana mama Stanisława Bussoldowa była położną i współpracowała z »Żegotą«.

Była w kontakcie konspiracyjnym z panią Ireną Sendlerową, która robiła wszystko, co w ludzkiej mocy, żeby ratować żydowskie dzieci. Moja przybrana mama odbierała porody od ukrywających się Żydówek, przechowywała w swoim domu dzieci, wspólnie z zaufanymi ludźmi wyrabiała im odpowiednie dokumenty i wyszukiwała w polskich rodzinach bezpieczne schronienia dla swych małych podopiecznych. Ja zostałam u niej na zawsze. Ofiarowała mi szczęście i pełne miłości dzieciństwo”. Elżbieta Ficowska http://zapispamieci.pl/elzbieta-ficowska/

Marysia przebywała z rodzicami i dalszymi krewnymi w pobliżu Połańca (woj. tarnobrzeskie) w bunkrze w lesie. W czerwcu 1941 roku rodzice oddali dwuletnią dziewczynkę pod opiekę polskiego małżeństwa Józefy i Jana Kosowiczów. Wkrótce zginęli razem z innymi mieszkańcami bunkra. „Pozostałam wówczas na stałe w domu Kosowiczów. Miejsce, gdzie prawdopodobnie był schron, odwiedzamy wraz z mężem i palimy znicze. Kosowiczowie mieli czworo dzieci i z narażeniem życia zajęli się mną. Ukrywali mnie wśród krewnych i znajomych w różnych miejscowościach, gdyż trzeba było często zmieniać miejsce pobytu. Pamiętam jak przez mgłę, że przewożono mnie promem przez Wisłę do Mielca w worku pod siedzeniem furmanki, przykazując, bym siedziała cicho. Najdłużej przebywałam u siostry mojej przybranej mamy Weroniki Warchowskiej we wsi Starościce koło Lublina. Weronika przez dłuższy okres nic nie wiedziała o moim pochodzeniu. Byłam tam przedstawiana jako dziecko Kosowiczów. Również inni krewni, znajomi i sąsiedzi nie podejrzewali, że jestem żydowskim dzieckiem. W 1950 roku zostałam adoptowana przez Józefę i Jana Kosowiczów”. Maria Kosowicz-Bartnik http://zapispamieci.pl/maria-kosowicz/

Ojciec uciekł z Wilinke z getta w Butrymańce [50] nocą z 7 na 8 września 1941 roku, kilka godzin przed rozpoczęciem akcji likwidacyjnej. Chłopiec miał wtedy trzy lata. „Uratowała nas obu razem z czteroosobową rodziną doktora Abla Gabaja przebywająca chwilowo w tamtych stronach wilnianka, mgr Janina Zienowiczówna (obecnie po mężu Zagałowa, zamieszkała w Warszawie). Początkowo wszyscy ukrywaliśmy się w kryjówce w Puszczy Rudnickiej. Po trzech dniach trójkę dzieci: mnie, pięcioletnią Renanę (zwaną odtąd Danusią) i dziesięciomiesięcznego Beniamina (zdrobniale Mimusia) Zofia Kukolewska przywiozła do Wilna do domu państwa Zienowiczów. Odtąd przez całą okupację hitlerowską opiekowała się nami Helena Zienowiczówna (1906–1985), zakonnica ze Zgromadzenia Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Wilnie przy ulicy Rossa (potocznie zwana wizytką). Mimusia i jego siostrzyczkę odebrał po wojnie ich ojciec, dr Gabaj (…)

Nade mną matczyną opiekę sprawowała Helena Zienowiczówna przez całych osiemnaście lat, aż do mej repatriacji do Polski. A nie były to bynajmniej lata łatwe... W dodatku, kiedy trafiliśmy do jej domu, nie znaliśmy w ogóle polskiego, a mieliśmy uchodzić za jej bratanków lub w innych sytuacjach – za jej własne dzieci. Byłem wtedy gadatliwym i towarzyskim czterolatkiem, posługującym się wyłącznie słownictwem żydowsko-litewskim. Mama obu tych języków w ogóle nie znała, a my z Renaną nie rozumieliśmy po polsku. Ja miałem skłonność do spontanicznego witania wszystkich gości i demonstrowania im nowo nauczonych polskich zdań wymawianych z akcentem żydowskim. (…) Zagrożenie mimo wszystko utrzymywało się. Mama oświadczyła nam z Danusią (Renaną), że trzeba się bardzo modlić i szykować na śmierć, bo mogą zabrać nas na Ponary, że pojedzie z nami i z nami umrze, żebyśmy się niczego nie bali, i to jej zapewnienie dawało mi poczucie bezpieczeństwa. Przy mamie nigdy nie odczuwałem lęku. Ona się za mnie bała”. Wilhelm Zienowicz http://zapispamieci.pl/wilhelm-zienowicz/

Dwuletnia Masza w czerwcu 1941 r. znalazła się z rodzicami w wileńskim getcie. „Moja mama, pewna śmierci, wypędzona do pracy poza teren getta, zabrała mnie i w umówionym miejscu oddała w ręce niani. Niemiec konwojujący Żydów odwrócił się. To było w październiku 1941 roku. Moja ukochana niania przepisała mnie na swoje nazwisko, zmieniając mi nieco datę urodzenia. Od tej pory stałam się Marysią Butkiewicz, urodzoną 12 maja 1939 roku w Wilnie. Bardzo chorowałam po pobycie w getcie, byłam zawszona i pokryta strupami. Niania sporo się natrudziła, aby doprowadzić mnie do jakiego takiego stanu. A ja musiałam szybko nauczyć się nowego nazwiska. Zaczęły się ukrywania, ucieczki. Najpierw u brata niani w Wilnie, potem u jej ciotecznego brata w Niemenczynie koło Wilna, gdzie przebywałyśmy do końca wojny. Pamiętam zrywanie się w nocy, leżenie plackiem w lesie; Niemców jadących na motocyklach drogą przez las. Musiałam – zerwana ze snu – wiedzieć, jak się nazywam, umieć się przeżegnać i zmówić pacierz. W każdej chwili udowodnić, że nie jestem Żydówką, choć to było trudne, bo miałam czarne kręcone włosy. (…) Niania była ze mną do końca swoich dni, czyli do 1990 roku. Została pośmiertnie, w 1992 roku, odznaczona medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Maria Kowalska http://zapispamieci.pl/maria-kowalska/

Z getta w Brodach wyprowadziła małą Renię (urodzoną w 1939 roku) niania. „Od niechybnej śmierci uratowała mnie moja Niania – człowiek o wielkim sercu i niezwykłej sile ducha. Przed wybuchem wojny pracowała u moich rodziców 13 lat i cieszyła się ich szacunkiem i przyjaźnią. (…) Moi bliżsi i dalsi krewni, wśród nich i ja, znaleźliśmy się w getcie. Rodzice nie potrafili się odnaleźć w tej strasznej rzeczywistości. Niania była osobą opatrznościową, przynosiła nam do getta niezbędną odzież i żywność. Trzeba było mieć sporo odwagi, by często bywać w getcie. Miała ona swoje sposoby, by nam pomagać (łapówki dla strażników).

Po pewnym czasie Niania zdobyła się na niezwykle odważny krok – uratowała mnie, wyprowadzając za rączkę z getta. Potem załatwiła odpowiednie dokumenty, świadczące o tym, że jestem Jej córką, nadała mi oczywiście swoje nazwisko – Hromiak. Tata bardzo pragnął, abym została ochrzczona. (…) Od chwili chrztu nieustannie doświadczam dobra od Boga i ludzi. Na chrzcie otrzymałam imiona Irena Stanisława. Szybko uczyłam się modlitw: Modlitwy Pańskiej, Pozdrowienia Anielskiego i Modlitwy do Anioła Stróża. Jednak broniłam się przed tą nauką, nie widziałam potrzeby modlenia się, a i teksty były dla mnie niezrozumiałe. Do niani zwracałam się »mamusiu«. Po jakimś czasie przełamałam się w sobie. W taki sposób przyszedł do mnie Chrystus”.

Po likwidacji getta w Brodach, latem 1942 roku, brat i ojciec dziewczynki szukali schronienia po aryjskiej stronie [51]. Maria Hromiak znalazła dla nich kryjówkę u ukraińskiego chłopa. „Moi najbliżsi byli schowani w stogach słomy. »Usługa« była płatna w miesięcznych ratach. Zginęli na początku 1944 roku – zostali wydani niemieckim władzom lub ukraiński chłop, który ich ukrywał, sam dokonał na nich mordu. Mama wpadła w depresję, była bliska obłędu, chciała popełnić samobójstwo, ale ze względu na mnie tego nie zrobiła. To był najtragiczniejszy czas dla Mamy i dla mnie. Zostałam z przybraną Mamą w wielkim bólu i bez środków do życia. Zasoby finansowe wyczerpały się w związku z koniecznością opłacania kryjówki Taty i Brata. Mama zaczęła pracować, abyśmy nie głodowały (…)”.Po wyzwoleniu Renia z przybraną matką repatriowały się do Polski. Zamieszkały w Opolu, w nędznym mieszkanku na poddaszu, bez wody i kanalizacji. Maria Hromiak pracowała w cementowni jako pomoc murarska. Do końca życia mieszkała ze swoją córką. „(…) W 1991 roku spotkało nas nieszczęście – umarła moja Mama, dostała śmiertelnego udaru mózgu. Straciłam drugą Mamę, która kochała mnie bezgranicznie i bezwarunkowo. Zatraciła siebie w miłości do mnie. Z mojego powodu nie założyła rodziny, nie miała swojego dziecka. (…) Niezwykle ważnym wydarzeniem w moim życiu było przyznanie Mamie medalu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. (…) Przypadł mi zaszczyt odebrania tego odznaczenia w imieniu zmarłej. Była to wspaniała, wzruszająca uroczystość. Czułam się, jakbym to ja otrzymała ten medal. Ta uroczystość jeszcze bardziej umocniła moje poczucie tożsamości. Medal ma piękny napis: »Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat«. Moja Mama uratowała cały świat, doświadczając wielu cierpień, zagrożenia życia, utraty własnej rodziny. Składam wyrazy wdzięczności mojej przybranej Mamie za dar życia, a moim Rodzicom i Bratu – hołd za Ich męczeńską śmierć”. Irena Szczurek http://zapispamieci.pl/irena-szczurek/

W lipcu 1943 roku trzyletnią Estusię wyprowadzono z getta w Zawierciu. Ojciec oddał ją pod opiekę polskiej niani. „Nie pamiętam ojca prowadzącego mnie do Marysi, ale od momentu, gdy ona wzięła mnie za rękę, mój mózg zaczął pracować na innych, wyższych częstotliwościach. Marysi się nie bałam, znałam ją i bardzo lubiłam. (…) Od momentu przekroczenia granicy getta stałam się kimś innym. Wiedziałam i nigdy się nie pomyliłam, że nie nazywam się już Estusia Zerykier, tylko Dzidzia Matysek (tak nazywała się Marysia)”. W ukryciu dziewczynki mieli pomóc dwaj niemieccy oficerowie, ale w ostatniej chwili wycofali się. „(…) Marysia wynajmowała tylko kąt do spania we wspólnej izbie z pewną starą, jak mi się wówczas wydawało, kobietą. Na szczęście ona już spała. Weszłyśmy do łóżka. Ja spałam, ale jestem pewna, że Marysia nie zmrużyła oka. Rano »stara kobieta« kazała Marysi natychmiast mnie wyprowadzić. To wiem już tylko z opowiadania. Marysia skontaktowała się z moimi rodzicami i wieczorem przeprowadzono mnie do pani S, która mieszkała na sąsiedniej ulicy i u niej miałam być ukryta »do końca wojny«”.

Pani S. uznała jednak, że dalsze ukrywanie dziewczynki jest niemożliwe i zawiozła ją na wieś. Dzidzia zamieszkała w Koziegłowach u pani Dąbrowskiej, wdowy z dwoma córkami. Nie musiała już siedzieć w szafie, a niania odwiedzała ją często. „(…) Marysia przyjeżdżała do mnie początkowo co tydzień lub dwa. To była dla niej straszna wyprawa. Tylko kawałek mogła jechać pociągiem, a potem, chyba jakieś 10 km, szła pieszo przez las. Przychodziła w sobotę, a wychodziła w niedzielę. Przynosiła trochę lepszego jedzenia, jakie udało jej się zdobyć na kartki albo od swojej rodziny ze wsi. A w sierpniu i wrześniu zbierała dla mnie po drodze jeżyny. Boże, co to był za smak”.

Dzidzia przebywała u pani Dąbrowskiej od sierpnia 1943 roku do lutego 1944 roku. Sąsiad, szewc Mizera, domyślił się, że Dzidzia jest żydowskim dzieckiem – postawił opiekunce ultimatum, albo pozbędzie się dziewczynki, albo on zadenuncjuje ją na gestapo. „Nie wiem i nigdy się nie dowiem, jak naprawdę Marysia wpłynęła na panią S., że ta się zgodziła ponownie mnie przyjąć. (…) Przypuszczam, że zagroziła pani S. ujawnieniem jej konszachtów z Niemcami. (…)

Po całych dniach byłam sama. Pani S. i jej córki wychodziły wcześnie rano i wracały późno. Zostawiały mi jedzenie, które wieczorem przyniosła mi Marysia, i coś do picia przez cały dzień. Moja kochana Marysia przychodziła codziennie wieczorem. Przynosiła jedzenie, wynosiła nocnik i – co było dla mnie najważniejsze – całowała, tuliła i obiecywała, że jak skończy się wojna, to zawsze będziemy razem i kupi mi tyle cukierków, ile tylko będę chciała. (…) Pewnego razu, akurat była u mnie Marysia – usłyszałyśmy niezapowiedziane niemieckie tupanie na dole w sieni. Jedna sekunda – i ja z Marysią jesteśmy już upchnięte w komóreczce z węglem, która była tuż za drzwiami obok mieszkania.

Weszli. Słychać podniesione głosy. My skulone na węglu. Dzięki Ci, Boże! Tu nas nie znajdą. Modlimy się bezszelestnie i dziękujemy Bogu. Przez małe okienko widać księżyc i gwiazdy na bezchmurnym niebie. Ten księżyc w pełni widzę do dzisiaj. Marysia szepce mi do ucha: »Nie bój się Dzidziusiu, tu nie wejdą. Zobacz, jaki piękny jest księżyc i gwiazdki. Niedługo, jak skończy się wojna, będziemy je oglądać co noc«”.

Ojciec Dzidzi przeżył Auschwitz i odnalazł córkę. (…) „Wkrótce zamieszkaliśmy razem: tatuś, Marysia i ja. Ojciec doskonale wiedział, ile Marysia dla mnie znaczy i jak bardzo ją kocham. Dla mnie była najlepszą matką. Nie wyobrażałam sobie życia bez niej. Podświadomie ciągle drżałam, żeby od nas nie odeszła. Ojciec kochał mnie tak bardzo, że nigdy by mnie nie zranił. W 1951 roku, po śmierci dziadka – ożenił się z Marysią.

Marysia dożyła sędziwego wieku. Zmarła mając dziewięćdziesiąt dwa lata. Niestety, przez ostatnie pięć lat chorowała na chorobę Alzheimera. Wymagała coraz większej i wnikliwszej opieki, i to dwudziestoczterogodzinnej. Wraz z moim kochanym mężem zapewniliśmy jej to w domu. Byliśmy przy niej do ostatniej chwili. Chociaż w niewielkiej części mogłam spłacić dług życia. Marysia przez bardzo długi czas nie chciała nawet słyszeć o zgłoszeniu jej do odznaczenia medalem Sprawiedliwych. Zawsze powtarzała: »Ratowałam cię nie dla odznaczeń ani dla pieniędzy, tylko z miłości«.

W końcu jednak, jak coraz częściej zaczęto w telewizji pokazywać uroczystości wręczania medali, zgodziła się. W 1984 roku została przez Yad Vashem odznaczona medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Nie miała już sił, aby pojechać do Izraela i zasadzić drzewko. W jej imieniu zrobiłam to ja – dostałam wówczas oficjalne zezwolenie na wyjazd i paszport. W tym czasie Krzysiu pojechał z nią do Warszawy po odbiór medalu. Była bardzo szczęśliwa! I my też”. Danuta Hawel http://zapispamieci.pl/danuta-hawel/

Joasia urodziła się w 1939 roku w Baranowiczach, gdzie znalazła się jej rodzina uciekając na Wschód. W czerwcu 1941 r. do miasta wkroczyli Niemcy – ojciec został rozstrzelany razem z personelem i pacjentami szpitala, w którym pracował. Matka została zabita przez Niemców na rynku w Baranowiczach – wydał ją człowiek, od którego kupiła fałszywe dokumenty. Zaraz potem zmarła babcia i dziewczynka została sama.

„Znajomi ludzie ukrywali mnie przed Niemcami w piwnicy do czasu przyjazdu z Warszawy kobiety, która za duże pieniądze zgodziła się przywieźć mnie do reszty rodziny, przebywającej w getcie warszawskim. Był początek 1942 roku. (…) Na szczęście na początku 1943 r. zgłosiła się do mojej rodziny w getcie dawna przyjaciółka mojego ojca, przebywająca poza gettem na aryjskich papierach. Zdecydowała się zabrać mnie do siebie. Przekupiwszy straż, wsiadła ze mną do dorożki. Podróż do jej mieszkania na Mokotowie pamiętam bardzo dobrze. Byłam przerażona, siedziałam pod jakimś kocem i widziałam tylko nogi konia poruszające się po kocich łbach. (…)

Pod troskliwą opieką pani Marysi – mamy, jak ją nazywałam – doszłam do siebie. Odrosły mi włosy, pozbyłam się wrzodów na głowie. Nie wychodziłam z domu, a podczas niespodziewanych wizyt uciekałam na antresolę i siedziałam tam jak myszka. (…)”. Po powstaniu warszawskim dziewczynka z opiekunką trafiły do Krakowa. „(…) Po wyzwoleniu Krakowa przyjechała do nas żona mojego wuja Juliana, brata mojej prawdziwej mamy, Jadwiga. Dowiedziałam się od niej, że pani Marysia nie jest moją mamą i przeżyłam tragedię. Czułam się oszukana. Jadwiga zabrała mnie od mojej kochanej pani Marysi, którą do końca jej życia nazywałam mamą, i zawiozła do Łodzi, do państwa Szulkinów, którzy byli z nami spokrewnieni”. Joanna Berens-Tomczyńska http://zapispamieci.pl/joanna-berens-tomczynska/

We wrześniu 1941 roku Jadzia (urodzona w 1940 roku) znalazła się z rodziną w wileńskim getcie. Po śmierci męża i dwóch synów matka znalazła dziewczynce schronienie po aryjskiej stronie. Gdy matka zginęła, zastrzelona, opiekunowie postanowili oddać dziecko Niemcom.

„Mężczyzna, któremu zostałam oddana na przechowanie, zawiadomił żandarmerię, że znalazł żydowskie dziecko. Zaprowadził mnie do kuźni, w której pracował, i tam czekaliśmy na przyjście żandarma. Uratował mnie pracujący tam Władysław Seroczyński, który później został moim ojcem. Powiedział, że bez względu na konsekwencje, nikomu mnie nie odda. Gdy zjawił się żandarm, odciągnął go na bok i długo z nim po niemiecku rozmawiał. W końcu Niemiec odwrócił się, powiedział, że sam zostawił w domu małe dzieci i... poszedł. Do dziś widzę tę scenę. Wydaje mi się nawet, że wychodząc miał łzy w oczach.

I tak zostałam członkiem rodziny Seroczyńskich. Przybrani rodzice nie mieli dzieci, zaraz w listopadzie 1944 r. ochrzcili mnie jako swoją córkę”. Jadwiga Hreniak http://zapispamieci.pl/jadwiga-hreniak/

POLSCY KREWNI

Przed wojną mieszane chrześcijańsko-żydowskie małżeństwa należały do rzadkości i często były nieakceptowane przez obie rodziny. Podczas okupacji jednak więzi emocjonalne i lojalność wobec żydowskich członków rodziny okazały się silniejsze niż strach przed Niemcami.

Matka Heni była Żydówką, a ojciec Polakiem. Tuż przed wybuchem wojny rodzice postanowili uciec przed Niemcami do Związku Radzieckiego. Dwuletnia dziewczynka przebywała wtedy u polskich dziadków we Włocławku. „Tak więc przyjechali oni z Warszawy do Włocławka z zamiarem zabrania mnie ze sobą. Dziadkowie powiedzieli im, że jeśli zabiorą mnie na tę tułaczkę i poniewierkę, to ja, tak małe dziecko, zginę albo umrę z głodu. Rodzice pozostawili mnie u dziadków i wyjechali. Nie byli sami, uciekali w dużej grupie ludzi, przeważnie Żydów. Uciekali na Wschód, bo zakładali, że Niemcy nie dojdą aż tak daleko – za naszą wschodnią granicę.

Dziadkowie – Maria i Stanisław Konopczyńscy, ochrzcili mnie, zmieniając przy tym niektóre dane metrykalne: miejsce urodzenia – z Warszawy na Włocławek, imię mojej matki – z Perli na Apolonię. Wiem o tym wszystkim od dziadków. Po wkroczeniu Niemców do Włocławka znaleźli się ludzie, którzy donosili Niemcom o tym, że moi dziadkowie mają w domu żydowskie dziecko. Mieszkaliśmy w dużej kamienicy na pierwszym piętrze. Na parterze mieszkali państwo Krygierowie, małżeństwo mieszane – ona była Polką, on Niemcem. Pani Krygier była szlachetną kobietą. Uprzedzała moich dziadków, kiedy ma przyjść Gestapo. Mówiła do mojej babci: »Pani Konopczyńska, dzisiaj z Henią trzeba wyjść, bo przyjdą«.

Przez całą okupację w dzień byłam wyprowadzana z domu do lasu, na pole, gdzie ukrywano mnie w zbożu, w rowach porośniętych krzakami. Zimą było najgorzej. Chowaliśmy się wówczas w stajniach, żeby było cieplej. Zawsze towarzyszył mi dziadek. Ukrywał mnie przed Niemcami z narażeniem życia. Nie wiem, skąd pani Krygier miała tak ważne dla nas informacje, ale prawdopodobnie od swojej córki, która nosiła mundur niemiecki. Wiem, że zarówno moi dziadkowie za ukrywanie dziecka żydowskiego, jak i pani Krygier za informowanie dziadków o grożącym nam niebezpieczeństwie zostaliby rozstrzelani. Tak żyliśmy przez wszystkie lata wojny. Ukrywaliśmy się też po wsiach. Moja babcia była ze mną tygodniami poza domem. Robiła na drutach swetry lub skarpety ze starej wełny poprutej z naszej garderoby. Dawała je chłopom za miskę zupy i kawałek chleba. Pamiętam, że chodziliśmy wszędzie piechotą i że bardzo bolały mnie nogi. Babcia przez te robótki na drutach prawie oślepła, wieczorem niemal nic nie widziała.

Byłyśmy obie tak chude, że przypominałyśmy ludzkie cienie. Pamiętam też, choć nie wiem, kiedy dokładnie to było, jak hitlerowcy przyjechali na nasze podwórko. Nikt nie zdążył mnie schować. Sama wgramoliłam się do ogromnej beczki po marmoladzie (państwo Krygierowie mieli w tym domu sklep spożywczy i wystawiali puste opakowania na podwórko) i przesiedziałam w niej do wieczora, zeskrobując resztki marmolady z ścianek beczki. Instynktownie wiedziałam, że sama muszę się ukryć, bo nikt w tym momencie nie mógł mi pomóc. Do tej pory nie mogę patrzeć na marmoladę. Przez całą wojnę wegetowaliśmy z dziadkami z mojego powodu. Żyliśmy w ogromnym napięciu i byliśmy wręcz przesadnie czujni. Dziadkowie nie sypiali po nocach, stale nasłuchując. Ja zaś byłam dojrzała ponad wiek i zawsze natychmiast gotowa do ucieczki. Wtedy było to nasze codzienne życie. O rodzicach przez pięć lat żadnych wiadomości nie miałam, starzy dziadkowie byli dla mnie wszystkim – rodzicami, całą rodziną. Tylko im zawdzięczam, że żyję”. Henryka Trzcińska-Strzelecka http://zapispamieci.pl/henryka-trzcinska/

Ojciec Wiesia (urodzonego w 1930 roku) był Żydem, a matka Polką. Od 1941 roku, gdy do Dobromila [52] wkroczyli Niemcy, do końca wojny ukrywali chłopca krewni matki. „Rozmawialiśmy w kuchni. Dzwonek! Popatrzyliśmy przez okno. Przy furtce stało dwóch Niemców w mundurach, z psem. Ciotka powiedziała: »Idź, schowaj się szybko na strychu«. Zrobiłem, jak kazała. Ale nie byłem jeszcze świadomy grozy. Ogromnego zagrożenia, jakie nade mną zawisło.

Nie zdawałem sobie sprawy, co za chwilę może mnie czekać. Wiedziałem tylko, że dzieje się coś niedobrego. Dzisiaj z pewnością bym tego nie przeżył. Szybko pobiegłem na strych. Ukryłem się za kominem. Ciotka Bronia rozmawiała z nimi na dole. Potem jeden z Niemców zaczął przeszukiwać pokoje, jeden po drugim. Wszedł do pokoiku, w którym mieszkałem. Ale my staraliśmy się zawsze podczas dnia nie zostawiać najmniejszego śladu mojej bytności w tym pokoju, w ogóle w całym mieszkaniu. Ciotka tłumaczyła Niemcom, że to pokoik dziewcząt, czyli moich sióstr ciotecznych. Lecz oni nie dawali za wygraną. Jeden z nich wszedł po drabinie na strych! Ciemno tam było. Ja stałem za kominem. On poświecił latarką po całym strychu. Struchlałem... Na cale szczęście strych był wysprzątany. Gdyby były tam jakieś klamoty, z pewnością by się tym zaciekawił i zaczął dalej szukać. A tak – zszedł na dół. Po krótkim czasie obaj Niemcy opuścili dom. Kiedy poszli już na dobre, ciotkę oblał zimny pot. Trzęsła się cała ze strachu. Przedtem nigdy jej tak zmienionej nie widziałem. Później wróciły siostry cioteczne. Wszyscy zdali sobie sprawę, co to była za groza! Przecież rozstrzelaliby wszystkich domowników”. Wiesław Ostern http://zapispamieci.pl/wieslaw-ostern/

ŻEGOTA

27 września 1942 roku z inicjatywy Zofii Kossak-Szczuckiej [53] i Wandy Krahelskiej-Filipowicz [54] powołano tymczasowy Komitet Pomocy Żydom im. Konrada Żegoty. W grudniu został przekształcony przez Delegaturę Rządu na Kraj w Radę Pomocy Żydom o kryptonimie Żegota. W tym czasie większość Żydów z Generalnego Gubernatorstwa została już zgładzona, a kilkadziesiąt tysięcy ukrywało się po aryjskiej stronie. Niewielka, licząca kilkadziesiąt osób, grupa członków „Żegoty” pomagała uciekinierom z gett, dostarczając fałszywe dokumenty (ok. 60 tysięcy), zapewniając schronienie, pomoc materialną, opiekę medyczną, organizowała opiekę nad dziećmi.

W Warszawie referat dziecięcy, kierowany od jesieni 1943 roku przez Irenę Sendlerową, uratował 2500 żydowskich dzieci. Około 500 znalazło się w sierocińcach prowadzonych przez zgromadzenia zakonne, 500 w zakładach Rady Głównej Opiekuńczej, ok. 200 w Pogotowiu Opiekuńczym Miejskim w Domu im. ks. Boduena, ok. 1300 dzieci umieszczono w polskich rodzinach („Żegota” łożyła na ich utrzymanie), młodzież w wieku 15–16 lat trafiła do partyzantki.

Rada Pomocy Żydom otrzymywała dotacje od Delegatury Rządu RP na uchodźstwie, organizacji żydowskich oraz datki społeczeństwa polskiego. Działała w latach 1942–45 i była jedyną państwową instytucją w Europie udzielającą pomocy Żydom.

Janeczka (9 lat) wydostała się z matką i siostrą na aryjską stronę tuż przed likwidacją krakowskiego getta. Pomogła im „Żegota”. „Udało nam się cudem dostać na ul. Sebastiana 11b do domu mego dziadka, gdzie był dozorca bardzo zaangażowany w pracę konspiracyjną i akcję pomocy Żydom »Żegota«, nadzorowaną przez znaną pisarkę – historyka Zofię Kossak-Szczucką, pseudonim Weronika. »Weronika« kierowała »Ochronką«, czyli komórką dla ludzi potrzebujących natychmiastowej pomocy.

Zabiegała o fundusze dla uciekinierów zza murów. Nękała w tej sprawie rodziny ziemiańskie i inteligenckie. Miała kontakty ze środowiskiem przedwojennych wojskowych, a znajomi księża pomagali jej w wyrabianiu fałszywych dokumentów i świadectw chrztu, jak również w umieszczaniu dzieci w domach prowadzonych przez siostry zakonne. Uratowała kilka tysięcy dzieci żydowskich.

Tak więc »Weronika« pomogła zaopatrzyć i nas w fałszywe dokumenty na nazwisko Kwiatkowskie, po czym ja z mamą pod opieką łączniczki pani Aleksandry Mianowskiej, pseudonim Krysta (obecnie doktor nauk medycznych), zostałyśmy przewiezione pociągiem do Warszawy i umieszczone (…) w rodzinie inteligenckiej państwa Janiny i Henryka Jętkiewiczów. (…) Była to zaprzyjaźniona rodzina »Weroniki«, współpracująca z nią dla potrzeb Polski podziemnej, delegatury rządu i organizacji »Żegota«. Mieszkali przy ulicy Twardej 11 (w obrębie byłego getta)”. Janina Pietrasiak http://zapispamieci.pl/janina-pietrasiak/

[1] Halina – okupacyjne imię Haneczki (Chany), którego używa do dzisiaj.

[2] Rosz ha-Szana – Święto Nowego Roku, obchodzone 1. i 2. dnia miesiąca tiszri. Upamiętnia stworzenie świata i przypomina o sądzie Bożym. Trwa dwa dni i rozpoczyna czas pokuty, który trwa do święta Jom Kipur (Dnia Pojednania).

[3] Gadzinówka – tak nazywano polskojęzyczną prasę wydawaną przez okupanta niemieckiego i sowieckiego w miejsce zlikwidowanych polskich tytułów prasowych. Współpraca z prasą gadzinową uznawana była za kolaborację, niemniej Polacy kupowali codziennie milion egzemplarzy tych tanich gazet.

[4] Katyń – Zbrodnia wojenna dokonana przez NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSSR). Z rozkazu najwyższych władz Związku Radzieckiego, wiosną 1940 roku , strzałem w tył głowy zamordowano 21 768 polskich obywateli ( w tym ponad 10 tysięcy oficerów wojska i policji). Do roku 1990 władze radzieckie zaprzeczały odpowiedzialności za tę zbrodnię i obciążały nią Niemców.

[5] Irena Chmieleńska opiekowała się Joasią po jej wyjściu z getta.

[6] NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (ministerstwo) wchodzący w skład rządu Związku Radzieckiego. W jego skład wchodziły: milicja kryminalna, wywiad i kontrwywiad,wojska ochrony pogranicza, administracyjne sądownictwo doraźne, obozy koncentracyjne i pracy przymusowej. Komisariat w rękach władz stał się narzędziem represji wobec własnych obywateli i masowych deportacji różnych narodowości.Nazwa NKWD jest synonimem sowieckich zbrodni.

[7] Joachim Allerhand uciekł po drodze do obozu janowskiego. Okupację przeżył w Jaworowie, pracując jako stolarz na aryjskich papierach.

[8] Do 1939 roku Turka była miastem powiatowym w województwie lwowskim, w Polsce. Wiosną 1942 roku Niemcy utworzyli w Turce otwarte getto. W lipcu przesiedlono tam Żydów z okolicznych wsi. Mieszkańcy getta, w liczbie 5–6 tysięcy osób, zostali deportowani w sierpniu do obozu zagłady w Bełżcu.

[9] Menzinger – Niemiec, komendant obozu w Drohobyczu. Mówił po polsku.

[10] Złoty Emisyjny – waluta okupacyjna.W grudniu 1939 roku zarządzeniem Hansa Franka (generalnego gubernatora okupowanych ziem polskich) powołano w Krakowie Bank Emisyjny w Polsce, który wyemitował dwie serie banknotów.

[11] Po wyjściu z getta Estusia Zerykier nazywała się Dzidzia Matysek.

[12] Siedem tysięcy Żydów z Zawiercia i okolic trafiło do getta w listopadzie 1941 r. Getto zlikwidowano w sierpniu 1943 r. – wszyscy jego mieszkańcy zostali wywiezieni do obozu Auschwitz-Birkenau. Wojnę przeżyło siedem osób.

[13] Nie ma zgodności, czy w Rabce funkcjonowało getto, czy obóz pracy. Pod koniec sierpnia 1943 r. żydowscy mieszkańcy Rabki, z wyjątkiem ok. 200 Żydów z obozu pracy, zostali wywiezieni do obozu zagłady w Bełżcu. Obóz pracy ostatecznie zlikwidowano 1 września 1943 r. Część więźniów rozstrzelano, pozostali trafili do obozu w Płaszowie.

[14] W kwietniu 1941 roku Niemcy utworzyli w Ostrowcu Świętokrzyskim getto. W 1942 roku przesiedlono do niego Żydów z Sandomierza i okolic. Liczba mieszkańców wynosiła wtedy ok. 15–16 tysięcy osób. W dniach 11–12 października 1942 roku Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Treblince 11 tysięcy osób, dwa tysiące zabili na miejscu, a pozostałych zgromadzili w obozie pracy. Ostatecznie obóz zlikwidowano w sierpniu 1944 roku, a więźniów wysłano do obozu zagłady w Auschwitz.

[15] Getto w Próżanie utworzono w sierpniu 1941 roku. W październiku getto ogrodzono i deportowano do niego 6500 Żydów z: Białegostoku, Białowieży, Stołbców, Nowego Dworu, Kamieńca, Berezy i wielu innych miejscowości. Łącznie w getcie znalazło się 18 tysięcy osób. Na przełomie 1941/1942 roku z głodu, chorób i zimna zmarło 6 tysięcy osób. Pozostałych hitlerowcy deportowali pod koniec stycznia 1943 roku do obozu w Auschwitz.

[16] Chana, nazywana w domu Haneczką, ukrywała się jako Halina.

[17] Ojciec Chany Hersz Lejb Grynberg uciekł z transportu do Treblinki i przeżył wojnę.

[18] Siostra Wanda Longina Trudzińska, wraz z siedmioma wychowankami zakładu w wieku 10–12 lat, została zamordowana 16 maja 1944 roku przez bandy UPA. Zwłoki odnalezione zostały w 1975 roku i pochowane w Starej Wsi.

[19] Maksymilian Meloch, ojciec Kasi, zginął w pierwszych dniach wojny niemiecko-sowieckiej w 1941 r., matka – Wanda z d. Goldman, w tym samym roku. Dziewczynka przebywała w białostockim i warszawskim getcie. Latem 1942 roku wyprowadziła ją na aryjską stronę pielęgniarka Ala Grynberg z d. Goldman, w tym samym roku. Dziewczynka przebywała w białostockim i warszawskim getcie. Latem 1942 roku wyprowadziła ją na aryjską stronę pielęgniarka Ala Grynberg.

[20] Ela była dzieckiem mieszanego małżeństwa. Matka zmarła na początku wojny, ojciec przebywał w getcie w Ludwisinie k. Jabłonny.

[21] Szmalcownik – w okresie okupacji hitlerowskiej osoba wymuszająca od Żydów okup w zamian za zaniechanie wydania ich Niemcom.

[22] Halina Antonowicz, dyplomowana pielęgniarka, przyjęła Joasię i jej mamę do swojego mieszkania na Żoliborzu. Na podstawie fałszywych dokumentów załatwiła im meldunek i kartki żywnościowe.

[23] W 1990 roku Jerzy Kaputek otrzymał pośmiertnie (zmarł w 1967 roku) medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, a jego nazwisko umieszczone zostało na tablicy w Yad Vashem.

[24] Wandzię wyprowadzono z warszawskiego getta kanałami. Przebywała potem w wielu domach. W końcu kolejna opiekunka zostawiła dziewczynkę na Dworcu Głównym w Warszawie. Samą.

[25] Matka Haliny była Polką, ojciec Żydem. Zmarł w więzieniu zimą 1942 roku. Matka przedostała się z dziewczynką do Warszawy – zamieszkały w kawalerce kuzynki.

[26] W styczniu 1943 roku ojciec wyprowadził dziewięcioletnią Jochewed z warszawskiego getta i umieścił u przedwojennej służącej.

[27] Getto ławkowe– dyskryminacja żydowskich studentów wprowadzona na polskich uczeniach w latach 30. XX wieku. W salach wykładowych wyznaczano ławki, w których musieli siedzieć Żydzi. Zazwyczaj siedzieli po lewej stronie sali, a chrześcijanie po prawej. Osoby, które nie zgadzały się z tym zarządzeniem słuchały wykładów na stojąco.

[28] Administracyjne ograniczenie liczby studentów żydowskich proporcjonalnie do liczby ludności żydowskiej.

[29] W rzeczywistości żydowscy mieszkańcy Nowego Brzeska we wrześniu 1942 r. zostali wypędzeni z domów, starych i chorych zastrzelono na Nowym Rynku, pozostałych wywieziono do getta w Miechowie. Stamtąd trafili do obozów zagłady w Sobiborze, Bełżcu lub Treblince.

[30] Getto w Sosnowcu liczyło ok. 45 tysięcy mieszkańców, oprócz miejscowych znaleźli się w nim Żydzi wysiedleni z okolicznych terenów. Likwidacja rozpoczęła się w 1942 roku, pierwszy transport do obozy zagłady Auschwitz-Birkenau wyjechał 12 maja. Kolejne w czerwcu i sierpniu. W październiku 1942 roku zapadła decyzja o izolowaniu ludności żydowskiej w gettach na Środuli, Starym Sosnowcu i w Modrzejewie. Środula, przeznaczona dla osób młodych i zdolnych do pracy, została otoczona drutem kolczastym. W maju i czerwcu 1943 roku Niemcy wywieźli ze Środuli do Auschwitz ponad 1000 osób. Główna akcja likwidacyjna miała miejsce w dniach 1–6 sierpnia. Doszło wtedy do walki z żydowskim ruchem oporu.

[31] Starsza pani z kościoła Karmelitów po wojnie zamieszkała w Krakowie, aż do śmierci była pod opieką Leszka i jego rodziny.

[32] Bahnschutzpolizei – niemiecka policja kolejowa.

[33] Trudno oszacować liczbę Polaków straconych za udzielanie pomocy Żydom. Zdania historyków na ten temat są podzielone. Na liście sporządzonej przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich, zweryfikowanej w 1997 roku przez pracowników Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu IPN, znalazły się 704 udokumentowane przypadki. Lista jest niepełna i aktualizowana na bieżąco.

[34] Powstanie Warszawskie – ogłoszone 1 sierpnia 1944 r. przez Armię Krajową powstanie militarnie było wymierzone przeciwko niemieckiemu okupantowi, natomiast politycznie przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Dowództwo AK chciało wyzwolić Warszawę zanim wkroczy do niej rosyjskie wojsko i w ten sposób powstrzymać sowietyzację Polski. Słabo uzbrojone oddziały walczyły przez 63 dni – poległo 16. tys. powstańców, 20 tys. zostało rannych, 15 tys. trafiło do niemieckiej niewoli. Straty pośród ludności cywilnej w wyniku nalotów, ostrzału i niemieckich masowych egzekucji szacuje się na 150-200 tysięcy osób. Po kapitulacji pozostali przy życiu mieszkańcy zostali wysiedleni a większość miasta zburzono.

[35] Latem 1941 roku utworzono w Mostach Wielkich otwarte getto. Jesienią Niemcy przesiedlili część mieszkańców do Sokala i Żółkwi, na miejscu pozostało ok. 4 tysięcy osób, funkcjonował też obóz pracy. W lutym 1943 roku nastąpiła likwidacja getta – ok. 2 tysięcy Żydów zostało rozstrzelanych w pobliskim lesie. W maju zlikwidowano obóz pracy.

[36] W marcu 1942 roku ok. 700 mieszkających w Żółkwi Żydów, których Niemcy uznali za niezdolnych do pracy, deportowano do obozu śmierci w Bełżcu. W listopadzie w mieście utworzono getto i w tym samym miesiącu wysłano do Bełżca 2,5 tysiąca osób (880 zginęło podczas deportacji). W marcu 1943 roku 600 mężczyzn wywieziono do obozu janowskiego, a 3500 mieszkańców getta rozstrzelano. Ocalało kilkudziesięciu Żydów, którzy ukryli się w bunkrach lub zostali uratowani przez miejscową ludność.

[37] Miasto Sambor należy obecnie do zachodniej Ukrainy.

[38] Getto w Chełmie utworzono pod koniec 1941 roku dla 11 tysięcy Żydów i pewnej liczby Romów. Likwidację getta Niemcy rozpoczęli w maju 1942 roku – 4 tys. osób wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze, a ich miejsce zajęli Żydzi ze Słowacji. Od lipca do listopada 1942 r. do Sobiboru trafiło przeszło 3500 mieszkańców chełmskiego getta. Pozostałych zatrudnionych w obozie pracy wywieziono tam w styczniu i marcu 1943 roku.

[39] Granatowa policja – potoczna nazwa Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa powołanej rozkazem generalnego gubernatora Hansa Franka (17 grudnia 1939 roku). Rekrutowała się z wcielonych przymusowo przedwojennych policjantów, za odmowę lub porzucenie służby groziła kara śmierci lub obóz koncentracyjny. Granatowi policjanci pilnowali gett, brali udział w deportacjach, łapankach i egzekucjach. Część działała w konspiracji.

[40] Delegatura Rządu na Kraj –konspiracyjny naczelny organ władzy administracyjnej w okupowanej Polsce, którego zadaniem było utrzymanie ciągłości instytucji państwowych, dokumentowanie zbrodni wojennych, ochrona dóbr kultury i przygotowanie do przejęcia władzy po wojnie.

[41] Volkslista – niemiecka lista narodowościowa była podzielona na cztery kategorie. Kategoria 2 (Deutschstammige) – obejmowała osoby, które uważały się za Niemców, posługiwały na co dzień językiem niemieckim i kultywowały niemiecką kulturę, ale były politycznie bierne.

[42] Getto w Święcianach istniało w latach 1941–43. Jego mieszkańcy zginęli w podwileńskich Ponarach, a także zostali rozstrzelani na miejscu (w dniach 8–9 października 1941 roku na poligonie zamordowano 3726 mężczyzn, kobiet i dzieci). Święciany obecnie należą do Litwy.

[43] Chana – siostra Róży.

[44] Powstanie w getcie warszawskim, w którym udział wzięły podziemne żydowskie organizacje zbrojne, wybuchło 19 kwietnia 1943 roku w momencie rozpoczęcia przez Niemców ostatecznej akcji likwidacji getta. Walka prowadzona przez kIlkuset słabo wyszkolonych i uzbrojonych powstańców z przeważającą siłą żołnierzy SS, Wehrmachtu, policji i sił pomocniczych nie miała żadnych szans powodzenia. W wyniku trwającego blisko dwa miesiące powstania zginęło 12 tys. Żydów, a pozostałe jeszcze w getcie 60 tys. wywieziono do obozów. Powstanie jest symbolem żydowskiego oporu wobec ludobójstwa.

[45] Skałat – obecnie należy do zachodniej Ukrainy.

[46] Zaleszczycka szosa – droga na Zaleszczyki prowadziła do rumuńskiej granicy. We wrześniu 1939 roku ewakuowało się nią z Polski wielu Polaków i Żydów. Stała się symbolem ucieczki za granicę polskiego rządu.

[47] RGO – Rada Główna Opiekuńcza – polska organizacja charytatywna obejmująca swoją działalnością Polaków. Za zgodą władz okupacyjnych działała podczas I i II wojny światowej. Wbrew niemieckim zakazom współpracowała z żydowskimi organizacjami opiekuńczymi i udzielała pomocy Żydom.

[48] Obecnie Baranowicze należą do Białorusi.

[49] Joanna Beata Miclic, „Dzieci żydowskie w Polsce w czasie okupacji niemieckiej”. Otwarta Rzeczpospolita, 19.02.2011

[50] Do utworzonego na przełomie sierpnia i września 1941 roku getta w Butrymańcach przesiedlono Żydów z okolicy Birsztajn, Puni i Stokliszek. W pobliskim lesie oddziały Eisatzgruppen z pomocą policjantów litewskich rozstrzelały 9 września 740 osób, w większości kobiety i dzieci.

[51] Rodzona matka Reni zginęła w sierpniu 1942 roku. Prawdopodobnie w komorze gazowej obozu w Bełżcu.

[52] Dobromil – aktualnie w zachodniej Ukrainie.

[53] Zofia Kossak-Szczucka – powieściopisarka, przed wojną związana z katolickimi kręgami narodowymi, współzałożycielka dwóch tajnych organizacji podczas okupacji (Fontu Odrodzenia Narodowego i „Żegoty”); autorka wydanego w podziemiu w sierpniu 1942 dokumentu pt. „Protest”, który opisuje zbrodnie dokonywane w Polsce na Żydach. Sprawiedliwa wśród Narodów Świata.

[54] Wanda Krahelska-Filipowicz – plastyczka i wydawca, działaczka Polskiej Partii Socjalistycznej, członkini organizacji bojowej PPS, współzałożycielka Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Sprawiedliwa wśród Narodów Świata.

W obozach

W lipcu 1941 roku na terenach okupowanych przez Niemcy żyło ok. trzech milionów Żydów. Wyzwolenia doczekało 80–90 tysięcy – około 20 proc. z nich przeżyło w obozach koncentracyjnych i obozach pracy. [1]

MAJDANEK

Niemiecki obóz koncentracyjny Lublin (potoczna nazwa „Majdanek” pochodzi od dzielnicy Lublina Majdan Tatarski, w której mieścił się obóz). W okresie funkcjonowania obozu (1941–1944) trafiały do niego transporty żydowskich więźniów z terenów Polski i zagranicy, członkowie ruchu oporu i polska inteligencja, mieszkańcy wsi z Zamojszczyzny, ludzie z łapanek oraz radzieccy jeńcy. Żydów oraz osoby chore i niezdolne do pracy uśmiercano w komorach gazowych – 50 procent żydowskich transportów trafiało tam od razu po przybyciu. W komorach stosowano dwutlenek węgla, eksperymentowano także z cyklonem B. Zwłoki były kremowane, pozostałości mielono na mączkę i wykorzystywano jako nawóz na pobliskim folwarku SS.

Dzieci poniżej 15 lat, które stanowiły 6 procent więźniów, po kilkunastu lub kilkudziesięciu dniach pobytu w obozie były mordowane w komorach gazowych. W okresie między majem a sierpniem 1943 roku odbyły się trzy takie Kinderaktion. Przez obóz przeszło blisko 150 tysięcy osób, zginęło 78 tysięcy, większość ofiar (59 tysięcy) stanowili Żydzi. [2]

W sierpniu 1942 r. 13-letni Marek z warszawskiego getta trafił do obozu pracy Fort Wola i przebywał tam osiem miesięcy. W kwietniu 1943 r. wszystkich więźniów wywieziono do obozu koncentracyjnego w Majdanku. Stamtąd chłopiec trafił do Auschwitz-Birkenau (na 15 miesięcy), Sachsenhausen, obozu w Ordruff, z powrotem do Sachsenhausen, a potem do obozu w Nossen w Saksonii. „Samochodami dojeżdżamy do Befehlstelle [3] na Żelaznej. Tam stoimy bez ruchu na podwórzu około dziesięciu godzin. Z góry młodzi junacy [4] plują na nas i obrzucają nas śmieciami. Po południu wyprowadzają nas. Idziemy pustymi, wymarłymi, spalonymi ulicami getta. Zbliżamy się do sławnego Umschlagplatzu, punktu zbornego wszystkich wysiedlanych Żydów. Tam jest już więcej ludzi. Siedzą bez ruchu na brudnym i zakrwawionym podwórzu, ociężali, obojętni. Nas wprowadzają na drugie piętro. Wpędzają do sali. Robi się tak ciasno, że nie można w żaden sposób zmienić pozycji ani nawet poruszyć ręką.

Zaczynam dotkliwie odczuwać głód. Co chwila podchodzi do progu któryś z czarno ubranych Ukraińców czy Litwinów, podpiera się butnie pod biodra i chrapliwym głosem rzuca: »Kto maje czasy? Kto ma dobre buty z cholewami? Kto ma rękawiczki skórzane? Oddajcie, i tak wam zabiorą!«. Ponieważ chętnych do oddania nie ma, rzuca do sali pierwszym lepszym ciężkim przedmiotem lub też strzela i odchodzi, mrucząc pod nosem jakieś przekleństwa. Przed wieczorem pada rozkaz: »Wszystko w niz!«. Zlatujemy pędem pojedynczo po krętych, wąskich i śliskich schodach, poganiani z tyłu przez junaków. Na dole czeka nas »niespodzianka«. Po obu stronach schodków stoją dwaj junacy. Przejście jest tak wąskie, że może się przedostać tylko jedna osoba. Jeden z junaków trzyma w ręku karabin, drugi długą pałkę gumową. Obaj walą automatycznie, szybko, zamachując się z całej siły.Ja dostaję kolbą w plecy, a pałką w głowę. Na chwilę tracę świadomość, potem wylatuję na podwórze. Na placu jest parę tysięcy ludzi; junacy biją z całych sił i spychają wszystkich do środka.

Potężna, krwawa masa ludzka toczy się po placu, gnana z miejsca na miejsce przez rozwścieczonych junaków. Jeszcze oszołomiony otrzymanymi ciosami staram się trzymać środka i nie upaść. Kto pada – zostaje wnet stratowany. Obok mnie widzę słaniającego się naszego byłego policjanta Grynszpana z rozbitą głową, całego czerwonego; podtrzymują go żona i szwagierka. Wreszcie pojedynczo dostajemy się na peron. Bestialskich scen dziejących się przy wchodzeniu do wagonów nie potrafię opisać. Wreszcie w wagonie – jest nas siedemdziesiąt pięć osób. To niedużo, podobno do Treblinki jechało po sto dwadzieścia. Na ścianach widnieją różne napisy pozostawione przez ludzi, którzy w ten sposób żegnali się ze światem. Wieczorem robi się okropnie duszno. Okno jest zabite, ruchy stają się ociężałe i powolne, nie ma czym oddychać. Zrzucamy z siebie wszystko, walamy się bezwolnie po podłodze. Stare kobiety i niektóre dzieci padają na ziemię. Konają.

Doktor Grodzieński wyjmuje ampułkę trucizny, otępiałym dzikim wzrokiem patrzy na swą żonę oraz na doktora Hajmana z żoną – nie ma jednak odwagi zrobić z niej użytku. W nocy udaje się otworzyć małe okienko; ludzie zabijają się o dostęp do niego. Nagle się rozstępują. Podchodzą, chwiejąc się, ci, którzy już nie mogą się męczyć – wolą ryzykować. Doktor Landesman wyrzuca swoją młodą żonę, potem skacze sam. Skacze Miedziński z małym Arią i jeszcze ktoś. Słychać parę strzałów, potem cisza. Świta. Stajemy na jakiejś większej stacji. Do wagonu podbiegają małe obdartusy. Mają wodę. Doktor Grodzieński daje kilkakrotnie po parę tysięcy złotych na butelkę wody. Nie przynoszą. Wreszcie, gdy już oddał całe swoje pieniądze, ktoś uczciwy przynosi i podaje niepełną flaszkę. W wagonie robi się zamieszanie, usiłują wyrwać butelkę, wylewają drogi napój. Nareszcie doktorowi Grodzieńskiemu udaje się odebrać resztę wody, na czym i ja korzystam.

Trochę mnie to orzeźwia, jest już zresztą dzień. Koło południa dojeżdżamy do Lublina. Tam stoimy parę godzin, po czym pociąg pomalutku wjeżdża na jakąś bocznicę, otwiera się ogromna brama i cały pociąg wtacza się na ogromny plac. Brama się zamyka. To Hugplatz. Po oczyszczeniu pociągu z trupów i nieczystości ustawiamy się dziesiątkami frontem do środka placu. Jest parę tysięcy ludzi. Zaczynają nas powoli prowadzić w jakimś kierunku. Wkrótce wychodzimy przez wielką bramę na szosę. Teraz dopiero spostrzegam wysoką wieżę i ogromną czarną chorągiew z trupią główką. Nagle rozlega się okropny ryk i hałas, jak spod ziemi wyskakuje cała banda wielkich psów, wściekle ujadających i szczerzących kły, a za nimi esesmani. Oczywiście psy są trzymane na uwięzi, inaczej nie wiadomo, co by z nas zostało. Pada krótki rozkaz. Śmiertelnie przerażeni ustawiamy się szybko dziesiątkami. Widzę, że zanosi się na dłuższy marsz. Staram się trzymać środka. Marsz zamienia się w bieg, coraz szybszy, kolumna wydłuża się. Więcej ludzi odstaje, kto upada, już nie wstaje.

Esesmani raz po raz dopuszczają psy na brzeg szeregu, psy szarpią odzież i boleśnie gryzą. Niemających sił do dalszego biegu albo rozstrzeliwują esesmani, albo zagryzają psy. Koło lasku szosa wykręca, biegniemy jeszcze około dwóch kilometrów, potem zwalniamy. Przeszło setka została po drodze. Zbliżamy się do jakiegoś obozu, gdyż z daleka widnieją symetrycznie ustawione baraki i słychać głos ludzi. Dochodzimy do jakiejś bramy po lewej stronie szosy, łączymy się w piątki i powoli zaczynamy wchodzić. Jest to pusty plac bez baraków, lecz leżą na nim wielkie stosy węgla. Przy wejściu dają na każdą dziesiątkę nieduży bochenek chleba, który znika w okamgnieniu. (…) Rano przyszli jacyś esesmani i zaczęli setkami wyprowadzać do kąpieli. Słyszałem już o systemie masowego wykańczania ludzi pod pozorem kąpieli i dlatego byłem najzupełniej przygotowany na śmierć. Tego, co mówili inni, nie słuchałem, bo byłbym chyba zwariował.

Starałem się nie patrzeć na rozdzierające sceny pożegnania. Kobiety i mężczyzn brali osobno. Mężowie nie mogli oderwać się od żon i córek. Gdy nie było ochotników do danej setki, zaganiali i ustawiali siłą. Mnie było wszystko jedno. Stanąłem w szeregu i zatkałem uszy. Prowadzili nas tą samą drogą, którą przyszliśmy, aż stanęliśmy przed długim krętym budynkiem. To była »zauna«, kąpielisko obozowe. Wpędzili nas do baraku obok »zauny« i kazali się rozebrać, rzucając wszystko na całą stertę łachów. Potem każdy nago wychodził z baraku, a stojący obok więzień w asyście esesmana dokładnie każdego rewidował, nie omijając żadnego miejsca, gdzie coś mogłoby być schowane.

Potem każdy po kolei przebiegał do kąpieliska, gnany batem stojącego w drzwiach esesmana. W pierwszym pomieszczeniu zajęli się nami fryzjerzy, goląc wszystkie możliwe włosy. Potem ustawiono nas w długi rząd i po kolei przepuszczano przez wąski korytarz, mający po przeciwległej stronie dwa wyjścia. Po lewej stronie zobaczyłem jakieś prysznice, domyśliłem się więc, że tam jest kąpiel. Ale jednocześnie dostrzegłem, że nie wszystkich przepuszczają. Stojący w pobliżu drzwi wyższy oficer obojętnym, prawie nieznacznym ruchem ręki niektórych kieruje na prawo. Przypatrzyłem się lepiej. Oto podchodzi doktor Hajman, wysoki, chudy, bardzo kościsty. Oficer patrzy chwilę, potem pokazuje na prawo. Potem idzie Lipman z wykrzywionym biodrem. Od razu na prawo. Teraz zrozumiałem. Ten oficer to był »Lagerarzt«, lekarz obozowy, a my przechodziliśmy selekcję. Pierwszą w moim życiu selekcję w lagrze.

Gdy staliśmy pod prysznicami i czekaliśmy na wodę, jeszcze nie chciało mi się wierzyć, że to jednak kąpiel. Zdawało się nam wszystkim, że za chwilę z kurków popłynie gaz i zakończy to wszystko. Uwierzyłem dopiero wtedy, gdy rzeczywiście oblały nas strumienie gorącej wody, co było wielką przyjemnością. Po kąpieli i wydaniu obozowych ubrań i drewniaków ustawiono nas na podwórzu, gdzie otrzymaliśmy po dziesiątce chleba, który znikał w okamgnieniu. Teraz już wierzyliśmy, że będziemy żyć – lecz jak długo?”. Marek Sznajderman http://zapispamieci.pl/marek-sznajderman/

16-letni Jakub przetrwał z matką w ukryciu wysiedlenia w warszawskim getcie. Podczas powstania ukrywał się z rodziną w bunkrze, który został zdekonspirowany, a jego mieszkańcy trafili do obozu koncentracyjnego w Majdanku. „Pociąg rozładowano na jakimś lubelskim dworcu, skąd pieszo pognano wszystkich do obozu koncentracyjnego w Majdanku. Podczas tego marszu również wiele osób zamordowano, bo do padających eskorta strzelała. Ten marsz odczułem bardzo dotkliwie, bo moja Matka przy wyciąganiu nas z bunkra zmusiła mnie do nałożenia damskich butów z cholewkami na wysokim obcasie, przez co stawałem się wyższy. W ten sposób prawdopodobnie uratowała mi życie, bowiem kiedy po przybyciu do obozu esesmani przeprowadzili selekcję, znalazłem się w kolumnie mężczyzn skierowanych do pracy. Natomiast Matkę z bratem zagnano do grupy przeznaczonej do zagłady. Zginęli w komorze gazowej w Majdanku.

W Majdanku, na IV polu w baraku 21, przebywałem ponad dwa miesiące. Każdy dzień był walką o przeżycie. W lipcu 1943 r. znalazłem się w transporcie, który wysłano do obozu w Skarżysku-Kamiennej (Werk C). Pracowałem tam w fabryce amunicji przy rozbrajaniu pocisków przeciwlotniczych. Zachorowałem na tyfus plamisty. W czasie tej choroby Niemcy przeprowadzili selekcję i znalazłem się w grupie przeznaczonej na rozstrzelanie (taki był sposób mordowania w obozie w Skarżysku). Wyciągnął mnie stamtąd lekarz dentysta Alter Rozenberg, który otaczał mnie opieką przez cały okres pobytu w obozie, jak również po wojnie”. Jakub Gutenbaum http://zapispamieci.pl/jakub-gutenbaum/

RAVENSBRÜCK

Niemiecki obóz koncentracyjny w wiosce Ravensbrück w Niemczech był przeznaczony dla kobiet, funkcjonował w latach 1939–1945. Miał 70 podobozów (nie wszystkie tylko dla kobiet).

Więźniarki wykorzystywano do pracy niewolniczej na rzecz niemieckich firm. Umierały z wycieńczenia, głodu, chorób, były zabijane w masowych egzekucjach (Żydówki i Polki z ruchu oporu), dokonywano na nich eksperymentów pseudomedycznych. Przez obóz przeszły blisko 132 tysiące kobiet i dzieci 27 narodowości. Zginęły 92 tysiące.

Zosia do lata 1944 roku przebywała z rodziną w łódzkim getcie. Gdy trafiła do obozu w Ravensbrück miała 11 lat. „Tak dotrwaliśmy do końca lata 1944 r., kiedy to zostałam wywieziona wraz z Matką do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Tu pierwszy okres spędziłam w słynnym obozie-namiocie wraz z grupą Cyganów, a później wraz z nimi przebywałam na bloku 23 jako więzień polityczny nr 79393. Matka moja ciężko pracowała, często poza obozem przy wyrębie lasu. Wygłodniała i chora na jakiś czas trafiła do rewiru (izby chorych). Zostałam sama – na szczęście krótko. W grudniu 1944 r. na Wigilię Bożego Narodzenia zabrano nas, dzieci, do Jugenlagru. Zobaczyłam pięknie nakryte stoły, uginające się – jak mi się wydawało – pod ciężarem jedzenia. Przyniosłam Mamie jabłko, które zresztą później sama zjadłam. Było to moje jedyne jabłko w czasie wojny.

W miarę zbliżania się frontu rozpoczęto likwidację obozu. W ten sposób znalazłam się w następnym obozie. Był to obóz o mniejszych rygorach niż Ravensbrück. Ale chorować i tu nie należało, a ja miałam wysoką temperaturę, zapalenie pęcherza i na dodatek świnkę. Powikłania choroby z tego czasu dają mi się we znaki jeszcze dziś. Mimo to okres ten wspominam lepiej niż inne. Może zbliżający się koniec wojny spowodował, że nasi nadzorcy byli mniej okrutni. W każdym bądź razie nie pamiętam, by się w tym czasie znęcali nad więźniami lub do nich strzelali”. Zofia Lubińska http://zapispamieci.pl/zofia-lubinska/

GROSS-ROSEN

Niemiecki obóz koncentracyjny Gross-Rosen funkcjonował w latach 1940–1945. Należało do niego ponad sto obozów pracy zlokalizowanych na Śląsku oraz na terenie Czech i Niemiec. W kompleksie Gross-Rosen przebywało ok. 125 tysięcy więźniów z przeszło 20 państw. Najliczniejszą grupę stanowili Żydzi (blisko 60 tysięcy), Polacy oraz obywatele Związku Radzieckiego. Po kwarantannie w Auschwitz trafiali tam Żydzi z Płaszowa i getta łódzkiego, a także z Grecji, Węgier i krajów Europy Zachodniej. Obóz nastawiony był na eksploatację więźniów jako siły roboczej i eksterminację przez pracę. Panowały w nim skrajnie ciężkie warunki. Szacowana liczba ofiar wynosi 40 tysięcy osób.

Bronka (urodzona w 1928 roku) mieszkała z rodziną w miasteczku Poraj koło Zawiercia, blisko niemieckiej granicy. Niemcy wywieźli ją do obozu w Gross-Rosen. „W bydlęcym wagonie, na słomie, poniżona, wzgardzona, głodna jadę do lagru. Jadę do kraju panów, by jako niewolnica pracować pod przymusem przez długich pięć lat. (…) Teraz piszę z obozu: Mamo, nie martw się o mnie. Chodzę do pracy, daję sobie radę. Przyślijcie mi dzbanek na zupę i kawałek mydła. (…)

Kiedy tylko przyjechałam do obozu w Gross-Rosen-Komando Parschnitz, przyjęła nasz transport Niemka – »lagersführerka«, tęga blondyna w rodzaju owych »blond bestii« co nie rozstają się z pejczem. Obejrzała mnie dokładnie i… pogłaskała po głowie. Przez kilka następnych dni, gdy wracałam z pracy, stawiała przede mną duży kubek gorącego mleka. Z obozu do pracy było sześć kilometrów (w jedną stronę). O czwartej rano – apel. Odliczają nas. Nie obywa się bez ordynarnych wrzasków, ubliżań, bicia i popędzania. W ciemności i zimnie niosę w mdlejącej ręce dzbanek z brukwianką. Idziemy w zwartej grupie. Śpimy kolejno w marszu. Mijamy okna niemieckich domów, światło lamp, firanki... Boże, pozwól przeżyć, wrócić do Mamy, do ciepłej, wygodnej pościeli, pod opiekuńcze skrzydła Doroty! [5] Przy maszynie jest mokro i brudno. Na nogach trepy. Ale już umiem sama puszczać ją w ruch. Po drugiej stronie potężna robotnica Niemka. Wkrótce zastąpi ją żydowska dziewczynka. Nikt się tu nie rozczula. Pracujemy, aby przeżyć. Małe rączki doskonale pasują do stalowych szpul.

Reżim obozowy zaostrzał się. Z domu przestały docierać listy. Droga do pracy była coraz trudniejsza. Sznurowane buciki, w których przyjechałam, uwierały – stopa rosła. Zraniłam się do samej kości przy maszynie. Warunki pogarszały się. Obóz był teraz koncentracyjny – filia Gross-Rosen. W nocy przyjeżdżali esesmani na selekcję. Rozsiadali się na krzesłach, a my defilowałyśmy przed nimi nagie, ledwie żywe. Nazajutrz znowu kilku z nas brakowało – uznano je za niezdolne do pracy dla III Rzeszy. Nauczyłam się robić na drutach i dzięki temu z przędzy z mojej maszyny miałam wkrótce ciepłe pończochy i jakąś koszulkę.

Zostałam już w jednej sukience. W drugiej, cieplejszej, zagnieździły się ogromne wszy. Takich w życiu nie widziałam. Zżerały nas też miliardy pluskiew. Gdy w niedzielę urządzano odpluskwianie, szły wielkim, ruchomym, żądnym krwi dywanem. Mimo to w nocy spałyśmy jak zabite, tak wielkie było nasze znużenie. Któregoś dnia przyjechała grupa węgierskich dziewcząt. Wszystkie miały ogolone głowy. Była wśród nich wspaniała śpiewaczka. Bardzo piękna. Miałyśmy wyjątkowe szczęście: zechciała zaśpiewać dla nas arię z opery. To było niezwykłe. Następnego dnia wywieziono je co do jednej do obozu śmierci. Ale oto stała się rzecz najgorsza. Wpadłam w zobojętnienie. Całkowite. Byłam teraz tylko numerem 21529. Niczym więcej. Jedyne, co utrzymało mnie wtedy przy życiu, to nadzieja, że spotkam moją rodzinę tam, gdzie ją pozostawiłam”. Bronka Niedźwiedzka http://zapispamieci.pl/bronka-niedzwiedzka/

AUSCHWITZ-BIRKENAU

Obóz Auschwitz-Birkenau utworzony w 1940 roku na przedmieściach Oświęcimia był największym hitlerowskim obozem koncentracyjnym oraz od 1942 roku – ośrodkiem masowej zagłady Żydów. W skład kompleksu KL Auschwitz wchodziły: Auschwitz I (obóz macierzysty, głównie pracy przymusowej), Auschwitz II-Birkenau (początkowo obóz koncentracyjny, potem wyposażone w komory i krematoria miejsce masowej eksterminacji) oraz Auschwitz III Monowitz (obóz pracy przymusowej w zakładach IG Farben).Przywożeni z całej Europy Żydzi zaraz po wyjściu z wagonów poddawani byli selekcji – zazwyczaj 70–75 procent każdego transportu kierowano do komór gazowych. Ofiary nie były rejestrowane, dlatego określenie ich dokładnej liczby nie było możliwe. Szacuje się, że w Auschwitz-Birkenau zginęło co najmniej milion sto tysięcy ludzi (na milion trzysta tysięcy osób przywiezionych do obozu). 960 tysięcy zamordowanych stanowili Żydzi, 70–75 tysięcy – Polacy, 21 tysięcy – Cyganie, 15 tysięcy radzieccy jeńcy wojenni, 10–15 tysięcy – zarejestrowani więźniowie innych narodowości. [6]

Wśród osób deportowanych do obozu było około 232 tysięcy dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia. Większość stanowiły dzieci żydowskie – 216 tysięcy, potem cygańskie – 11 tysięcy, polskie – 3 tysiące oraz tysiąc Rosjan, Białorusinów i Ukraińców. Zarejestrowano w obozie tylko 23,5 tysiąca dzieci. Wyzwolenia przez żołnierzy radzieckich (27 stycznia 1945 roku) doczekało zaledwie 500 dzieci poniżej piętnastu lat i 200 młodocianych (do 18. roku życia). Ponad połowę z nich stanowiły dzieci żydowskie. Wszystkie były skrajnie wycieńczone i chore. W 1947 roku, na mocy ustawy sejmowej, przekształcono obóz Auschwitz-Birkenau w Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau. W 1979 roku tereny byłego obozu należące do muzeum wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako symbol miejsc ludobójstwa. Głoszenie poglądów negujących proceder zagłady, istnienie komór gazowych i masowego uśmiercania nosi miano kłamstwa oświęcimskiego i w wielu krajach (m.in. w Niemczech i w Polsce) jest zakazane prawem.

Diana (urodzona w 1927 roku) do sierpnia 1944 roku przebywała z rodzicami w łódzkim getcie. Potem wszyscy zostali wywiezieni do obozu w Auschwitz. „Niemcy mówili nam, że jedziemy do pracy w innym mieście. Po drodze ludzie wołali do nas: »Dokąd jedziecie, uciekajcie, zabiją was!«. Trudno było w to uwierzyć. W Auschwitz na rampie, gdzie czekało się na selekcję, byłam jeszcze z mamą. (…)

Wkrótce potem rozłączono mnie z mamą. Posłano ją do Bergen-Belsen. Ja trafiłam do pracy w fabryce zbrojeniowej na Psim Polu koło Wrocławia. Praca była bardzo ciężka, maszyny niebezpieczne, w chwili nieuwagi obcinały ręce. A przecież byłyśmy głodne, zziębnięte i wymęczone. Ja widocznie nie wyglądałam najgorzej, bo majster kazał mi sprzątać swoje biuro. Zostawiał tam zawsze coś do jedzenia.

Za pierwszym razem bałam się nawet dotknąć tego jedzenia, myślałam, że to pułapka. Ale majster przykazał mi wszystko zjadać. Trwało to parę miesięcy, do grudnia. Praca prawdopodobnie uratowała mi życie. Była ze mną moja kuzynka, która nie chciała pracować, mówiła, że jest chora i leżała. Osłabiła się tym leżeniem jeszcze bardziej i nie przetrwała późniejszej wędrówki z obozu do obozu, kiedy zabijano każdego, kto odstawał od popędzanej gromady więźniów. Została zastrzelona. Gdy zbliżał się front z zachodu, załadowano nas do pociągów osobowych, licząc na to, że zostaną zbombardowane, i zawieziono przez Czechy do Bergen-Belsen. Stamtąd popędzono nas przez Buchenwald, gdzie nie było dla nas miejsca, trzymano tam nas parę dni i znowu pognano, tym razem do Maut-hausen na parę tygodni, potem do Gross-Rosen. Gdy już nadchodziły wojska wyzwoleńcze, byłam ciężko chora. Spotkała mnie kara nałożona przez nadzorującą Ukrainkę, bo nie mogłam przynieść z lasu dwóch drzew naraz, tylko jedno. Odesłała mnie na blok tyfusowy, gdzie się zaraziłam. Już po wyzwoleniu, ciężko chora na tyfus i dyzenterię, leżałam w lazarecie założonym przez aliantów, jedzona przez wszy. Na szczęście zajął się mną lekarz z Belgii. Zapytał mnie, dlaczego nie jem i co chciałabym zjeść. Odpowiedziałam, że świeżą bułkę. Wtedy zapowiedział, że wyśle mnie do Szwecji i tam dostanę taką bułkę. I tak się stało. Jeszcze w drodze, na statku zoperowano moje ropiejące gruczoły. W Szwecji prawie rok leżałam w szpitalu”. Diana Russ http://zapispamieci.pl/diana-russ/

[1] Barbara Engelking, Feliks Tych, Andrzej Żbikowski, Jolanta Żyndul, „Pamięć. Historia Żydów Polskich przed, w czasie i po Zagładzie”. Fundacja Shalom, Warszawa 2008, str. 170

[2] Tomasz Kranz, „Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym na Majdanku”. Wyd. 2, Lublin 2010

[3] Befehlstelle – stanowisko dowodzenia – siedziba ekipy eksterminacyjnej przy ulicy Żelaznej 103. Stamtąd Herman Hoefle – komisarz do spraw deportacji – kierował wywózką Żydów do obozów zagłady. W piwnicach budynku mieściło się więzienie, a na podwórzu odbywały się egzekucje.

[4] Junacy - członkowie Służby Budowlanej w Generalnym Gubernatorstwie. Rekrutowani przymusowo przez władze niemieckie spośród zamieszkujących w Generalnym Gubernatorstwie Polaków i Ukraińców, w wieku 18-60 lat. Od 1942 roku junacy przebywali w strzeżonych obozach.

[5] Dorota była starszą siostrą Bronki, zginęła podczas Zagłady.

[6] Franciszek Piper, „Ilu ludzi zginęło w KL Auschwitz. Liczba ofiar w świetle źródeł i badań”. Oświęcim 1992

Na Wschodzie

Atak Niemców na Polskę 1 września 1939 roku rozpoczął exodus na wschodnie ziemie Rzeczpospolitej. Na terenach zaanektowanych przez Związek Radziecki na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow znalazły się setki uciekinierów z centralnej i zachodniej Polski. Przeważali wśród nich Żydzi. Wiosną 1940 roku radzieckie władze rozpoczęły akcję paszportyzacji – uchodźcy zmuszani byli do przyjęcia obywatelstwa ZSRR. Nowe paszporty zawierały adnotację o zakazie zamieszkania w stukilometrowej strefie przygranicznej.

Pod koniec czerwca 1940 roku, w ramach tzw. trzeciej deportacji, wywieziono w głąb Związku Radzieckiego (głównie do obwodów nowosybirskiego i archangielskiego) 82 tysiące uchodźców z Polski – 84 procent z nich stanowili Żydzi. Większość deportowanych na Wschód polskich Żydów ocalała – szacuje się, że około 70 procent. Dla porównania – na terenach okupowanych przez Niemców przeżyło niecałe dwa procent. Nie wszyscy jednak wrócili do kraju – część przetrzymano w obozach i miejscach zesłania, a część założyła rodziny i została z własnej woli.

Miriam (urodzona w 1934 roku) mieszkała z rodzicami i siostrą w Chorzowie. Gdy wybuchła wojna, rodzina uciekła przez Niemcami na Ukrainę.„Po wielu dniach podróży przybyliśmy do lasów ukraińskich, gdzie ukrywaliśmy się przed bombami. Tam obchodziłam moje piąte urodziny. Latem w 1940 roku w wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow ustalono nowe granice pomiędzy Niemcami i ZSRR. Obywatele polscy, którzy odmówili przyjęcia sowieckiego obywatelstwa, byli uważani za wrogów Związku Radzieckiego. Pewnej letniej nocy rosyjscy żołnierze wtargnęli do naszego domu, by nas zaaresztować. Moja matka, chora na serce, odmówiła posłuszeństwa Rosjanom. Rosyjski żołnierz skierował ku niej broń, grożąc, że ją zastrzeli. Byłam z siostrą koło mamy, ale na szczęście żołnierz nie wystrzelił. Okazało się, że oficer, żydowskiego pochodzenia, powstrzymał go. Żołnierze odeszli, ale powrócili następnej nocy i siłą załadowali nas do towarowych wagonów w pociągach, które ruszyły w nieznane.

W pociągach, zapełnionych setkami ludzi, nie było ubikacji. Ludzie załatwiali się obok szyn, publicznie, podczas krótkich postojów. Moja rodzina ulokowała się na górnych półkach wagonu, gdzie z trudnością można było siedzieć. Żywności było mało. Warunki higieniczne okropne. Umierających grzebano obok torów kolejowych. Wydawało się, że ta podróż będzie trwała bez końca. W rzeczywistości trwała dwa miesiące. Będąc sześcioletnim dzieckiem, nie mogłam się pogodzić z okropną rzeczywistością. Uciekałam przed nią, zamykając oczy i pogrążałam się w świecie moich własnych myśli i marzeń, do którego nikt nie miał wstępu. Był to mój sposób unikania kontaktu z brutalnym losem. Nawet obecnie moje otoczenie uważa mnie za marzycielkę, ale w owych czasach zdawało mi się, że znalazłam jedyny sposób, aby przeżyć cierpienie i wstyd.

Pewnego dnia pociąg zatrzymał się i rozkazano nam wyjść z całym naszym dobytkiem. Przybyliśmy do Archangielska – miejscowości »na końcu świata«. Stamtąd szliśmy piechotą przez wiele godzin wśród bagna, kąsani przez komary, do obozu pracy. W tym obozie żyliśmy przez 18 miesięcy w strasznej ciasnocie i w okropnych warunkach higienicznych. Zima dłużyła się bez końca. Mrozy i śniegi były nie do zniesienia. Mój ojciec pracował przy wyrębie lasu. Matka stale chorowała. Siostra i ja nie chodziłyśmy do szkoły, bo jej nie było. Siostra nauczyła mnie czytać i pisać, wpoiła we mnie miłość do języka polskiego, do literatury i poezji polskiej, która we mnie pozostała na zawsze. Siostra była moim jedynym nauczycielem i zarazem przyjacielem. W roku 1941, gdy Niemcy napadły na Rosję, polski emigracyjny rząd w Londynie zawarł umowę z ZSRR, na podstawie której dostaliśmy amnestię. Władze sowieckie pozwoliły nam opuścić obóz pracy i odzyskaliśmy wolność. Znów załadowano nas do pociągów, skierowanych tym razem na południe. Nie wiedzieliśmy, gdzie wysiąść, bo wojska niemieckie posuwały się szybko i trzeba było znów przed nimi uciekać. Nie mieliśmy jedzenia, wybuchły epidemie. Czasami wysiadaliśmy z pociągu, by spędzić parę dni na jakiejś stacji. Potem znów wsiadaliśmy do innego pociągu. Przez kilka miesięcy żyliśmy w Bucharze, w nędzy i głodzie. Agnieszka, moja polska niania, która spędziła z nami tę całą tułaczkę, zachorowała na tyfus. I umarła. Ojciec został bezpodstawnie aresztowany, gdy szukał pracy. Spędził kilka miesięcy w więzieniu, ale udało mu się uciec. Podczas jego uwięzienia przenieśliśmy się do Samarkandy, gdzie przebywał brat matki, kilku krewnych i znajomych. W Samarkandzie przebywaliśmy do końca wojny. Warunki były stosunkowo znośne, ale były też okresy głodu. Rodzice oddali nas do sierocińca.

Żyliśmy jak zagubiony szczep w zaginionym świecie. Nie wiedzieliśmy nic o niesłychanych zbrodniach popełnionych na Żydach w Polsce i innych krajach Europy. Zrozumieliśmy ogrom tragedii po repatriacji do Polski. (…) Nie uważam się za dziecko Holocaustu [1]. Myślę, że byłam tylko u jego brzegu. Nie byłam nawet dzieckiem ukrytym przed Niemcami. Miałam rzadki przywilej przeżycia wojny z najbliższą rodziną”. Miriam Sharon http://zapispamieci.pl/miriam-sharon/

[1] Zgodnie ze statutem Stowarzyszenia „Dzieci Holocaustu” w Polsce członkiem stowarzyszenia może być osoba, która ze względu na żydowskie pochodzenie była skazana przez Niemców na śmierć i z tego powodu przebywała w gettach, obozach koncentracyjnych, ośrodkach zagłady lub była zmuszona do ukrywania swojej tożsamości. Niemniej jednak wspomnienia osób deportowanych na Wschód znalazły się w cyklu „Dzieci Holocaustu mówią…”, dopełniając obrazu losów żydowskich dzieci podczas Zagłady.

Po wyzwoleniu

Szacuje się, że Zagładę przeżyło ok. 350 tysięcy polskich Żydów (z 3,5 miliona mieszkających na terytorium Rzeczpospolitej w 1939 roku). Musieli rozpocząć życie od nowa – bez rodziny, domu, przyjaciół, w obcym i nie zawsze przyjaznym otoczeniu.

Bronka miała 12 lat, gdy Niemcy wywieźli ją do obozu w Gross-Rosen. „9 maja 1945 r. wojska radzieckie otworzyły bramy naszego obozu. Pojawili się też czescy partyzanci. Zajęli się rozminowywaniem terenu. Byłam ciężko chora i nawet nie umiałam się cieszyć wolnością. Czas jakiś przebywałam jeszcze w obozowym szpitalu. A potem w jednej jedynej sukienczynie, bez grosza przy duszy, pojechałam tam, gdzie wysłano do getta Mamę, Dorotkę i resztę rodziny. Tu, już na miejscu, przeżyłam najstraszniejszą chwilę mojego życia – nie znalazłam nikogo. Nikogusieńko. Widzę dziś siebie, jak mała, wychudzona (ważyłam wtedy 33 kg) brnę po kocich łbach przed siebie, niczym w jakimś strasznym horrorze. Ulica jest długa. Nie widzę nikogo. Wiem tylko, że niepotrzebnie przeżyłam, bo jestem sama na tym okropnym, zimnym świecie.

Płaczę głośno, bez przerwy, szlocham tak, jak nigdy przedtem i nigdy potem. Nocą, bezdomna i nieszczęśliwa, spałam, gdzie popadło, na pustej werandzie, na jakiejś pryczy w opuszczonym mieszkaniu. Nie wiem, co jadłam i piłam. Dowlokłam się wreszcie tam, gdzie kiedyś mieszkaliśmy. Zapukałam do znajomej z dzieciństwa, pani Walusiowej. Starsza, bezdzietna, prosta kobieta, wdowa po kolejarzu, przyjęła mnie serdecznie jak własne dziecko. Spać poszłyśmy do jednego łóżka, nad którym wisiało mnóstwo świętych obrazów. W nocy obudziło nas łomotanie w okno i usłyszałyśmy męski głos: »Czy są tu Żydy?«. Serca zabiły mocniej, ale nie czułam strachu. Moja ukochana pani Walusiowa wyskoczyła z łóżka i odkrzyknęła głośno: »Idźcie stąd! Nikogo tu nie ma!«. Odeszli. Pozostałam u pani Walusiowej kilka dni. Odwiedzali nas za dnia dawni znajomi i przyjaciele. Wkrótce zdarzył się cud. Z wojny powrócił mój brat, żołnierz I Dywizji Kościuszkowskiej. Odnalazł mnie. Już nie byłam zupełnie sama”. Bronka Niedźwiedzka http://zapispamieci.pl/bronka-niedzwiedzka/

POWOJENNE POGROMY

Po wyzwoleniu w Polsce zginęło ok. 1–1,2 tysiąca Żydów. Zostali zamordowani przez uzbrojonych bandytów oraz członków faszyzujących antykomunistycznych zbrojnych grup. W 1945 roku pogromy ludności żydowskiej miały miejsce m.in. w: Rzeszowie, Krakowie, Parczewie, Kańczudze. W ciągu dwóch miesięcy stu Żydów straciło życie w miejscowościach: Przedbórz Suchedniów, Wierzbniki, Zabłudów i Suchowola. [1] W sierpniu 1945 roku trzykrotnie zaatakowano sierociniec w Rabce, w którym przebywała setka dzieci ocalałych z Holocaustu. Budynki ostrzeliwane były z broni automatycznej i obrzucane granatami. Sprawcami napadów byli uczniowie Prywatnego Gimnazjum Sanatoryjnego Męskiego im. Jana Wieczorkowskiego zainspirowani przez księdza Józefa Hojoła i nauczyciela Edmunda Chodaka. [2]

4 lipca 1946 roku w Kielcach tłum zabił 42 Żydów, pretekstem było bezpodstawne oskarżenie o mord rytualny dokonany na chrześcijańskim chłopcu.

Jurek (urodzony w 1938 roku) podczas likwidacji krakowskiego getta został wywieziony wraz z rodzicami i bratem do obozu w Płaszowie. Potem przebywał w Gross-Rosen i Auschwitz-Birkenau. Rodzice przeżyli i rodzina odnalazła się po wyzwoleniu. „W 1947 r. cała rodzina wyjechała na wakacje do Rabki. 9 sierpnia w domu, w którym zamieszkaliśmy, rozegrała się tragedia: moja Matka Sabina Cyns i wujek Zygmunt Goldstein z żoną zostali zastrzeleni przez ludzi podających się za członków oddziału »Ognia«. Ocaleliśmy wraz z Ojcem schowani pod łóżkiem”. Jerzy Cyns http://zapispamieci.pl/jerzy-cyns/

NIE CHCĘ BYĆ ŻYDEM

Ukrywanym po aryjskiej stronie żydowskim dzieciom kazano zapomnieć, kim były. Uczyły się nowych nazwisk i imion, potrafiły opowiadać o zmyślonej rodzinie, modlić się i śpiewać kościelne pieśni. Gdy wojna się skończyła, słowo „Żyd” przypominało im o strachu, upokorzeniu, utracie. Najlepiej było je zapomnieć i wtopić się w otoczenie.

Irenka (urodzona w 1932 roku) ukrywała się po aryjskiej stronie, m.in. u zakonnic. „Kiedy minął front, wróciłam do zakonnic, a w 1945 roku poszłam do szkoły. Przedtem w ogóle nie chodziłam do szkoły: kiedy miałam iść do pierwszej klasy, wybuchła wojna, potem było getto, zakonnice. Widocznie czytać i pisać nauczyłam się jeszcze w domu, gdy miałam sześć lat. (…)”. Matka Ireny przeżyła Ravensbrück, zmarła na raka żołądka w 1946 roku. Przed śmiercią zdążyła zobaczyć się z córką. „Matka zmarła, o czym mi napisano, ale przedtem przysłała po mnie do Międzyrzeca jakichś ludzi – Żydów. A skądże ja do Żydów? Byłam ogarnięta »świętą wiarą katolicką«. Uważałam, że Żydzi to coś gorszego. Zakonnice wpoiły we mnie to przekonanie. »Oni Pana Jezusa ukrzyżowali«.

Ja mam jechać do Żydów? Mowy nie ma. Długo mnie namawiali. Ja gówniara, miałam chyba wtedy trzynaście lat, za ich plecami robiłam głupie miny. Popisywałam się przed zakonnicami, mówiąc: »Ja ze świętej nie będę rezygnowała, do żadnej Palestyny (wtedy jeszcze nie było Izraela) z obcymi ludźmi nie pojadę«. Oni nawet na milicję chodzili, chcąc mnie odebrać. Nic z tego nie wyszło. To zakonnice swym stosunkiem do Żydów przez wszystkie lata, kiedy u nich byłam, stworzyły we mnie rodzaj zahamowania, jakiegoś oporu. Ciągnęło mnie do kolegów z żydowskiej bursy i jednocześnie odpychało od nich. Kiedy słyszałam, że oni mówią po żydowsku, cierpła na mnie skóra. Nie umiałam się z tym oswoić. Mnie się wydawało, że zaraz ktoś przyjdzie i zrobi z »tym« porządek. Niemożliwe, żeby oni byli tacy spokojni, żeby rozmawiali, śmiali się. Ja wśród nich nie umiałam się odnaleźć. Patrzyłam na nich i te osoby mi się podobały, które najmniej wyglądały na Żydów. Ci najbardziej podobni – przerażali mnie. Od nich uciekałam, gdzie pieprz rośnie. Tak było i później. To uciekałam od Żydów, to garnęłam się do nich. Już mi się zdawało, że »z tymi Żydami mogę być«, to znów naprawdę nie mogłam. Uciekałam i udawałam, że nie mam z nimi nic wspólnego; za jakiś czas znowu mnie do nich ciągnęło i wracałam. Od małego dziecka musiałam się wypierać tego, że jestem Żydówką, i to pozostawiło ślady, które nie pozwalały mi normalnie myśleć, patrzyć, żyć”. Irena Bołdok http://zapispamieci.pl/irena-boldok/

W styczniu 1943 r. ojciec wyprowadził dziewięcioletnią Jochewed z warszawskiego getta i oddał pod opiekę przedwojennej służącej. „Zaraz po wyzwoleniu pierwsze moje kroki skierowałam do getta, to znaczy do gruzów getta. Wierzyłam, że pod tym gruzem coś znajdę, tak mocno w to wierzyłam. Z gazetami, wodą sodową, z bułkami, z czymkolwiek na sprzedaż, można mnie było spotkać najprędzej w ruinach getta. Żydzi wzięli mnie z ulicy z plikiem gazet, no i jak to dziecku, zaimponowali mi porządnym ubraniem, nowymi butami. Najpierw Centralny Komitet Żydów oddał mnie do Domu Dziecka w Śródborowie pod Warszawą.

Chcieli, żebym była dzieckiem. Naturalnie, że ja już dzieckiem nie byłam. Ja już wiedziałam, co to jest pieniądz, jak można go wydać, ja wiedziałam, że można skombinować, handlować, zakręcić. Miałam lat jedenaście. »Dlaczego ja mam być dzieckiem nagle?«. Więc uciekłam ze Śródborowa. Ja »na ura« nie chciałam być Żydówką, już tak jakoś weszłam w ten mechanizm, że jestem Polką. Dla mnie była w ogóle tragedia, że mam iść do domu dziecka żydowskiego. Dlatego były te ucieczki. (…)”. Jadzia przebywała w kilku domach dziecka: w Bytomiu, w Chorzowie, w Bielsku. Kilkakrotnie z nich uciekała. „(…) Likwidują Dom Dziecka w Chorzowie, przenoszą nas do Bielska. Pomału, pomału tam odzyskiwałam dzieciństwo, przyszły najpiękniejsze lata, które tak cudownie wspominam do dnia dzisiejszego. (...) Ja dzieci od Żydów wyzywałam. Graliśmy w siatkówkę czy w palanta albo w dwa ognie i coś mi się nie podobało: »Ty Żydzie parszywy« – wołałam. Po prostu bałam się być Żydówką. (»Niech on będzie Żydem, dlaczego ja mam być Żydówką?«). Ja już nie byłam Jochewed, ja już byłam Jadzia. To »oni« byli Żydzi... Ja nie byłam Żydówką. (…) Nadszedł moment w domu dziecka, że ja książeczkę do nabożeństwa zaniosłam do kierowniczki. Mówię tak: »Ja już nie jestem chrześcijanką«. Kiedy ja oddałam tę książeczkę do nabożeństwa, że mi jest niepotrzebna, to się stałam momentalnie Żydówką”. Jadwiga Kotowska http://zapispamieci.pl/jadwiga-kotowska/

W DOMU DZIECKA

Centralny Komitet Żydów w Polsce [3] uznał opiekę nad dziećmi za priorytet i powołał wydział, który zajmował się zakładaniem domów dla żydowskich sierot. W lipcu 1944 roku powstał Dom Dziecka w Lublinie dla 140 dzieci (później przeniesiono go do Petrolesia na Dolnym Śląsku). W 1945 roku założono trzy ośrodki leczniczo-wychowawcze (w Rabce, Zakopanem i Szczyrku) oraz osiem placówek dla dzieci zdrowych. Łącznie przebywało w nich ok. tysiąca wychowanków. Domy dziecka, oprócz sierot, przyjmowały także dzieci z niepełnych i ubogich rodzin.

W roku 1946 przybyła do Polski pierwsza grupa repatriantów [4] z Rosji, wśród nich przeszło 136 tysięcy Żydów. W związku z tym potrzebne były kolejne domy dla dzieci. Utworzono je w: Śródborowie, Świdrze, Niemczy i Legnicy. Domy dziecka zakładały także organizacje syjonistyczne, które przygotowywały dzieci do życia w Palestynie. Takie ośrodki działały we: Wrocławiu, Wałbrzychu, Zabrzu, Sosnowcu Szczecinie, Warszawie i Łodzi. Żydowskie domy dziecka stopniowo likwidowano i łączono z polskimi placówkami, w 1950 roku wszystkie instytucje żydowskie zostały upaństwowione.

W 1941 lub 1942 roku rodzice oddali Irenkę (urodzoną w 1937 roku) pod opiekę znajomej Polki. Uchodziła za jej córkę, chodziła do przedszkola, potem do szkoły, nie brakowało jej jedzenia, ale opiekunka często ją biła. Po wojnie, gdy Irenka była w czwartej klasie, „matka” oświadczyła dziewczynce, że nie jest jej dzieckiem i zawiozła do Komitetu Żydowskiego w Łodzi. „Stamtąd jeden człowiek przywiózł mnie do Domu Dziecka w Helenówku. Przyjęła mnie tam wychowawczyni – Pani Maria Milsztejn. Zbliżyła się do mnie, a ja podniosłam ręce, zakrywając twarz i głowę.

»Nie bój się, nie będę cię biła, tu się dzieci nie bije«. To były pierwsze słowa, które usłyszałam w domu dziecka. Podczas obiadu siedziałam obok koleżanki Lusi. Lusia zaczęła mi opowiadać, że jej ojciec ma kilka zegarków. Powiedziałam: »Twój ojciec jest bogaty jak Żydzi«. »Tak, mój ojciec jest Żydem i wszyscy tu jesteśmy Żydami«.

Rozpacz moja nie miała granic, ale potem, pomału przyzwyczaiłam się. Rozmyślałam sobie w głębi duszy: »Przecież mnie też zawsze mówili, że jestem Żydówką. Trudno, trzeba się pogodzić z losem«. Przywiązałam się bardzo do pani Falkowskiej – kierowniczki domu dziecka. Chciałam, żeby była tylko moją matką. Ale kiedyś powiedziała mi: »A co na to powiedzą inne dzieci?«.

Tak, była naszą wspólną Matką. Była nią dla tych wszystkich dotkniętych złym losem dzieci. Nie nosiłyśmy jednakowych ubrań. Nie chciała, żebyśmy wyglądały na dzieci z sierocińca. Miałyśmy swoją krawcową. Każda panienka miała inną sukienkę. Dzięki temu nie czułyśmy się jak sieroty, ale jak młode księżniczki. Nigdy o tym nie zapomnę”. Irena Wójcik http://zapispamieci.pl/irena-wojcik/

Od września 1942 roku 11-letni Emanuel ukrywał się z rodzicami i siostrą we wsiach w okolicy miejscowości Nowe Brzesko w woj. krakowskim. W połowie grudnia 1944 roku matka poszła po żywność i już nie wróciła. Zginęła zamordowana przez partyzantów. „Byliśmy wyczerpani, chorzy i dalej zagrożeni. Ojciec pojechał do Krakowa, gdzie powstał już Wojewódzki Komitet Żydowski. Tam załatwił przyjęcie nas do domu dziecka, który początkowo mieścił się przy ulicy Długiej 38. Złożyliśmy zeznania przed Komisją Historyczną – w jaki sposób przeżyliśmy wojnę. Ojciec, jak się okazało po zbadaniu, był chory na gruźlicę płuc. Leczył się, korzystając z pomocy Komitetu Żydowskiego. Siostra i ja, który miałem trudności z chodzeniem, zostaliśmy skierowani do utworzonego w Zakopanem prewentorium dla niezupełnie zdrowych dzieci. Dom dziecka mieścił się w willi »Leśny Gród« przy ulicy Chramcówki w Zakopanem. Dom był przez całą dobę chroniony przez uzbrojonych strażników żydowskich. Również w Rabce został założony dom dziecka, który miał charakter sanatorium dla dzieci zagrożonych gruźlicą.

Po jakimś czasie dzieci z Rabki przybyły do nas do Zakopanego. Dom w Rabce zlikwidowano po zbrojnym napadzie na niego. Dzieci opowiadały nam przebieg napadu i walkę o dom, którego bronili strażnicy żydowscy. Domu dziecka banda nie zdobyła, napad miał miejsce w porze nocnej. Dom Dziecka w Zakopanem utrzymywany był przez Joint. Opiekę i wyżywienie mieliśmy bardzo dobre. Tam również uzupełniano z nami naukę szkoły podstawowej i zorganizowano egzaminy eksternistyczne. W ten sposób zdobyłem świadectwo ukończenia piątej klasy.

Na skutek ciągłego zagrożenia Dom Dziecka w Zakopanem został zlikwidowany z końcem 1945 r., a dzieci w większości zostały wywiezione za granicę – do Francji i ówczesnej Palestyny. Ja z siostrą wróciliśmy do Domu Dziecka w Krakowie, który znajdował się przy ulicy Augustiańskiej bocznej 1. W dalszym ciągu mieliśmy dobre warunki bytowe. Do domu dziecka przybyło wiele dzieci, które wróciły po wojnie ze Związku Radzieckiego. Uczęszczałem do szkoły żydowskiej, usytuowanej przy ulicy Estery 6, z prawami szkoły państwowej. Każdego roku szkolnego przerabialiśmy program dwóch lat, aby nadrobić zaległości wojenne”. Emanuel Elbinger http://zapispamieci.pl/emanuel-elbinger/

Izrael (urodzony w 1934 roku) uciekł z warszawskiego getta. Ukrywał się we wsiach w okolicy Błonia, pracując jako parobek. W wypadku przy pracy stracił rękę. Po wyzwoleniu został na wsi i pasał krowy. Gdy nadeszła zima, nie było już dla niego zajęcia i musiał odejść. „W 1946 roku znalazłem się w Wawrze koło Warszawy. Nie przyznawałem się do tego, że byłem Żydem i w międzyczasie przystąpiłem do Świętej Komunii. W 1948 r. przyjechali do Wawra jacyś dwaj Żydzi i chcieli mnie zabrać ze sobą. Wziąłem do ręki kilka kamieni i uciekłem na wysokie drzewo. Stamtąd zacząłem krzyczeć, że kto się do mnie zbliży, to go zabiję. Oni nie zrezygnowali i przyprowadzili milicjanta, który strzelił w powietrze. Wtedy się przeląkłem, zszedłem z drzewa i złapali mnie jak zająca.

Zabrali mnie do bursy dla młodzieży żydowskiej na ulicę Jagiellońską 28. Tam też po raz pierwszy od tylu lat wykąpali mnie pachnącym mydłem, ogolili głowę na zero i ubrali w nowe ubranie i brązowe buty. Oczywiście tego samego dnia uciekłem »od Żydów« z powrotem na moją wiochę. Ale wieczorem, kiedy miałem pójść spać do obory z krowami, to smród gnoju wypchnął mnie z powrotem i postanowiłem dobrowolnie wrócić do bursy. W bursie zajął się mną pan Kozak. Zapytał się mnie, jak się nazywam z domu, ponieważ nie wyglądam na Staniaka Jerzego.

Ja oczywiście nie pamiętałem nic oprócz miejsca mojego urodzenia i zawodu Ojca. Na drugi dzień pani Rapaport z bursy pojechała ze mną do Błonia, aby tam szukać moich »korzeni«. W Błoniu odnaleźliśmy dom na ulicy Warszawskiej, w którym się urodziłem.

Kiedy zapukaliśmy do pierwszego z brzegu mieszkania, wyszła jakaś starsza kobieta i w chwili, kiedy mnie zobaczyła, krzyknęła: »Srulek, ty żyjesz?!« i zemdlała. Od niej dowiedzieliśmy się wszystkiego o mojej rodzinie, o moim prawdziwym nazwisku, ilu miałem braci i sióstr, o ich imionach. Ona też mi powiedziała, że moja Mama i mój brat Dawid zostali zastrzeleni przez Niemców na szosie warszawskiej. (…) Po paru tygodniach skierowano mnie do Domu Dziecka w Helenówku pod Łodzią. Pierwsze moje spotkanie w domu dziecka było z kierowniczką tego domu – panią Marią Falkowską.

Gdy przybyłem do domu dziecka, byłem kompletnym analfabetą, a miałem już czternaście lat. Pani Lunia Gold, wychowawczyni, zaczęła mnie uczyć czytać i pisać. Potem zapisano mnie do wieczorowej szkoły na ulicy Kilińskiego w Łodzi. Później uczyłem się w szkole TPD (Towarzystwa Przyjaciół Dzieci). Po skończeniu szkoły podstawowej kontynuowałem naukę na Studium Przygotowawczym i w ciągu dwóch lat zrobiłem maturę. Poszedłem na studia matematyczne i w 1960 r. otrzymałem magisterium”. Jerzy Frydman http://zapispamieci.pl/jerzy-frydman/

Rodzina Chuwci (urodzonej w 1933 roku) pochodziła z miasteczka Turka. Rodzice zostali wywiezieni do Oświęcimia. Osierocone dziewczynki – Chuwcia z siostrą Esterą – ukrywały się do wyzwolenia w bunkrach w lesie i u miejscowych chłopów. „W ramach repatriacji przyjechałam z kuzynką i jej mężem do Polski i oddana zostałam do Domu Dziecka Żydowskiego w Bielsku-Białej. Tu rozpoczęło się, po tylu przeżyciach, cierpieniach, tułaczce, na nowo moje życie jako dziecka. Przyprowadzono mnie do domu dziecka we wrześniu 1945 r., w słoneczne popołudnie. Natychmiast (tak mi to zostało w pamięci) dostałam od pielęgniarki Estery szczoteczkę do zębów, której dotąd nie miałam, i stąd pewnie ten fakt tak mocno utkwił w pamięci. Wszystko w tym domu było dla mnie nowe, ciekawe i nadzwyczajne, ale ciągle byłam smutna.

Brakowało mi siostry, która nie przyjechała do Polski razem ze mną. Została ona w Turce [5] u znajomego małżeństwa z lasu, którego repatriacja [6] przedłużała się. Dopełnienie mego szczęścia nastąpiło wiosną 1946 r., gdy siostra przekroczyła progi Domu Dziecka w Bielsku-Białej. Tu garnęłam się do wszystkiego. Poza nauką, którą zawsze traktowałam bardzo serio i która początkowo sprawiała mi wiele trudności, uczyłam się introligatorstwa, krawiectwa i tańca. Moje trudności w nauce były zrozumiale. Nie uczyłam się przecież przez cały okres wojny, mówiłam dotąd tylko po żydowsku i po ukraińsku, a tu nagle musiałam przestawić się na język polski. W dodatku jestem krótkowidzem, a nie nosiłam okularów. Dzięki intensywnej pracy szkołę podstawową ukończyłam z bardzo dobrymi wynikami”. Autorka ukończyła studia medyczne i została lekarzem. Chuwcia W. http://zapispamieci.pl/chuwcia-w/

Tuż przed likwidacją getta 12-letnia Ela wydostała się podkopem pod drutami z getta w Ludwisinie k. Jabłonny. Dziewczynką zaopiekowała się przyjaciółka jej zmarłej matki Krystyna Klarczuk [7]. Ela przebywała w kilku sierocińcach prowadzonych przez siostry zakonne. Po upadku Powstania Warszawskiego i pobycie w obozie w Pruszkowie trafiła do miejscowości Chorowice w okolicach Skawiny. Tam wzięła ją gospodyni do pomocy w domu. „Zainteresowała się moim losem stara nauczycielka. Ona uważa, że ja się marnuję i że moje pozostanie na wsi to byłoby kompletne zmarnowanie się. Ja tam pasę krowy, wyrywam buraki, zajmuję się dzieckiem, łuskam groch. Mam tam ciężki żywot i w dalszej perspektywie ja się cofam.

Zaraz po nastaniu wolności, kiedy Kraków został oswobodzony przez Rosjan, ta nauczycielka wysyła mnie do Pogotowia Opiekuńczego w Krakowie. Ja się tam dostaję. Dzieci są w strasznym stanie: z obozów, z robót przymusowych – chore, zaświerzbione. W pogotowiu jest okropna nędza. Tam nie ma nic. Starsze dziewczynki muszą jechać przez całe miasto, na ul. Szlak... z takim dużym garnkiem po zupę do kuchni, która wydaje zupę dla ubogich. Potem zupa była wydawana dzieciom. Czasami to była zupa, czasami kasza... Było to w 1945 roku, zaraz po wyzwoleniu. Weszłam do sali, widziałam dzieci, które miały świerzb, lejący świerzb. Nie miałam ochoty dostać jeszcze świerzbu, bo miałam wszy, miałam również wrzody. A świerzb to byłoby już dopełnienie wszystkiego. Postanowiłam: »Ja się położę pod stołem na ziemi« (w takiej sali, gdzie było ze dwadzieścioro dzieci). Ja wtedy miałam 15 lat...

Ponieważ panie w pogotowiu stwierdziły, że ja jestem inteligentna, w związku z tym dostałam się do Domu Dziecka w Krakowie. Nie było na czym spać. Nawieźli mnóstwo słomy na podwórko – tę słomę ładowałyśmy w sienniki i spałyśmy na siennikach. Nie było co jeść. W dalszym ciągu jedzenie było przywożone z kuchni dla ubogich. Teraz byłam piętnastoletnią dziewczyną, która nie ma żadnego świadectwa wcześniej ukończonej szkoły, ale już jest w wieku gimnazjalnym.

Z tego domu dziecka posyłają mnie do gimnazjum. Ja ciągle nie rozumiem jednej rzeczy – jak ja sobie poradziłam z nauką, nie chodząc do szkoły przez całą okupację, będąc w getcie, będąc w obozach, będąc na służbie u ludzi – jak ja sobie poradziłam w szkole. Nie wiem. To jest następny jakiś cud. Ja zaczęłam w tej szkole radzić sobie z niektórymi przedmiotami. Nie ze wszystkimi. Jeśli chodzi o język polski – radziłam sobie, bo byłam bardzo oczytana. Mówiłam poprawnie, więc umiałam się wypowiadać. Geografii można się było nauczyć, historii też. Ale mając straszne luki w matematyce, gdzie jednak trzeba mieć podstawy, żeby kontynuować ją na wyższym stopniu – nie mogłam sobie poradzić. Poszłam do pierwszej klasy gimnazjum i jej nie ukończyłam. Pozostałam jeszcze na drugi rok, ponieważ nie miałam podstaw. Potem, jak już powtórzyłam pierwszą klasę, to dalej mi poszło. (…) Pojawiali się ludzie, którzy chcieli wziąć dzieci na wychowanie. Ja miałam niejedną propozycję. (…)

W domu dziecka uważano, że jestem inteligentnym dzieckiem, dlatego jak przychodzili ludzie i chcieli wziąć dziecko, posyłano między innymi mnie. A ja po którymś pobycie (byłam u jednej pani, byłam u drugiej, byłam u trzeciej rodziny) stwierdziłam: nie. I zostałam w domu dziecka. Tam skończyłam gimnazjum, liceum i nie miałam gdzie stamtąd pójść, bo nie miałam żadnej rodziny. Pojawiła się we mnie potworna chęć zdobywania wiedzy [8]”. Ela Waśniewska http://zapispamieci.pl/ela-wasniewska/

W grudniu 1941 roku rodzice oddali Adasia pod opiekę zakonników z greckokatolickiego zakonu studytów w Uniowie koło Przemyślan [9]. Miał wtedy trzy i pół roku. W 1946 r. zdelegalizowano Cerkiew greckokatolicką, klasztor rozwiązano, a dzieci przewieziono do Domu Dziecka w Złoczowie. Adam nie wytrzymał tam długo, uciekł i wrócił do klasztoru. W latach 1949–51 mieszkał ze starszą siostrą w Przemyślanach. Wtedy odnaleźli go znajomi rodziców i pomogli w repatriacji do Polski. „Wsadzili mnie do pociągu. Zatrzymywaliśmy się w różnych miastach. Na kilka dni. Do pociągu wsiadały kolejne dzieci. Wczesną wiosną 1951 roku dotarłem do Grodna. W Grodnie nas umyto, przebrano w nowe ubrania. Do Polski jechało ponad 3 tysiące dzieci. Pozbieranych z całego Związku Radzieckiego. (…) Dojechaliśmy do Dusznik-Zdroju. Przez dwa miesiące do Państwowych Domów Wczasowych Dziecięcych »Odra«, »Nysa« i »Bałtyk« zgłaszały się rodziny. Nie odebrano tylko mnie, Adama Seinfelda i Litwina z malutką siostrzyczką. (…) Naszą czwórkę przewieziono do Domu Dziecka do Krakowa. Były w nim sieroty wojenne – głównie żydowskie. Co za pech – pomyślałem. Zaczną się kłopoty. (…)

Dom Dziecka w Krakowie był piękny, znakomicie wyposażony przez amerykańskie organizacje charytatywne. W tamtej biedzie, dzisiaj niewyobrażalnej, dzieci w domach sierot często znajdowały się w dużo lepszej sytuacji bytowej niż te w normalnych rodzinach. W naszym domu magazyny były pełne nowych ubrań. Mogłem wybierać, co chciałem. (…) Nam, sierotom, naprawdę w tamtych realiach niczego nie brakowało. Ani jedzenia, ani ubrania. Dzieci miały poczucie wspólnoty. Wynikające z przekonania, że poza sobą nikogo nie mają. I była pani Gostyńska, nasza kierowniczka. W pewnym momencie chciała mnie nawet adoptować. W czasie lekcji ktoś wszedł z dyrektorem do klasy i powiedział, że jestem wezwany do sądu dla nieletnich. Nie kojarzyłem, o co chodzi. Okazuje się, że sprawa o adopcję. Pani sędzia pyta: »Czy małoletni się zgadza?«. Mówię: »Nie«. Sam chciałem o sobie decydować. (…) Pani Gostyńska została moją prawną opiekunką”. Adam Daniel Rotfeld http://zapispamieci.pl/adam-rotfeld/

ŻYDOWSKIE SZKOŁY

Pierwsze szkoły prowadzone przez Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKPŻ) powstały we wrześniu 1945 roku w Łodzi i Dzierżoniowie. Pod koniec roku szkolnego 1945/46 było już ich 24 (w tym 18 z językiem wykładowym jidysz). W kolejnym roku działały już 33 placówki CKPŻ, w których uczyło się przeszło trzy tysiące uczniów.

Realizowano program ośmioklasowej szkoły podstawowej zbliżony do szkół publicznych. Dodatkowo uczniowie uczyli się historii Żydów, literatury i języka jidysz oraz hebrajskiego. W szkole nie było religii, a sobota była dniem wolnym. Powstawały też żydowskie szkoły średnie i zawodowe, a także szkolnictwo syjonistyczne (z językiem hebrajskim) podlegające organizacji He-Chaluc [10] oraz szkoły religijne. Już w czerwcu 1945 roku powstały pierwsze placówki dla dzieci w wieku przedszkolnym. Rok później w 36 religijnych szkołach uczyło się ponad dwa tysiące uczniów. [11] W 1948 roku rozpoczęła się likwidacja szkolnictwa żydowskiego w Polsce – zamknięto szkoły hebrajskie, żydowskie zostały przejęte przez państwo lub połączone z polskimi placówkami.

Halina (urodzona w 1935 roku) od 1941 roku przebywała z rodzicami w getcie w Drohobyczu, potem w obozie pracy. Matka zdecydowała się na ucieczkę. Do wyzwolenia [12] ukrywały się w domu ukraińskiego chłopa. Ojciec zginął podczas likwidacji obozu.

„W maju 1945 roku mama, ciotka i ja pociągiem ewakuacyjnym pojechałyśmy do Krakowa. W Drohobyczu był już Związek Radziecki i każdy, kto czuł się Polakiem, jechał do Polski. (…) W Drohobyczu uczyłam się niecały rok w pierwszej klasie, z językiem wykładowym ukraińskim. To było w 1944 r., a od września 1945 już w Polsce, w Krakowie. W czwartej klasie matka przeniosła mnie do szkoły żydowskiej z językiem wykładowym żydowskim i hebrajskim. Przy szkole był internat, rodzaj sierocińca. Dzieci mające tylko jednego pracującego rodzica po całym dniu szły do domu, a wojenne żydowskie sieroty zostawały w internacie. Bardzo mi się nie podobało w tej szkole, musiałam tam chodzić ze względu na internat.

Szkoła była w dzielnicy żydowskiej, na Kazimierzu – przy ul. Estery. Stary drewniany dom ze skrzypiącymi podłogami, szczurami i myszami. Mało sympatycznie. (…) Przetrwałam tam do końca podstawówki. Później przeniesiono szkołę na ulicę Skawińską, do budynku przedwojennego, jasnego i przestronnego z szerokimi oknami. (…) Uczniów było dość dużo, ale nie pamiętam, ilu nas było. (…) Uczono historii żydowskiej, obok polskiej. Uczniowie to żydowskie sieroty wojenne przybyłe z całej Polski. Wyjeżdżaliśmy na kolonie letnie. Pamiętam wyjazd do Karpacza. Pamiętam też, że przy szkole był zastęp harcerzy żydowskich. Wychowywano ich na przyszłych członków kibuców. Miałam koleżanki. One były pełnymi sierotami. Traktowały mnie jak »bogaczkę«, ja miałam mamę. Ja wracałam do domu na noc, one zostawały. Wiem, że wszystkie potem rozjechały się po świecie”. Halina Bania http://zapispamieci.pl/halina-bania/

ANTYSEMITYZM

Niechętna, a nawet wroga postawa części polskiego społeczeństwa wobec Żydów nie zmieniła się po zakończeniu wojny. Powracający ocalali z Zagłady często traktowani byli niechętnie – obawiano się, że będą chcieli zamieszkać w swoich domach zajętych podczas wojny przez Polaków lub żądać zwrotu własności. Ofiarą antysemickich zachowań padały nawet dzieci.

Gdy wojna się skończyła, Marysia miała 12 lat. Wróciły z matką do rodzinnego Konina. „Wróciłyśmy, żeby czekać, bo przecież wrócą… Nikt nie wrócił. Nastąpił bardzo dramatyczny okres w moim życiu, który ukształtował na zawsze mój charakter: moją nadwrażliwość, dumę ponad rozsądek, nieufność do ludzi. Otóż ja, jedyna Żydówka w szkole, padłam ofiarą okrutnego antysemityzmu. Nikt nie chciał ze mną siedzieć, siedziałam w ławce sama, wyzywano mnie od Żydów, nie miałam przyjaciół… Byłam inna, to fakt, mała, czarna, poważna, bez wspomnień wczesnej młodości, nie umiałam pływać ani jeździć na rowerze, nie miałam dziadków, wujków, chrzestnej, wszystkich tych atrybutów normalności, czytałam inne książki, nawet wyrzucili mnie ze Związku Harcerstwa Polskiego, bo nie mogłam »przysięgać«. Chłopcu, który ze mną sympatyzował, złamali nos, bo ujął się za Żydówą. Wówczas postanowiłam uciec z domu do Palestyny.

Moja Mamusia miała zupełnie inne doświadczenia: przyjaciele sprzed wojny, służba, pracownicy młyna przyjęli ją nadzwyczaj serdecznie, przynosili przechowane rzeczy (np. majster Bunikowski z młyna skrzynię sreber ukrytych przez babcię Rózię), fotografie, nawet obrazy i serwety. (…)

Jednego dnia zamiast do szkoły poszłam na dworzec i pojechałam do Łodzi, bo słyszałam, że tam rabin zbiera sieroty żydowskie na wyjazd. Błądziłam długo, a potem powiedziałam mu, że jestem sierotą. Mamusia mnie tam odnalazła i zabrała. Złożyła potem papiery do Izraela, ale bez rezultatu. Później napisałam pamiętnik z getta, ale nie pomogło to – nie ulżyło memu sercu. (…)”. Maria wyjechała do Warszawy, ukończyła studia i założyła rodzinę. Pewnego wieczoru 1968 roku w jej mieszkaniu zadzwonił telefon. „To dzwonił mój kolega Kazik z Konina: »Marycha, czy nic nie potrzebujesz?«. To pytanie ogrzało mi serce”. Maria Leszczyńska Ejzen http://zapispamieci.pl/maria-leszczynska/

W NOWYCH RODZINACH

Powojenne losy polskich i żydowskich sierot bywały podobne. Jedne i drugie pozostały do pełnoletności w domach dziecka albo (zazwyczaj te młodsze) były adoptowane.

Podczas powstania w warszawskim getcie czteroletnia Krysia wydostała się kanałami na aryjską stronę. Obok wyjścia z kanału przechodziła akurat siostra zakonna Julia Sosnowska – zaopiekowała się dziewczynką i umieściła w Domu Dziecka w Ignacowie koło Mińska Mazowieckiego. Krysia przebywała tam do października 1945 roku. „Stąd na polecenie sióstr zakonnych z pogotowia na ulicy Nowogrodzkiej 75 przeniesiono mnie do Katowic celem adopcji. Ponieważ w Katowicach nie znaleziono odpowiedniej rodziny dla mnie, ulokowano mnie w domu »Caritas« u księdza Markefki w Katowicach-Bogucicach. W tym domu przebywałam do 19 marca 1946 r., kiedy to bardzo patriotyczne bezdzietne małżeństwo z Siemianowic Śląskich, Maria i Alojzy Bulowie, postanowiło mnie zabrać z domu dziecka i adoptować. Z powodu braku metryki urodzenia nigdy mnie prawnie nie adoptowali, a mimo to wychowywali mnie, dopóki żyli. Przybrany ojciec brał udział w trzech powstaniach śląskich. W trzecim powstaniu stracił nogę.

Pan Bula przed wojną był urzędnikiem państwowym. Gdy wybuchła druga wojna światowa, oboje zostali bez środków do życia. Wyrzucono ich z zajmowanego mieszkania, byli represjonowani, nosili listę nr »5« [13]. Pan Bula podczas wojny przyrzekł Bogu, że jak po wojnie nastanie na Śląsku Polska, weźmie na wychowanie sierotę i tak, jak postanowił, tak też zrobił. To właśnie mnie przypadł ten zaszczyt. W 1946 r. zaczęłam uczęszczać do szkoły podstawowej w Siemianowicach, którą ukończyłam w 1953 r. W międzyczasie ojciec mój przybrany zmarł na zawał serca. Matka moja przybrana, osoba już starsza, bo urodzona w 1895 r., nie dostała ani pracy, ani dla mnie żadnej renty. Żyłyśmy za dwieście trzydzieści dwa złote z jej renty po mężu”. Krystyna Kalata-Olejnik http://zapispamieci.pl/krystyna-kalata/

Roczny Tadzio w 1942 roku z całą rodziną trafił do getta w Czortkowie. [14] Potem do obozu pracy Świdowa, gdzie zginęła jego matka. Tuż przed likwidacją obozu ojciec wyniósł chłopca w plecaku. Ukrywali się w rodzinnej wiosce ojca Różanowce oraz w lesie, w prowizorycznie wykopanych jamach. Tak dotrwali do wyzwolenia w marcu 1944 r.

„Ja trafiłem w Opolu do przedszkola (a może sierocińca) dla sierot i półsierot żydowskich. Dzikie i milczące dziecko wojny, stroniłem od innych dzieci, trzymałem się od nich z daleka. Wychowawcy też nie mogli sobie ze mną poradzić. Ujęła mnie dopiero szefowa kuchni. Dobroć, kawałek czekolady, garść migdałów czy rodzynek, miłe słowa powoli zrobiły swoje, bardzo się do niej przywiązałem. Przyjaciół miałem za murem przedszkola, wśród dzieci ulicy. Tam często bywałem, zawierałem przyjaźnie, wymieniałem czekoladę na chleb ze smalcem, świetnie się bawiłem i czułem. Może właśnie z mojego powodu, a może i nie, moja przyjaciółka z przedszkola (kierowniczka kuchni) i ojciec poznali się, zaprzyjaźnili i w końcu zawarli małżeństwo.

Elfryda Niesporek, Ślązaczka z Bytomia, córka górnika, chciała naprawić to, co zrobili nam Niemcy, i chyba jej się to udało. Druga matka (bo po tym, ile jej zawdzięczam, nie mógłbym nazywać jej macochą) robiła wszystko, bym zapomniał o krzywdzie i przeżyciach wojennych. To, kim jestem, jej zawdzięczam. Ona mnie wychowała, była przy mnie, gdy tego potrzebowałem, ze mną przeżywała wszystkie klasówki, dyktanda, kolokwia, wreszcie egzaminy. Ona powodowała, że z każdego miejsca (Wrocław, Warszawa) z przyjemnością wracałem do domu. O mojej rodzonej matce wiem, że uratowała mi życie i była piękną kobietą. Znowu miałem ojca, matkę i ciepło rodzinne oraz to, co się nazywa normalną, szczęśliwą rodziną. (…)

Gdy zacząłem uczęszczać do pierwszej klasy szkoły podstawowej, nieopatrznie zostałem kiedyś na lekcji religii: »Tadziu, nie możesz być na lekcji religii, przecież ty jesteś Żydek«, powiedziała mi moja wychowawczyni, wypraszając z klasy. Efektem jej bardzo »wychowawczego« podejścia do sprawy były odtąd częste bójki i duża agresywność ze strony moich kolegów i koleżanek. W ten sposób bardzo dobitnie przypomniano mi, kim jestem i gdzie moje miejsce, a wiara w wydaniu niektórych ludzi nie okazała się tak piękna i wspaniała, jak to sobie wyobrażałem. Przychodziłem do domu pobity, a dyrektor szkoły informował rodziców, że to ja pobiłem kogoś. Ojciec przeniósł mnie do szkoły TPD-owskiej, która mieściła się wprawdzie daleko od domu, ale tam nie traktowano mnie jak odszczepieńca czy trędowatego.

Mojej drugiej mamie przydarzyła się również duża przykrość. Była katoliczką i to bardzo pobożną. Któregoś dnia spowiednik powiedział jej, że jest zakałą i nie ma prawa wstępu do żadnego kościoła, bo wyszła za mąż za Żyda. Wiele lat upłynęło, nim powtórnie odważyła się pójść na mszę i do spowiedzi, gdzie inny spowiednik-misjonarz uznał jej zamążpójście i opiekę nad dzieckiem za akt szlachetności, a poprzedniego spowiednika – za głupca”. Tadeusz Iger http://zapispamieci.pl/tadeusz-iger/

Andrzej urodził się w sierpniu 1944 roku w obozie koncentracyjnym Stutthof. Z obozowego szpitala więźniarki wyniosły go w koszu z bielizną do pralni obozowej dla SS. Tam za cichą aprobatą funkcjonariuszy i kapo ukrywano go przez kilka miesięcy, a następnie został wywieziony przez konwojenta SS z obozu. Chłopiec trafił do katolickiego sierocińca we Wrzeszczu prowadzonego przez siostry elżbietanki. Miał zostać przekazany niemieckiej rodzinie. Po wyzwoleniu Gdańska siostry przewiozły dzieci do Łodzi.

„W czerwcu lub lipcu 1946 roku siostry elżbietanki przekazały mnie (w nieformalnej adopcji) bezdzietnemu małżeństwu, polskiej rodzinie katolickiej. Mieszkali oni w Łodzi przy ul. Narutowicza 67. Kiedy zobaczyłem wyciągnięte ku mnie ręce przyszłego ojca, bez namysłu przylgnąłem do niego i pokochałem tego człowieka. Był to Wacław Kaźmierczak, reżyser-montażysta w Łódzkiej Wytwórni Filmowej. (…) Od połowy 1946 roku zaczęło się dla mnie nowe życie w domu przybranych rodziców. Warunki bytowe miałem jak rzadko które dziecko. Ale czy było mi dobrze? Matka traktowała mnie jak zabawkę, nie dając mi prawdziwego uczucia. Karciła i egzekwowała posłuszeństwo metodą częstego bicia smyczą, pies też potrafił oberwać, gdy warczał w mojej obronie. De facto wychowywały mnie, często zmieniane w naszym domu, gosposie.

Ojciec, pochłonięty pracą zawodową, przebywając zresztą coraz częściej w Warszawie, nie zauważył destrukcji i apodyktycznego podejścia żony do przysposobionego dziecka. (…) Muszę jednak oddać matce sprawiedliwość, że ona potrafiła zdobyć w Łodzi z amerykańskich paczek penicylinę, witaminy, lekarstwa, które uratowały mnie od gruźlicy i śmierci. Coraz częściej docierało do mnie, że od rodziców różnię się nie tylko urodą i że u nas nie jest tak jak w normalnych relacjach rodziców z dziećmi. Matka w ogóle nie okazywała mi głębszych uczuć, ojciec był dosyć małomówny i wyłączał się ze spraw domowych pod pretekstem pracy, spacerów z psem, zakupów czy zebrań. (…) Matka zmarła w 1983 roku. Ojciec na pięć lat przed swoją śmiercią bardzo zbliżył się do mnie. (…) Kiedy od lekarza usłyszałem, że ojcu zostały godziny życia, musiałem zapytać, kim jestem? I zapytałem, mówiąc: »Tato, byłeś, jesteś i będziesz moim ojcem, ale grupa krwi wskazuje, że nie jestem twoim biologicznym dzieckiem, czy to prawda, że jestem dzieckiem z KL Sztutthof?«. Ojciec potwierdził moje pochodzenie i fakt, że urodziłem się w 1944 roku w obozie koncentracyjnym, ale nie pamiętał mojego nazwiska i już nie chciał dalej na ten temat rozmawiać. Następnego dnia odszedł”. Andrzej Kaźmierczak http://zapispamieci.pl/andrzej-kazmierczak/

NAZWISKO NIEZNANE

Wiele z uratowanych z Zagłady żydowskich dzieci, zwłaszcza tych najmłodszych, utraciło swoje nazwiska. Nie wiedziały, skąd pochodzą, kim byli ich rodzice, nie znały daty swoich urodzin. Nie mogły odnaleźć bliskich, bo nie wiedziały, kogo mają szukać. Krewni nigdy nie trafili na ich ślad, bo dzieci miały nową tożsamość.

Czteroletnią Ilonkę oddano pod fałszywym nazwiskiem pod opiekę sióstr szarytek. Matka i dziadkowie zginęli w warszawskim getcie. Ojciec został we Lwowie aresztowany przez NKWD i zesłany do Kazachstanu. Przeżył wojnę, wrócił do Polski i do końca życia szukał swojej córki. Zmarł w 1969 roku. „Wiosną 1943 roku znalazłam się w domu klasztornym sióstr szarytek na Kamionku. Od tej chwili moją opiekunką została przełożona w tym klasztorze, siostra Maria Pietkiewicz, osoba wielkiego serca, którego jednak starała się nie okazywać. W zachowaniu była oschła i nieprzystępna, budziła lęk i posłuch nie tylko wśród wychowanek.

W domu klasztornym byłam jedynym w pełni osieroconym dzieckiem, niemającym dalszych krewnych. Było mi bardzo przykro, gdy rodziny zabierały inne dzieci na niedzielę i święta, a ja musiałam pozostać sama. Jak trochę podrosłam, pożaliłam się przełożonej, a ona rozgniewała się: »Jak to nie masz rodziny, my jesteśmy twoją rodziną!«. I tak już miało pozostać. Po zakończeniu wojny wiele rodzin chciało przysposobić dzieci. Dobrze pamiętam rozmowę z sympatycznym małżeństwem, udającym się do Stanów Zjednoczonych. Mówili, że była taka wielka wojna, w której się pogubiliśmy, a teraz są bardzo szczęśliwi, że mnie wreszcie znaleźli. Wierzyłam w każde ich słowo, ale siostra przełożona stanowczo odmówiła wydania mnie, mimo początkowej przychylności. Twierdziła, że mnie nikomu nie odda. Wtedy poczułam, że jestem dla niej kimś ważnym, a może nawet kochanym.

Rzeczywiście dbała o mnie, stroiła w unrowskie [15] ciuszki i lubiła zabierać do miasta. Przechodnie zatrzymywali się i mówili: »Jakie śliczne dziecko... Jak laleczka«. Była ze mnie bardzo dumna, ale w klasztorze upominała służbę, aby mnie tak nie chwalono. Obawiała się, abym nie stała się zarozumiała. Pamiętam także, że nie pozwalała mi przebywać w kuchni ze świeckimi kobietami. Czasami w klasztorze urządzano przedstawienia religijne lub jasełka i wtedy dostawałam rolę Matki Boskiej. Mawiała, że tak wyobraża sobie Najświętszą Panienkę. Ona także jako dziewczynka przebywała przy świątyni – pouczała mnie.

Siostra przełożona zajmowała zawsze mały pokoik w suterenie za refektarzem. Obok mieściła się kuchnia, spiżarnia, jadalnie, szatnie oraz pokój dla służby. Gdy nieco podrosłam, siostra przełożona przeniosła mnie z internatu i urządziła dla mnie kącik do spania w jadalni, oddzielając stoły gdańską szafą. W ten sposób byłam już stale blisko mojej opiekunki. Powierzyła mi zajmowanie się spiżarnią. Moim obowiązkiem było sprzątanie i przygotowywanie kanapek dla dzieci z internatu. Gdy zaczęłam dorastać, siostra przełożona zaczęła się martwić, czy dziewczynki powracające z wakacji nie będą wtajemniczać mnie w sprawy seksu. (…) Wypytywała mnie o moje rozmowy z koleżankami i była bardzo zadowolona, kiedy okazało się, że nie rozmawiamy na takie tematy.

Gdy miałam osiem lat, trafiłam do klasy siostry Stefanii. Siostra ta okazywała dużą niechęć dziewczynkom z internatu, a szczególnie silnie – mnie. Przez trzy lata, kiedy była moją wychowawczynią, doznałam wielu przykrości i upokorzeń. Gdy wchodziła do klasy, kuliłam się w ławce szkolnej, próbując stać się niewidoczną dla niej. Na próżno. Stale wysyłała mnie do siostry przełożonej, skarżąc się na przykład na to, że noszę zbyt krótką spódniczkę i demoralizuję inne dzieci albo że nie mam jakiegoś przyboru szkolnego, gumki lub kredki, których mogła nie mieć nawet cała klasa. Wyrzucała mnie często z lekcji. Czułam się tak osamotniona, upokorzona i bezradna, że bardzo gorąco modliłam się do Boga, aby mnie do siebie zabrał, tak jak już wcześniej zabrał moich rodziców. Z rozgoryczeniem wspominam karę pozostawienia mnie w ciemnej sieni. Gdy wszyscy o mnie zapomnieli, spłakana przespałam noc, tuląc się do naszego przyjacielskiego psiaka na jego posłaniu.

Po ukończeniu szkoły podstawowej zostałam zaproszona przez koleżankę z klasy do domu jej babci na wakacje. Babcia zostawiała nam dużo swobody, tak że hasałyśmy sobie po lasach i łąkach. Nie znałam takich krajobrazów, bo nie opuszczałam nigdy domu klasztornego. Te wakacje wspominam jako najpiękniejsze chwile mego dzieciństwa. O ile ucieszyłam się z likwidacji szkoły klasztornej, zamknięcie internatu mnie przerażało. Bałam się odesłania do domu dziecka, do zupełnie nieznanych ludzi. Miałam wtedy 14 lat i bardzo tęskniłam do swoich bliskich, chociaż prawie ich nie znałam. Byłam pewna, że gdyby któreś z nich pozostało przy życiu, odnalazłoby mnie. Gdy tylko mogłam wychodzić poza obszar klasztoru, zgłosiłam się do Polskiego Czerwonego Krzyża. Jednak nikt nie szukał Marysi Kołakowskiej”. Ilonka Fajnberg http://zapispamieci.pl/ilonka-fajnberg/

Marian mieszkał z rodzicami w Wilnie. Ojciec wyprowadził go z getta. Nie zna swojego prawdziwego nazwiska ani daty urodzenia. Do wyzwolenia ukrywała go Polka, pani Bobrzyczka. „Zaraz po wojnie nie było co jeść. Pani Bobrzyczka oddala mnie do domu dziecka, powiedziała im, że jestem dzieckiem z getta i nie wiadomo, jak się nazywam. Powiedziała, żeby zapisali, że nazywam się Michał Bobrzyk, inne dane są zmyślone. Co tydzień odwiedzałem panią Bobrzyczkę, dostawałem od niej jedzenie. (…) Po jakimś czasie pojechaliśmy do kraju. Pani Bobrzyczka została w Wilnie”. Marian Bobrzyk http://zapispamieci.pl/marian-bobrzyk/

Jerzy nie wie, kiedy i gdzie się urodził ani kim byli jego biologiczni rodzice. „Wiem tylko, że jestem z pochodzenia Żydem. Życiorys mój zaczyna się 15 października 1944 r. W dniu tym jest wpis w księdze parafialnej w parafii św. Piotra i Pawła w Lublinie o nadaniu mi imion Jerzy Janusz i że mam rodziców Jana i Leokadię, z domu Kowalczyk, Dołębskich. Przyjęto, że urodziłem się 15 października 1942 r. w Hrubieszowie. Od bardzo dawna starałem się dowiedzieć jakiejś prawdy na mój temat, lecz otrzymywałem zawsze informacje nieprawdziwe. Najpierw, że jestem nieślubnym dzieckiem Leokadii Dołębskiej, później, że zostałem zabrany z domu dziecka. Jeszcze później, że z jakiejś pożydowskiej kamienicy w Lublinie. Ostatnio ojciec zaczął mi opowiadać o Fridzie Neumark z Hrubieszowa, która mogłaby być moją matką. Opowiadano mi też, że jak mnie zabierano, to miałem tasiemkę na ręku z napisem »Tomcio N.«”. Jerzy Dołębski http://zapispamieci.pl/jerzy-dolebski/

Dorota urodziła się podczas wojny, tylko tyle wie o sobie. „Już jako dorosła osoba, po długich staraniach o pozwolenie na wgląd w dokumenty, znalazłam w lubelskim sierocińcu zapis o przyjęciu w 1942 r. dziewczynki NN, której nadano rok urodzenia 1941. Zapis ten na pewno dotyczy mnie, ponieważ odnotowano tam nazwisko małżeństwa, które mnie z sierocińca zabrało w roku 1943. To byli moi późniejsi rodzice. Wydaje mi się jednak, że byłam wtedy starsza niż zapisano, ponieważ umiałam już mówić. (…) Zawsze wiedziałam, że jestem Żydówką. Jakim sposobem mogłam się o tym dowiedzieć? Czy mogłam pamiętać cokolwiek z bardzo wczesnego dzieciństwa, zanim oddano mnie do sierocińca? Może tak nazywano mnie właśnie w sierocińcu? Gdy byłam już trochę starsza i bawiłam się na podwórku z dziećmi, one też wolały na mnie »Żydówka«. (…) Nie jestem osamotniona. Mam własne dzieci, mam wnuki i przyjaciół. Ale ciągle jestem NN”. Dorota Szałajka http://zapispamieci.pl/dorota-szalajka/

Teresa w 1942 roku przypadkiem znalazła się w domu Kazimiery Ciarkowskiej. I została jej córką. „Jestem dzieckiem wyniesionym w walizce z getta warszawskiego. W 1942 r. miałam około dwóch lat. Wyniósł mnie mój prawdziwy ojciec podkopem wydrążonym przez Żydowską Organizację Bojową. Podkop ten prowadził z placu Muranowskiego w getcie do kanału naprawczego w zajezdni tramwajowej na ul. Sierakowskiej 7 (tuż obok getta). (…) Ojciec przekazał mnie pani Kazimierze Ciarkowskiej na ul. Sierakowskiej 6, śpiącą i z zalepionymi ustami. Mąż pani Ciarkowskiej, Kazimierz, i jej szwagier Władysław Janus pracowali w zajezdni tramwajowej. (…) Akcją ratowania dzieci żydowskich zajmował się w remizie p. Leon Szeszko – niestety, zginął w Powstaniu Warszawskim i część dzieci została bez dokumentów. Do tej grupy należę m.in. ja – Teresa Wieczorek. Oddając mnie pani Ciarkowskiej, ojciec prosił ją o zatrzymanie dziecka tylko na jedną noc. Mówił, że Niemcy wszystkich wygarniają z getta, że musi tam jeszcze wrócić po 7-letniego synka Salka. Obiecał, że wróci jutro. (…)

Następnego dnia nikt się nie zgłosił. Przerażeni państwo Ciarkowscy i Janusowie (mieszkali razem) bali się trzymać żydowskie dziecko. Według relacji p. Ciarkowskiej, Janus chciał podrzucić mnie pod mur getta. Jednak mimo sprzeczek ukrywali mnie, licząc na to, że ktoś z rodziny zgłosi się i ustali warunki. Pani Ciarkowska zawsze mówiła: »Ja za ciebie nie dostałam ani grosza, oni mi cię podrzucili«.

Ukrywało mnie wiele rodzin. Pozwolili mi przeżyć, ale żadna z nich nie chciała mnie na stałe. (…) Wciąż mnie przenoszono. W końcu znowu trafiłam do pani Ciarkowskiej. Gdy wybuchło powstanie w getcie, stało się jasne, że nikt po mnie się nie zgłosi.

7 maja 1943 r. załatwiono dla mnie metrykę, wystawili ją księża salezjanie z bazyliki przy ul. Kawęczyńskiej na warszawskiej Pradze na nazwisko Teresy Ciarkowskiej, urodzonej 23 grudnia 1939 r., z adnotacją: »chrzest opóźniony z winy rodziców«. I tak zostałam u państwa Ciarkowskich bez tożsamości, bez prawdziwej daty urodzenia, bez prawdziwego nazwiska”. Teresa Wieczorek http://zapispamieci.pl/teresa-wieczorek/

Jadzia (urodzona w 1940 roku) przebywała z rodziną w wileńskim getcie. Po śmierci męża i dwóch synów matka oddała dziewczynkę na przechowanie na aryjską stronę. Gdy zginęła zastrzelona, opiekunowie postanowili oddać dziecko Niemcom. Od śmierci uratował je Władysław Seroczyński. Państwo Seroczyńscy ochrzcili Jadzię jako swoją córkę. Miała wtedy cztery lata.

„Skończyła się wojna, moi nowi rodzice chcieli jak najszybciej znaleźć się w Polsce. Repatriowali się do kraju pierwszym transportem. Pragnęli zatrzeć wszystkie ślady świadczące, że jestem przybranym żydowskim dzieckiem. Jednak to im się nie udało. Repatriantów z Wilna skierowano na Pomorze, znalazł się tam także mój chrzestny ojciec. Z nim do Polski trafiła tajemnica mojego pochodzenia, przekazywana z ust do ust dotarła do miejscowości, w której zamieszkałam z rodzicami. W pierwszych latach po wojnie organizacje żydowskie szukały dzieci ukrywanych podczas okupacji przez polskie rodziny. Pamiętam, że do naszego domu przyszli dwaj panowie i zaczęli o mnie dopytywać. Ojciec się bardzo zdenerwował, zamknął mnie w pokoju i sam rozmawiał z nieproszonymi gośćmi. Udało mu się ich przekonać, że nie jestem Żydówką.

Rodzice nie chcieli się ze mną rozstać. Ratując mnie przed śmiercią, uznali za własne dziecko i pokochali. Nigdy nie powiedzieli mi prawdy, chociaż znało ją całe miasto. Dopóki byłam mała, nie rozumiałam uwag i docinków kierowanych pod moim adresem. Z wiekiem jednak zaczęłam zastanawiać się, co ze mną jest nie tak. Gdy pytałam mamę Mariannę, czy jestem jej córką, nie odpowiadała, tylko płakała.

W domu moich rodziców przez kilka lat mieszkał chłopiec, ich daleki krewny. Tłumaczyłam sobie, że mama nie jest jego mamą, tylko moją. Że ludzie mylą się, twierdząc, że to ja jestem przybranym dzieckiem. Do dzisiaj pamiętam, jak bardzo mnie zabolało, gdy ktoś nazwał mnie Żydówką. Miałam jakieś 13 lat, strasznie płakałam, dostałam wtedy wręcz histerii. Wtedy postanowiłam sobie, że nigdy nie będę poruszać tego tematu. Gdzieś ok. 16. roku życia przyjęłam do wiadomości, że mogę być Żydówką, ale nie zaprzątałam sobie tym głowy, nie czułam potrzeby odkrycia prawdy o moim pochodzeniu, a przede wszystkim nie chciałam ranić pytaniami matki. Poza tym na Pomorzu było bardzo niewielu Żydów, nie byli tematem rozmów czy antysemickich wystąpień”. Jadwiga Hreniak http://zapispamieci.pl/jadwiga-hreniak/

15 maja 1943 roku wyniósł Anię z warszawskiego getta granatowy policjant. Zaopiekowali się nią Stefania i Albin Dubinieccy [16]. Dziewczynka została ochrzczona jako ich córka. Przybrani rodzice zapewnili jej bezpieczny, pełen miłości dom. Dopiero po ich śmierci dowiedziała się, że jest adoptowanym żydowskim dzieckiem.

„(…) Po śmierci Ojca zaczynają przychodzić anonimy. Pisane i rysunkowe, adresowane do mnie, wysyłane pocztą. Z nich też dowiem się czegoś o sobie – że jestem dzieckiem żydowskim, znajdą, podrzutkiem itp. Było to ogromnie bolesne. Po pierwszych takich listach idę zapłakana do Mamy, która nadal wszystkiemu zaprzecza. Widzę już jednak, że bardzo to przeżywa. W efekcie przestaję więc ze swymi rozterkami do niej przychodzić – widzę już, że nie dowiem się wiele, a zarazem w takich sytuacjach jest mi jej bardzo szkoda.

Sama jednak zaczęłam się coraz więcej o swoich korzeniach domyślać. Do domu przychodzą różni obcy mi ludzie, rozmawiają z Mamą poważnie, milkną, kiedy ja się pojawiam. Jestem już dorastającą nastolatką, mogłabym usłyszeć zbyt wiele. Ni stąd, ni zowąd po jednej z takich rozmów Mama stwierdza: »Może byśmy pojechały do Palestyny?«. Nie wyjaśnia jednak nic więcej. Zaczynam podświadomie odczuwać, że wiele rzeczy nie jest zupełnie jasnych: Gdzie jestem »u siebie«? Kto ma do mnie prawa? Wcześniej te pytania nie miały sensu. Byłam zresztą bardzo związana z Rodzicami.

W listopadzie 1958 r. Mama czuje się już bardzo źle; wkrótce umiera, praktycznie na moich rękach. (…) Dwa dni po pogrzebie zgłaszają się do mnie przedstawiciele Gminy Żydowskiej w Katowicach. Proponują opiekę i likwidację mojego mieszkania przy ulicy Teatralnej 14. (…) Podczas likwidowania mieszkania natrafiam na maszynopis podpisany przez Mamę, a adresowany do Gminy Żydowskiej, z którego wynika, że jestem dzieckiem żydowskim wyniesionym z getta w Warszawie przez granatowego policjanta. Było to 15 maja 1943 roku. Wyniesione niemowlę miało przy sobie kartkę z imieniem Anna, datą urodzenia 13 X 1942 r. To wszystko – poza tym dopisek na kartce poleca mnie opiece Boga i dobrych ludzi”. Anna Szpanowska http://zapispamieci.pl/anna-szpanowska/

W IZRAELU

W lipcu 1946 roku przebywało w Polsce ok. 250 tysięcy Żydów. Pogrom kielecki (4 lipca 1946 roku) sprawił, że w ciągu roku opuściły kraj 92 tysiące osób. Łącznie w latach 1945–47 wyemigrowało 160 tysięcy ocalałych z Holocaustu Żydów. Tuż po wojnie wiele osób wyjechało z Polski przez zieloną granicę, uciekinierom udzielała pomocy Koordynacja Syjonistyczna, w ramach akcji pod kryptonimem Bricha. [17] Po pogromie kieleckim polskie władze wyraziły cichą zgodę na wyjazdy Żydów na Zachód przez Szczecin i granicę czeską. Można było także wyjechać legalnie za pośrednictwem Wydziału Emigracyjnego CKŻP, HIAS [18] oraz Pal-Amt [19]. W latach 1945-47 wyemigrowało z Polski ponad 150 tys. ocalonych z Zagłady. W 1948 roku, po powstaniu państwa Izrael, komunistyczne władze ograniczyły znacznie liczbę zezwoleń na wyjazd. W 1949 roku 30 tysięcy Żydów wyemigrowało z Polski z „biletem w jedną stronę” – bez prawa powrotu, tracąc polskie obywatelstwo.

Lea (urodzona w 1938 roku) przebywała w getcie w Ostrowcu Świętokrzyskim, potem w klasztorze w Brwinowie, a po wyzwoleniu w żydowskich domach sierot w Zatrzebiu i Helenówku.

„Moja siostra cioteczna o twarzy anioła najpierw przyprowadziła mnie prosto z klasztoru do domu sierot koło Warszawy. W słonecznym dniu lata 1945 roku wychowawczyni zawołała mnie do swojego pokoju i cichym, ale zdecydowanym głosem powiedziała, że nikt nie przyjdzie mnie odebrać, ponieważ cała moja rodzina zginęła podczas wojny. Szczęście, że wreszcie znajduję się w domu bez piwnic i dostaję dużo wspaniałego jedzenia, było tak wielkie, że nie śmiałam już żądać od życia takich »luksusów« jak matka i ojciec.

Minął miesiąc i znów zawołano mnie do pokoju mojej ukochanej wychowawczyni. Kobieta umyła mi twarz, splotła na nowo warkocze i uroczystym tonem obwieściła, że czekają mnie odwiedziny mojego »ojca«. Instynkt ostrzegawczy wyostrzony w czasie wojny nie wróżył mi niczego dobrego. Trzymana mocno za rękę, ociągając się i szukając drogi ucieczki, szłam milcząc za wychowawczynią.

Po kilku minutach dotarłyśmy do baraku dyrektorki. W drzwiach stało trzech mężczyzn: dwóch wysokich i eleganckich, z których emanowała pewność siebie. Między nimi stał staruszek oparty na kulach. Miał spuchnięte ciało i głowę zwieszoną na piersi. Z oczodołów skurczonej i żółtej czaszki spozierały na mnie zmęczone oczy pełne błagania – jak spojrzenia żebraków nawiedzających od czasu do czasu klasztor, w którym przebywałam podczas wojny. Ten człowiek międlił w ustach jakieś słowa, ale dźwięki jego języka były mi zupełnie obce. Uciekłam stamtąd i ukryłam się pod łóżkiem w przychodni lekarskiej sierocińca. (…)

Moje życie rozpoczęło się, gdy miałam dwanaście lat, w dniu, kiedy statek wypełniony po brzegi tłumem uratowanych z Zagłady wyrzucił z siebie ładunek ludzki na wybrzeżu w Hajfie. Przyjął nas silny i ostry deszcz, ale zaraz przestało padać, zza chmur ukazało się słońce, które swoim ciepłem natychmiast wysuszyło kałużę wody.

Ojciec [20] zwracając się do mnie, powiedział krótko: »To powitanie jest symboliczne. Słońce ojczyzny wysuszyło nam łzy. Tu będzie początek naszego życia. Od dziś mówisz tylko po hebrajsku. Już więcej nie będziemy mówić w języku cmentarza«. Było to w listopadzie 1950 roku. (…) Żelazna kurtyna, która zapadła w stosunkach polsko-izraelskich, odcięła również nas – dzieci uratowane z Zagłady – od przeszłości pełnej ciężkich wspomnień, strachu samotności i osierocenia. (…) Dzieciństwo spędziłam w jednej z najpiękniejszych dzielnic Hajfy, w domu ciotki, siostry mojej mamy. Zgodnie z wolą ojca w domu nie mówiliśmy po polsku, a ja, żeby być jak najszybciej zaakceptowana przez dzieci nowego kraju, musiałam wyróżniać się w dwóch dziedzinach: poznać doskonale hebrajski i wybijać się na zajęciach sportowych.

Ku bezgranicznej radości mojego ojca, mając trzynaście lat zaczęłam uczęszczać do hebrajskiej szkoły »realnej« w Hajfie. Oto jego mała córeczka, uratowana z Zagłady, przestraszona i zamknięta w sobie dziewczynka, dostała się do jednej z najlepszych szkół w państwie. (…)

Wiele lat minęło, a mój ojciec nie mógł znaleźć pocieszenia w nowej ojczyźnie. Nie chciał sprowadzać dzieci na świat, w którym Bóg nie jest obecny, i dlatego postanowił się nie żenić. Podczas świąt, kiedy we dwójkę siedzieliśmy przy stole w naszym mieszkaniu w Hajfie, miał zwyczaj mówić: »Widzisz ten pokój? Jeśliby wszyscy pozostali przy życiu, musielibyśmy rozwalić ścianę i połączyć dwa pokoje, żeby można było wstawić duży stół dla całej rodziny. Osiemdziesiąt osób zostało startych z powierzchni ziemi, a świat istnieje dalej, tak jakby nic się nie stało«”. Lea Balint http://zapispamieci.pl/lea-balint/

Po wyzwoleniu żydowskie organizacje syjonistyczne uznały, że osierocone dzieci powinny trafić do Palestyny. Odbierano je z polskich sierocińców i rodzin i umieszczano w żydowskich domach dziecka i kibucach. We wrześniu w 1946 roku przebywało w nich blisko 13 tysięcy dzieci, które nielegalnie wywożono do Czechosłowacji w ramach akcji „Bricha”. Jesienią 1940 roku dziesięcioletni Josek znalazł się z matką i siostrą (ojciec zginął w Palmirach) w getcie w Jadwisinie. Od września 1942 roku ukrywał się po aryjskiej stronie. Uratowała go Zofia Lisowska i jej synowie.

„Wiosną 1945 roku dowiedziałem się od przyjaciół, że osierocone dzieci żydowskie będą mogły wyjechać i osiedlić się w Palestynie. Cóż ja miałem robić sam jak palec. (…) Wciąż targała mną tęsknota za utraconą rodziną. W tej sytuacji postanowiłem zrealizować dawne marzenia. Ciotka Dora [21] nie zgłaszała sprzeciwu. Przed wyjazdem odwiedziłem moich polskich przyjaciół i wybawicieli – Lisowskich. Powiedziałem im, że nigdy o nich nie zapomnę. Wkrótce, latem 1945 roku, cała nasza grupa złożona z młodych Żydów w liczbie 200 osób wyjechała z Polski do Palestyny. Wyjeżdżaliśmy jako dzieci greckie, które w czasie okupacji zostały wywiezione z Grecji do Polski. Ja w tym transporcie występowałem pod przybranym nazwiskiem Josef Andos. Cała ta maskarada była konieczna, bo ówczesne władze polskie nie zezwalały polskim obywatelom na opuszczenie kraju. (…)

Do Hajfy przypłynęliśmy na pokładzie statku SS »Dobros« w dniu 19 maja 1946 roku. Tu otrzymałem skierowanie do kibucu Usha w dolinie Zewulum, gdzie mieszkałem i chodziłem do szkoły. W Izraelu przyjąłem nazwisko Carmeli, a imię Josef”. Josef Carmeli http://zapispamieci.pl/josef-carmeli/

[1] Barbara Engelking, Feliks Tych, Andrzej Żbikowski, Jolanta Żyndul, „Pamięć. Historia Żydów Polskich przed, w czasie i po Zagładzie”. Fundacja Shalom, Warszawa 2008, str. 189

[2] Karolina Panz, „Dlaczego oni, którzy tyle przecierpieli i przetrzymali, musieli zginąć. Żydowskie ofiary zbrojnej przemocy na Podhalu w latach 1945–1947”. Zagłada Żydów. Studia i materiały nr 11. 2015

[3] Centralny Komitet Żydów w Polsce był politycznym przedstawicielstwem Żydów wobec władz państwowych w latach 1944–1950, zajmował się organizowaniem pomocy Żydom ocalałym z Holocaustu.

[4] Repatriantów – osoby, powracające do ojczyzny, które na skutek działań wojennych znalazły się na terytorium obcych państw.

[5] Turka – obecnie miejscowość znajduje się w Zachodniej Ukrainie.

[6] Repatriacja – powrót do ojczyzny. Władze organizowały powrót do Polski osób, które na skutek działań wojennych lub zmiany granic znalazły się na terytorium innych państw.

[7] Krystyna Klarczuk została odznaczona medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

[8] Autorka wspomnień ukończyła dwuletni kurs pedagogiczny, Wyższe Studium Kultury i Oświaty Dorosłych, a następnie pedagogikę na Uniwersytecie Jagiellońskim.

[9] Andrzej Szeptycki, lwowski metropolita Kościoła greckokatolickiego, wezwał wszystkie podległe sobie kościoły, by wśród ukraińskich i polskich sierot ukrywały również dzieci żydowskie. Razem ze swoim bratem Klemensem – ihumenem klasztoru Studytów w Uniowie – zorganizował, opierając się na klasztorach bazylianów, studytów i studytek, sieć pomocy, dzięki której uratowano kilkuset Żydów.

[10] He-Chaluc – żydowska organizacja młodzieżowa przygotowująca młodych ludzi do powrotu i życia w Palestynie.

[11] Alina Cała, Hanna Węgrzynek, Gabriela Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, WSiP, Warszawa 2000.

[12] 6 sierpnia 1944 roku do Drohobycza wkroczyła Armia Czerwona.

[13] „Nosili listę nr »5«” – autorka prawdopodobnie miała na myśli osoby, które odmówiły podpisania tzw. Volkslisty i były z tego tytułu represjonowane.We wrześniu 1940 roku na terenach zajętych przez Rzeszę wprowadzono cztery „numery” Deutshe Volksliste: I.Volksdeutsher, II. Deutschstamminge, III. Eingedeutschte, IV. Ruckgdedeutchte.

[14] Getto w Czortkowie powstało w marcu 1942 r. i liczyło 6,8 tys. mieszkańców. W sierpniu tego roku odbyła się pierwsza akcja likwidacyjna – do obozu śmierci w Bełżcu trafiło przeszło dwa tysiące Żydów, w październiku do obozu janowskiego we Lwowie – 500 osób. Getto ostatecznie zlikwidowano w czerwcu 1943 r.

[15] UNRRA – z ang. Administracja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy, świadczyła pomoc po zakończeniu II wojny światowej. W latach 1945–47 do Polski trafiły 2 mln ton towarów m.in.: maszyny rolnicze, pociągi, zwierzęta hodowlane, zboże, sprzęt medyczny, ubrania i kilka milionów paczek żywnościowych.

[16] Stefania i Albin Dubinieccy zostali pośmiertnie odznaczeni medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

[17] Bricha – po hebrajsku: ucieczka.

[18] HIAS (Hebrew Immigrant Aid Society) – Stowarzyszenie Pomocy Imigrantom – międzynarodowa organizacja charytatywna udzielająca pomocy żydowskim imigrantom, do 1950 roku działała w Polsce.

[19] Pal-Amt – Biuro Emigracyjne Agencji Żydowskiej – syjonistyczna organizacja wspierająca emigrację do Palestyny. Działała do 1948 roku.

[20] Ojciec autorki miał wtedy czterdzieści osiem lat, był wdowcem, byłym więźniem obozu koncentracyjnego Auschwitz i obozów przymusowej pracy.

[21] Dora Śnieg była siostrą matki Joska. W 1945 roku wyjechała z Polski i osiedliła się w Stanach Zjednoczonych.

Sprawiedliwi

W okupowanej Polsce za ukrywanie Żydów grodziła kara śmierci. Rozporządzenie generalnego gubernatora Hansa Franka (z 15 października 1941 roku) – powtórzone przez gubernatorów pozostałych dystryktów Generalnego Gubernatorstwa – głosiło, że Żydzi, którzy opuszczą wyznaczone im dzielnice oraz osoby, które świadomie udzielą im pomocy, będą karani śmiercią. Nie wolno było udostępniać żydowskim uciekinierom mieszkania, żywości, wody, transportu, prowadzić z nimi transakcji handlowych. Odpowiedzialność za ukrywanie Żydów ponosili nie tylko właściciele lokali, ale także wszystkie znajdujące się w nim osoby. Na wsiach Niemcy często stosowali zasadę odpowiedzialności zbiorowej, karząc także sąsiadów ukrywającego. Karę tę zaczęto szerzej stosować w rok po jej wprowadzeniu. Ok. 80 proc. straconych stanowili mieszkańcy wsi.

Do tej pory polskim historykom udało się ustalić nazwiska 704 Polaków zamordowanych za pomoc udzieloną Żydom. Niemcy, pod groźbą najsurowszych kar, żądali donoszenia władzom okupacyjnym o każdym przypadku ukrywania uciekinierów. Obowiązek ten dotyczył zwłaszcza osób pełniących funkcjepubliczne na najniższych szczeblach administracji – granatowych policjantów, sołtysów, strażników wiejskich czy dozor- ców domów. Kara śmierci działała odstraszająco, niemniej jednak zadania ratowania żydowskich bliźnich podjęła się pewna część obywateli Rzeczypospolitej, głównie Polacy, ale też Ukraińcy, Białorusini i Litwini. Szacuje się, że na terenach okupowanej Polski w akcji tej uczestniczyło conajmniej 200 tys. osób. [1] Byli to ludzie prości i wykształceni, zamożni i biedni, świeccy i duchowni. Ludzie z kręgów prawicowych i lewicowych. Niektórzy robili to dla pieniędzy, jednak znaczna większość kierowała się pobudkami humanitarnymi. Dzięki nim wyzwolenia doczekało kilkadziesiąt tysięcy Żydów (w Warszawie przetrwało ich 10–11 tysięcy). Udział w akcji ratowania wymagał ogromnej odwagi, poświęcenia i zmysłu organizacyjnego. Ratujący nie uważali się jednak za bohaterów, postępowali zgodnie z wyznawanymi zasadami i kodeksem moralnym.

W 1953 roku izraelski parlament (Kneset) powołał do życia Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Zagłady Yad Vashem w Jerozolimie. Jednym z jego głównych zadań stało się honorowanie ratujących me- dalem i dyplomem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (Chasid Umot ha-Olam), ustanowionymi przez Kneset w 1963 roku. Medal z napisem pochodzącym z Talmudu „Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat” jest najwyższym izraelskim odznaczeniem cywilnym nadawanym nie-Żydom. Kapituła Instytutu Yad Vashem przyznaje wyróżnienia osobom i rodzinom, które z narażeniem życia i bez rekompensaty ratowały Żydów podczas II wojny światowej.

Sprawiedliwy, podczas uroczystości w Izraelu lub w kraju swojego zamieszkania, otrzymuje medal opatrzony swoim nazwiskiem, dyplom honorowy oraz przywilej wpisania nazwiska na Murze Honorowym w Ogrodzie Sprawiedliwych w Yad Vashem.

Dawniej Sprawiedliwi mogli posadzić swoje drzewo w parku otaczającym instytut, jednak z braku miejsca zaniechano tego zwyczaju. W Alei Sprawiedliwych znajduje się drzewko posadzone przez Władysława Bartoszewskiego i Marię Kann w imieniu Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Biblia hebrajska używa drzew jako symbolu tego, co dobre i szlachetne. Wnioski o przyznanie tytułu Sprawiedliwego mogą składać ocaleni lub ich najbliżsi. Działalność Instytutu Yad Vashem będzie trwała tak długo, jak długo wnoszone będą prośby – do dnia 1 stycznia 2020 roku odznaczono 27 712 osób [2]. Najwięcej tytułów Sprawiedliwy wśród Narodów Świata otrzymali Polacy (7 112 osób). Jednak tysiące bohaterów pozostało nieznanych, niektórzy zginęli, część nie doczekała się uznania i pozostała anonimowa. Niektórzy nigdy nie ujawnili swoich bohaterskich czynów, obawiając się negatywnej reakcji otoczenia.

Sprawiedliwym i ratującym, którzy nie otrzymali medalu, także należy się miejsce w zbiorowej pamięci. Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w ramach projektu „Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie pamięci” zajmuje się dokumentowaniem historii pomocy, prezentowaniem ich w internecie: www.sprawiedliwi.org.pl (portal założony został w 2008 roku przez Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny i w 2012 roku przekazany w darze Muzeum POLIN) oraz prowadząc działania edukacyjne.

Rodzina Marysi (urodzonej w 1934 roku) ukrywała się w miejscowości Swoszowice k. Krakowa, posługując się „aryjskimi” dokumentami. „11 sierpnia 1943 r. do naszego mieszkania weszło trzech granatowych policjantów i przerażony nasz gospodarz. Nastąpiła szybka wymiana zdań w języku niemieckim. Rodzice stoją przy ścianie, ja przy Mamie. Na wydane szeptem polecenie Mamy rzucam się do drzwi i pod ręką policjanta wybiegam do sieni, potem do ogródka, na drogę i dalej, ciągle biegiem, uciekam do miejscowości Łagiewniki, do serdecznie zaprzyjaźnionych z Rodzicami pań Augusty Trammer i jej matki.

Rodzice moi wraz z grupką około sześćdziesięciu osób zostali wy- wiezieni w kierunku Wieliczki i gdzieś zastrzeleni. Nie udało mi się od- naleźć miejsca Ich śmierci ani mogiły. (…) Dom w Łagiewnikach, w którym znalazłam schronienie, był miejscem spotkań bojowników Armii Krajowej. Mój „zły wygląd” zwrócił uwagę sąsiadów, zaczęli szantażować moje opiekunki. Zrobiło się bardzo niebezpiecznie, zagrożonych było wielu ludzi. W marcu 1944 r. wyposażona w woreczek cukru i figurkę Matki Boskiej Nieustającej Pomocy zostałam przewieziona przez jakichś obcych ludzi do Czerska koło Góry Kalwarii, do sierocińca prowadzonego przez Siostry Służebniczki Najświętszej Marii Panny. (…) Pani Augusta Szemelowska z domu Trammer mieszka w Krakowie. Za uratowanie od śmierci nie tylko mnie jednej została uhonorowana medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Maria Feldhorn http://zapispamieci.pl/maria-feldhorn/

11-letnia Ewa przebywała z matką i młodszą siostrą w getcie w Rabce (ojciec powołany do wojska zaginął bez wieści). W maju 1942 roku Niemcy rozpoczęli likwidację getta, zginęły wtedy obie babcie Ewy, a kilka tygodni później dziadek. „W obliczu tej straszliwej tragedii mama podjęła decyzję ucieczki z Rabki. Mój wuj Edward poprosił powinowatego swojej żony – Polaka – żeby nas wywiózł z tego piekła. Przyjechał ten szlachetny człowiek i wziął nas, dzieci, ze sobą. Mama i Lola [3] musiały zostać, ponieważ nie miały jeszcze wyrobionych fałszywych dokumentów.

Człowiek, który wywożąc nas, ocalił nam życie, nazywał się Marian Sikorski, miał żonę i troje małych dzieci, był kierownikiem szkoły w małej wsi Szerzyny. Wtedy, jesienią 1942 roku, wziął nas ze stacji Skomielno, moją małą siostrę z trudem wydarto z objęć mamy i LoIi. Jechaliśmy parę godzin pociągiem, nie pamiętam jak długo. Wysiedliśmy na stacji Siepietnica, potem furą zajechaliśmy do domu państwa Sikorskich. My, dzieci, byłyśmy bez żadnych papierów. Po drodze zatrzymaliśmy się obok domu wójta, aby napić się wody. „Jakie ładne czarnulki” – powiedział wójt.

„Pewnie Żydóweczki”. „Nie” – odpowiedział, z pokrywającym strach uśmiechem, pan Sikorski. „To są krewne mojej żony”. Nie ma takich słów, które oddałyby wielkość jego czynu. Przecież cała jego rodzina mogła być rozstrzelana za pomoc Żydom. Za swój bezinteresowny i bohaterski czyn został – niestety już pośmiertnie – odznaczony medalem Sprawie- dliwy wśród Narodów Świata. Medal odebrały jego córki Bożena i Lidia”. Ewa Janowska-Boisse http://zapispamieci.pl/ewa-anna-janowskie/

Edmund (urodzony w 1931 roku) przebywał z rodziną w lwowskim getcie. Gdy rodzice zginęli, został sam z siostrą bliźniaczką. „Jednak ręka boska nad nami czuwała. Przed likwidacją getta zabrała nas rodzina aryjska, która znała rodziców z lat przedwojennych, ocalili moje życie; siostra zginęła. Była to bardzo zacna rodzina, powiązana z AK. Im zawdzięczam moje nędzne życie. Pan Stanisław Grabowski, u którego się ukrywałem, otrzymał podziękowanie z Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie i medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata z Yad Vashem w Jerozolimie. Cała jego rodzina otrzymała cztery takie medale”. Edmund Rudolf de Pellier http://zapispamieci.pl/edmund-de-pellier/

Janeczka (urodzona w 1934 roku) tuż przed likwidacją krakowskiego getta wydostała się z matką i siostrą na aryjską stronę. Pomoc otrzymały od ludzi współpracujących z „Żegotą”. „Kryście [4] pomagał pan Aleksander Kamiński [5] z Krakowa, który przekazał nas na dworcu w Warszawie w ręce Weroniki (Zofii Kossak-Szczuckiej). Okazało się dużo później (ja się dowiedziałam o tym w styczniu 1997 roku), że pan Aleksander Kamiński ogromnie pomógł również mojej siostrze w Krakowie – dożywiał ją podczas pobytu w szpitalu oraz po wyjściu ze szpitala, pomagał transportować ją dorożką przed podróżą do Warszawy, jaką odbyła z łączniczką Krystą, pomógł również załatwić fałszywe dokumenty dla Ewy i pieniądze. Ze względu na bardzo semickie rysy moja siostra Ewa wieziona była z zabandażowaną twarzą, jako rzekomo chore zakaźnie dziecko. W ten też sposób dotarła bezpiecznie do Warszawy.

Na dworcu odebrała ją oczywiście Weronika. [6] W 1997 roku zwrócono się do mnie z Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie z prośbą o potwierdzenie udziału pana Aleksandra Kamińskiego w ratowaniu naszej rodziny, gdyż łączniczka Krysta wystąpiła o odznaczenie go pośmiertnie medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Bardzo mocno podkreślałam jego zasługi oraz zasadność przyznania mu tego medalu w mojej odpowiedzi kierowanej do Instytutu Yad Vashem”. Janina Pietrasiak http://zapispamieci.pl/janina-pietrasiak/

Trzyletnią Esterkę wyprowadził w 1942 roku z tarnowskiego getta [7] polski kolejarz. „Jako małe dziecko pamiętam tylko pobyt w piwnicy, na stertach mundurów i strach, ciągły strach. Na odgłos otwieranych drzwi, mnie – dwuletnie, a następnie trzyletnie dziecko, chowano pod ciężkie płaszcze i tam musiałam cicho leżeć. (…)

Ojciec opuszczał getto, pracował bowiem przy remontach taboru kolejowego. Tam poznał kolejarza, który obiecał zaopiekować się jego dzieckiem. I tym sposobem opuściłam getto w 1942 roku. Nigdy już nie zobaczyłam swoich bliskich. W nocy zostałam wyprowadzona z getta przez opiekuna i jego syna, a następnego dnia pod nowym nazwiskiem zawieziono mnie do Dębicy, do dalszych krewnych moich wybawicieli.

Po trzech miesiącach pobytu w Dębicy, prawdopodobnie na skutek donosów sąsiadów, wróciłam do Tarnowa jako kuzynka ze Lwowa i tak przeżyłam wojnę. (…) Moi opiekunowie po wielu poszukiwaniach mojej dalszej i bliższej rodziny adoptowali mnie i byli dla mnie wszystkim. To w ich imieniu wraz z moją córką w 1987 roku posadziłam drzewko w Yad Vashem i odebrałam medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przyznany w 1984 roku. Niestety oni tego nie doczekali”. Estera Rosner http://zapispamieci.pl/estera-rosner/

W lutym 1943 roku mama odprowadziła ośmioletnią Lilę do bramy warszawskiego getta i kazała przejść na drugą stronę. Tam czekała na nią opiekunka, która została jej przybraną matką. Razem przetrwały Powstanie Warszawskie, przeszły przez obóz w Pruszkowie [8], trafiły na roboty do fabryki zbrojeniowej w Brzegu nad Odrą, a po wyzwoleniu wróciły do Warszawy. „Dom przy ulicy Towarowej był zburzony. Byłyśmy bez środków do życia, głodne, bez ubrania. Ani jednak ja, ani moja przybrana matka nie żebrałyśmy. (…) Sąsiadka z ulicy Towarowej nas odnalazła i przygarnęła. Mieszkałyśmy razem z nią, jej mężem i córką w jednym pokoju przy ulicy Nieborowskiej. (…)

Tak było do jesieni 1945 roku. Wtedy wrócił z tułaczki z Niemiec mój przybrany ojciec, który po Powstaniu Warszawskim został wywieziony na przymusowe roboty do Głogowa. Razem zajęliśmy spalone mieszkanie przy ulicy Częstochowskiej i tam zamieszkaliśmy. Nie było okien, podłóg, kuchni, drzwi, nawet wejściowych. Nie posiadaliśmy żadnych garnków, mebli, jedzenia. Mieliśmy jednak chęć do życia. (…)

Po otrzymaniu metryki chrztu (nie pamiętam, kiedy to się stało) zostałam córką moich przybranych rodziców. Oficjalnie zwracałam się do nich jak do rodziców. Cały czas jednak miałam nadzieję, że ktoś z mojej naturalnej rodziny odszuka mnie. Zwracałam się do Polskiego Czerwonego Krzyża o pomoc, ale niestety bez rezultatu. (…) Wiem, że życie zawdzięczam przybranej rodzinie, moim opiekunom. Za ich bezinteresowność, trud, poświęcenie, odwagę w wyniku moich starań otrzymali pośmiertnie medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Liliana Sterling http://zapispamieci.pl/liliana-sterling/

Esterka przebywała z ojcem i macochą w getcie w Kołomyi [9]. Wczesną wiosną 1943 r. rozpoczęła się likwidacja getta. Gdy ojciec zginął podczas jednej z akcji, macocha oddała ośmioletnią dziewczynkę na przechowanie na aryjską stronę. „Wyprowadzono mnie przez podziemia apteki, która graniczyła ze stroną aryjską, a w której pracowała moja macocha. Macocha wraz ze swoją siostrą zamierzały uciekać przez Rumunię, nie wiem, co się z nimi stało. Ukrywała mnie Helena Śledzińska (babcia) wraz ze swoim synem Leopoldem i synową Marią. Miałam fałszywe dokumenty, uchodziłam za nie- ślubną córkę pana Leopolda Śledzińskiego – Jadwigę Śledzińską.

Opiekunowie byli dla mnie dobrzy. Nauczyli mnie pisać i czytać, jak również modlitw i katechizmu. Kilkakrotnie przychodziły anoni- mowe listy, że ukrywają żydowskiego chłopca, gdyż nie miałam włosów i chodziłam w bereciku. Pani Helena Śledzińska podejrzewała o to jednego z sąsiadów, do którego poszła i zrobiła mu awanturę. Była bardzo ener- giczną i przebojową osobą. Ponadto celowo nie zmieniono mojego trybu życia; nadal bawiłam się w ogrodzie i wychodziłam na ulicę.

Pamiętam, że zarówno gdy byłam w getcie, jak również u moich opiekunów, zawsze głęboko wierzyłam, że to jest niemożliwe, bym zginęła. Wierzyłam, że będę żyć. W 1945 roku, po zakończeniu wojny, wyjechałam wraz z moimi opiekunami w ramach repatriacji do Warszawy. Oddano mnie do Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, a stąd do Domu Dziecka w Zatrzebiu koło Falenicy. Państwo Śledzińscy nie kontaktowali się już ze mną, nad czym bardzo bolałam, lecz nie znałam ich adresu. (…) W końcu lat sześćdziesiątych udało mi się odnaleźć moich wojennych opiekunów. W 1990 roku Leopoldowi Śledzińskiemu wraz z nieżyjącą już wtedy matką Instytut Yad Vashem przyznał medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. W 1994 roku, będąc na wycieczce w Izraelu, w Instytucie Yad Vashem odnalazłam tabliczkę z ich nazwiskiem”. Dziunia Estera Tattelbaum vel Tajtelbaum http://zapispamieci.pl/dziunia-tattelbaum/

Wiesio (urodzony w 1935 roku) był dzieckiem Żydówki i Polaka. Gdy wybuchła wojna, żydowska część rodziny znalazła się w warszawskim getcie. „Po kapitulacji Warszawy zamieszkałem z żydowskimi dziadkami na Chmielnej. Później dziadkowie z wujkiem znaleźli się w warszawskim getcie. Nie pamiętam, czy wzięli mnie ze sobą, a ojciec później mnie wyciągnął z getta, czy zrobił to od razu. Miałem tzw. dobry wygląd i dlatego nie musiałem siedzieć w szafie czy pod łóżkiem, jak moi „rasowi” rówieśnicy, co nie znaczy, że nie groziło mi niebezpieczeństwo.

Nie pamiętam, kiedy znalazłem się na ulicy Widok 3, otoczony niemal matczyną miłością pani Anny Choynowskiej, znajomej ojca, właścicielki restauracji „Pod cyranką”. Pani Choynowska była to kobieta niezwykłej dobroci, o czarującym uśmiechu. Świadoma zapewne, co ją czeka za przechowywanie żydowskiego dziecka, postanowiła zapewnić mi bezpieczeństwo. W przeciwieństwie do innych żydowskich rówieśników, żyłem jak polskie dzieci. Przychodziłem do restauracji, spacerowałem po Warszawie, często zaczepiany przez niemieckich oficerów. Oni głaskali mnie po głowie i częstowali słodyczami.

Ciocia, bo tak zwracałem się do pani Anny, chciała uratować moją mamę, Elżbietę. Wynajęła jej mieszkanie przy ulicy Widok 8. Z restauracji „Pod cyranką” przynoszono jej jedzenie. Ale mama nie słuchała dobrych rad i pomimo „złego wyglądu” często przychodziła do restauracji. To przyczyniło się do jej aresztowania w 1942 roku.

W tym samym czasie gestapo aresztowało mojego ojca. Został osadzony na Pawiaku, gdzie spędził około dwóch miesięcy. W czasie jednego ze spacerów zobaczył moją matkę. Wymienili pozdrowienia. Ojciec wrócił z Pawiaka, matka niestety nie. Okoliczności jej śmierci pozostały nieznane. Ojciec po wyjściu z więzienia nadal pomagał ciotce w prowa- dzeniu restauracji. Otrzymał informację, że matka zginęła. Poznał pewną panią i się z nią ożenił. Żona mieszkała na ulicy Wilczej w Warszawie. Ojciec przeprowadził się do niej. Do pracy w Cyrance przychodził codziennie. Któregoś dnia zjawiło się dwóch funkcjonariuszy gestapo i pytali oojca. Ciotka nie podała im jego adresu, tłumacząc, że nie wie, gdzie ojciec mieszka. Poszli do dozorcy domu, ten zapewne podał im ten adres, bo za chwilę ściągnęli rikszę i pojechaliśmy do ojca. Otworzył drzwi. Chwilę z nim rozmawiali, pamiętam, że zapytali ojca o byłą żonę. Powiedział: moja żona była Żydówką. Gestapowcy pożegnali się z ojcem, po czym ponownie wsiedliśmy do rikszy i jakby nic się nie stało, Niemcy odjechali. To, co nastąpiło niedługo potem, można było łączyć z poprzednim zdarzeniem.

Był wieczór, ciotka położyła mnie spać. Usłyszałem dzwonek do drzwi i szwargot niemiecki. Niemcy przyszli, aby mnie zabrać. Ciotka z wielką determinacją rozpoczęła walkę o mnie. Walka była długa i prawie beznadziejna, wreszcie Niemcy zostali przekupieni złotem. Byłem uratowany.

Ciotka była w stanie zrobić dla mnie wszystko, a ja byłem za mały, aby uświadomić sobie, jak bardzo mnie kochała. Niedługo po tym zdarzeniu, po wyjściu z kawiarni na Krakowskim Przedmieściu natknęliśmy się na patrol złożony z esesmana i granatowego policjanta. Kazali mi wejść do bramy i ściągnąć spodenki. Byłem obrzezany. Ciotka oświadczyła, że miałem problemy ze stulejką i podczas zabiegu okazało się, że trzeba usunąć napletek, co zostało wykonane przez chirurga. Policjant (granatowy) przekonał Niemca, że sprawa jest czysta i znowu udało się cało wyjść z opresji. (…)

W roku 2009 zwróciłem się za pośrednictwem ambasady Izraela do Instytutu Yad Vashem o przyznanie Annie Choynowskiej pośmiertnie tytułu „Sprawiedliwej”. Stoczyła heroiczną walkę o moje życie. Nie urodziła dziecka. Jej wyśnionym dzieckiem ja się stałem. Dodam jeszcze, że była cudowną, normalną osobą i wszyscy, którzy się z nią zetknęli, musieli ją pokochać”. Wiesław Bieniek http://zapispamieci.pl/wieslaw-bieniek/

Jesienią 1940 roku dziesięcioletni Josek znalazł się z matką i siostrą (ojciec zginął w Palmirach) w getcie w Jadwisinie. Od września 1942 roku ukrywał się sam po aryjskiej stronie. „Była już połowa listopada 1943 roku, kiedy zaczęły się nieznośne chłody i szarugi. Zdawałem sobie sprawę, że tak dłużej nie wytrzymam. (…) Po kilku dniach znów głodny i zziębnięty przyszedłem pod dom państwa Lisowskich. Nie wchodziłem jednak do środka, tylko czekałem w ukryciu, aż ujrzę któregoś z synów. Wreszcie zobaczyłem Witka wracającego do domu. Gdy go zagadnąłem, nie poznał mnie wówczas. Koniec świata! Wychowywaliśmy się razem przez 11 lat na jednym podwórku, a teraz mnie nie poznał! Okazało się, że z tego wrażenia zemdlałem. Gdy się ocknąłem, siedziałem w wanience rozebrany do naga. Była koło mnie pani Lisowska i jej trzej synowie: Janek, Wiesław i Witold. Pamiętam, że p. Lisowska kazała Jankowi spalić moje ubranie i myła mnie. Cóż to była za rozkosz: ciepła woda, mydło i przyjazne twarze.

W czasie tej kąpieli p. Lisowska, klęcząc przy wanience, płakała, mówiąc: „Dudek, dzieciaku, co ja mam z tobą zrobić? Prowadzę sklep, a mój dom jest zawsze pełen obcych ludzi, do każdego z moich synów codziennie przychodzi gromada kolegów. Gdzie ja ciebie ukryję? Mój mąż zginął na wojnie, czy ja mam prawo ściągnąć na dzieci i siebie śmierć?”. Nie wszystko, co mówiła pani Lisowska, docierało do mojej świadomości. Byłem tak oszołomiony i szczęśliwy, że żadna informacja nie mogła zakłócić mojego spokoju.

Pamiętam jednak, że Wiesław odpowiedział matce takim zdaniem: „Gdyby nasz ojciec żył, to Dudek by u nas został”. Pani Lisowska wstała, popatrzyła na twarze synów i spytała Janka i Witka: „Czy wy też tak myślicie?”. Obaj zgodnie odpowiedzieli, że tak. Wówczas powiedziała: „Dobrze, niech Dudek zostanie z nami tak długo, jak to będzie możliwe. Ale od tej chwili całe nasze życie musi ulec zmianie. Najmniejszy błąd może nas wszystkich kosztować życie”.

Byłem bardzo słaby i nie bardzo zdawałem sobie sprawę z wagi wypowiadanych wtedy słów. Dopiero gdy nabrałem sił, zdałem sobie sprawę, jak wielkie było poświęcenie pani Lisowskiej i jaką postawę wykazali jej synowie. U Lisowskich zamieszkałem na pierwszym piętrze w niewielkim, ale przytulnym pokoiku. Miałem tu fotel i wygodne łóżko oraz dużo smakowitego jedzenia. Po kilku tygodniach zacząłem przybierać na wadze, powracając tym samym do mojej przedwojennej pulchnej sylwetki. Całymi godzinami siedziałem w pewnym oddaleniu od okna – oglądałem, co się dzieje na ulicy. Musiałem jednak zachowywać się bezszelestnie, bo bardzo często do domu Lisowskich przychodzili różni ludzie. Najlepiej było wieczorami. Gdy zaryglowano wszelkie drzwi i zaciągnięto grube zasłony, zasiadaliśmy wszyscy do wieczerzy. (…) Informacje o moim życiu i przygodach wojennych przekazałem mojemu przyjacielowi Witoldowi Lisowskiemu, który odwiedził mnie w Izraelu. Jemu i jego matce Zofii Instytut Yad Vashem nadał tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata”. Josef Carmeli http://zapispamieci.pl/josef-carmeli/

11-letnia Kasia od 1943 roku przebywała w Turkowicach w domu dziecka prowadzonym przez Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej. Jej wychowawczynią była siostra Irena [10].

„Nasza wojenna wychowawczyni starała się, żebyśmy nie pamiętały, nie myślały o wojnie. Dla Niej niebezpieczeństwo było wyzwaniem. Każdego dnia przygotowywała się na śmierć. Nie domyślałam się tego w Turkowicach. Mówiła o tym wiele lat później. Jeden z Niemców powiedział Jej kiedyś: „Gdybym ja tak siostry nie lubił, siostra by dawno ze swoimi Żydówkami w rowie leżała”. Cały czas czuwała nade mną. (…) Siostra Irena pojechała do Izraela i tam odebrała osobiście medal Sprawiedliwej wśród Narodów Świata. Towarzyszyło jej dwoje ocaleńców z Turkowic, powojennych Izraelczyków: Fredzia i Stefan. W Yad Vashem wmurowano tabliczkę z imieniem siostry Ireny”. Katarzyna Meloch http://zapispamieci.pl/katarzyna-meloch/

Ruta (urodzona w 1935 roku) wydostała się wraz z rodzicami z getta w Brzeżanach [11]. Umieszczono ją w polskiej rodzinie, ale wkrótce uciekła do rodziców. „Drugi raz znajomy ksiądz Kostołowski umieścił mnie u swojej znajomej – pani Malwiny Lipińskiej we wsi Urlów w województwie tarnopolskim. Tam przestałam być Rutą Linder, a zaczęłam życie jako Maria Kamińska. Stało się to w ten sposób, że pani Lipińska czytała listę rozstrzelanych, a ja zapamiętałam właśnie to imię i nazwisko.

Dostałam fałszywe świadectwo chrztu, musiałam nauczyć się modlitw, innych niż uczyła mnie mama, i przestałam być dzieckiem. Odtąd towarzyszył mi wieczny strach, żeby ktoś mnie nie rozpoznał. Żyłam jak inne wiejskie dzieci. Pasłam krowy, karmiłam kury, indyki. Tęskniłam tak bardzo za rodzicami, że usiłowałam się zabić, waląc głową o ścianę, ale udało mi się jedynie potłuc głowę, a nie zabić.

Żyliśmy na wsi ukraińskiej i zaczęli nas niepokoić banderowcy [12]. Aby ocalić życie, musiałyśmy się wydostać z tej wsi. Pomogli pani Lipińskiej, o dziwo, Niemcy. Mieszkali u nas na kwaterze oficerowie niemieccy i Austriacy. Dali nam ciężarówkę i przewieźli z dobytkiem do Czchowa nad Dunajcem w województwie krakowskim. Zamieszkałyśmy u siostry pani Lipińskiej – pani Marii Barącz. Ja byłam tam jako krewna.

Mówiłam do obu pań „ciociu” i wszyscy wiedzieli, że moi rodzice zginęli w czasie bombardowania. Pani Barącz miała bardzo ładny dom, w którym była też apteka. Frontowe pokoje zajęli Niemcy na swoją kwaterę. W domu była straszna ciasnota, gdyż pod skrzydła pani Barącz zjechała się cała rodzina. Pamiętam, że przez cały czas spałam w małym łóżeczku dziecinnym. Za domem, w drewutni, pod drzewem na opał ukrywał się Żyd. Dziewczęta z tej rodziny należały do AK. To była bohaterska rodzina i bardzo szlachetna. Niestety, obie siostry już nie żyją. Z ich córkami i wnuczkami jestem w stałym kontakcie. Kiedyś chciałam się wystarać dla nich o medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata W odpowiedzi usłyszałam: „Wiesz, Marysiu, to zupełnie zbyteczne. Dla mnie największą nagrodą jest to, że żyjesz””. Maria Kamińska http://zapispamieci.pl/maria-kaminska/

Marek (urodzony w 1936 roku) mieszkał z rodzicami w Tarnopolu, po wkroczeniu wojsk sowieckich rodzina została wysiedlona do miasteczka Mikulińce. „Gdy tereny wschodnie zajęli hitlerowcy, zmuszeni byliśmy się ukrywać. Mnie z rodzicami i dwiema siostrami mamy ukrywał do zakończenia wojny Polak Jan Misiewicz, który aktualnie mieszka w Polsce. Byliśmy przechowywani w schronie usytuowanym w oborze, który sam wykonał.

Żyliśmy tam w bardzo ciężkich warunkach, bez dostępu światła dziennego i bez sanitariatów, aż do chwili wyzwolenia. (…) Nadmieniam, że ten człowiek, który nas przechował, został zaproszony do Izraela i tam nadano mu tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Również był zaproszony do Kalifornii przez tamtejszego rabina, który również zawdzięcza mu życie”. Marek Teichmann http://zapispamieci.pl/marek-teichman/

ŻYDOWSCY RODZICE

Tylko nielicznym żydowskim rodzicom udało się ocalić swoje dzieci. Nie godzili się, by zginęły razem z nimi. Podejmowali heroiczne wysiłki, które często kosztowały ich życie, aby ich potomstwo przetrwało Zagładę.

„Naszymi ratownikami byli najbliżsi. Dopiero po nich przyszli inni… Ale nie ma żadnych odznaczeń dla rodzonych matek i ojców dzieci Holocaustu. Nasze życie jest ich nagrodą”. Katarzyna Meloch http://zapispamieci.pl/katarzyna-meloch/

Ania urodziła się w 1940 roku w miejscowości na terenie Rzeszy przy granicy z Generalną Gubernią. Młodą Żydówką z dzieckiem zaopiekowała się Polka – pani R. „Na wszelki wypadek, gdyby przyszli po Mamę, nie nocowałam z nią. Na noc zabierała mnie do siebie Opiekunka. Ja miałam przeżyć. (…)

Obie płakałyśmy, czepiałyśmy się siebie. Opiekunka siłą odrywała mnie od Mamy. A my żegnałyśmy się tak, jakbyśmy już nigdy nie miały się zobaczyć. Potem Mama długo w noc wyła z rozpaczy, a ja rozełkana, rozedrgana, nie mogłam usnąć”. Anna Maria http://zapispamieci.pl/anna-maria/

Ojciec Kasi (urodzonej w 1932 roku) zginął w pierwszych dniach wojny niemiecko-sowieckiej w 1941 r., matka w tym samym roku. „Matka, Wanda Meloch, była pierwszą i najważniejszą z osób, które mnie ratowały. Miałam dziewięć lat, gdy w Białymstoku aresztowali ją i stracili Niemcy. Wiedziała, że zginie. Nie była w stanie podjąć walki z przeznaczeniem. Potrafiła jednak przelać we mnie swoją wiarę w ocalenie córki. Miała pomysł na ratowanie dziecka. Dniami i nocami w Białymstoku uczyła mnie na pamięć adresu swego brata, Jacka Goldmana, w warszawskim getcie: Elektoralna 12. Nie wolno mi było zapomnieć. Budziła mnie po nocach; sprawdzała, czy pamiętam. Zapamiętałam na zawsze. (…) Adres Jacka, powierzony pamięci dziecka, to był swoisty testament, wezwanie do ukochanego brata, by zastąpił dziecku matkę i ojca, kiedy jej nie stanie”.

List wysłany przez Kasię do wuja Jacka w warszawskim getcie dotarł do adresata. Opłacona przez rodzinę kobieta przewiozła dziewczynkę pociągiem z Białegostoku do Warszawy. „Wanda Meloch dwakroć dała mi życie; po raz pierwszy – gdy mnie urodziła, po raz drugi – wymyślając scenariusz mojego ocalenia. Przenosząc się do Warszawy, uniknęłam losu dzieci z białostockiego getta. Zostały one wywiezione do pokazowego getta w czeskim Terezinie [13], stamtąd do Auschwitz, na zagładę”. Katarzyna Meloch http://zapispamieci.pl/katarzyna-meloch/

Zosia (urodzona w 1935 roku) mieszkała z rodzicami w Krakowie. Ojciec przeniósł się do getta, matka zdecydowała pozostać z córką po aryjskiej stronie miasta. „I później moja mama wynajęła mieszkanie w Borku Fałęckim. To dzisiaj jest Podgórze, to dzisiaj należy do Krakowa, ale wtedy to była wioska strzechą kryta. I tam mama wynajęła mieszkanie, mówiąc po prostu, że nas Niemcy wyrzucili z mieszkania, a ojciec poszedł na wojnę i nie wrócił. Co było jakby w dużej części prawdą, bo Niemcy nas wyrzucili z mieszkania. Mama już wtedy jakoś uzyskała kenkartę na nazwisko naszej przedwojennej służącej, dokładnie pamiętam.

Nie wiem, w jaki sposób, pewnie kenkarta była kupiona; nie wiem, bo nigdy nie znałam szczegółów. Wtedy jeszcze nie było getta, bo to było na początku, w 1941 roku. W momencie, w którym powstało krakowskie getto, myśmy już od dłuższego czasu mieszkały w Borku – tylko we dwie. Ja podziwiam dziś odwagę i intuicję mojej mamy. Skąd ona wiedziała, że nie wolno iść do getta, bo to oznacza koniec? Skąd ona wiedziała? To ona zadecydowała, że nie pójdziemy do getta. To ona zadecydowała, że my się musimy ukrywać, żyjąc jako Polacy. I ona zdobyła kenkartę, i ona wynajęła mieszkanie. Pamiętam, że raz nas ojciec odwiedził, jakoś tak po cichu na parę godzin, jak gospodyni nie było w domu, i potem już zniknął. Ojciec poszedł do getta, ojciec nie mógł się z nami ukrywać. Mężczyznę było bardzo łatwo zdemaskować, już nie mówiąc, że my obie z mamą nie miałyśmy żydowskiego wyglądu. A ojciec – owszem! Tak, że ojciec był w getcie. Na początku getto nie było jeszcze zamknięte. Pamiętam wyprawę do krakowskiego getta, myśmy poszły, żeby ojca zobaczyć – jakiś straszny kawał drogi. Bo myśmy mieszkały w Borku jeszcze za tak zwaną Górą Borkowską i trzeba było wrócić aż tam, gdzie dzisiaj jest ulica Lwowska. Od tego miejsca aż do naszego mieszkania za Górą Borkowską był straszny kawał drogi. Myśmy tam poszły na piechotę. I to był ostatni raz, kiedy ojca widziałam. Był wesoły i mówił, że wszystko będzie dobrze i jest zdrowy.

Ojciec pracował, też chyba w warsztatach, szyli coś dla wojska – był przecież kuśnierzem... Prawdopodobnie miał nadzieję, że będzie potrzebny i przeżyje. Nie wiem, jak zginął. Ja mówię – nie wiem. Bo ja nigdy z mamą nie rozmawiałam o tym po wojnie. Jakby nic mnie to nie obchodziło. (…) Nigdy mamy nie zapytałam, skąd ona wiedziała, co będzie z Ży- dami... Ja myślę, że to była po prostu kobieta czująca... Czująca bardzo, bo tego wiedzieć nie było można. To trzeba było jakoś przeczuwać, czuć, że getto to jest pułapka. Ona miała kenkartę i pracowała! Bo dał jej pracę w Krakowie przedwojenny znajomy dentysta. (…) Ona całą wojnę chodziła do pracy w Krakowie. To był sposób na przeżycie, ona zarabiała. Ale przecież ryzykowała codziennie. Ktoś mógł ją rozpoznać”. Zofia Radzikowska http://zapispamieci.pl/zofia-radzikowska/

Czteroletni Zygmunt przebywał z rodzicami w getcie we Lwowie. „W li- stopadzie 1942 r. została zamordowana moja Matka. Ojciec wykonał dla mnie skrytkę w budynku na strychu, gdyż Niemcy poszukiwali dzieci, by je zamordować w pierwszej kolejności. Po kolejnym ścieśnieniu getta we Lwowie Ojciec mój stracił możliwość ukrywania mnie w przygotowanym wcześniej schowku w budynku, gdzie mieszkaliśmy. Pracował wówczas „po aryjskiej stronie” jako palacz w fabryce obuwia. Wraz z kolegą przygotował dla mnie nowy schowek pod pryzmą węgla. Udało mu się wynieść mnie z getta (miałem wówczas cztery lata, a Matka nie żyła). Ojciec codziennie wracał do getta i zdawał sobie sprawę, że może sam zginąć albo ktoś wykryje moją kryjówkę w fabryce. Dlatego też starał się nawiązać kontakt ze znajomymi Polakami, którzy zdecydowaliby się zabrać mnie stamtąd do siebie. Misji tej podjął się pan Piotr Bąkowski, inspektor w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Lwowskiego, wywiózł mnie z fabryki i następnie ukrył u swojej niezrównoważonej psychicznie krewnej, która po likwidacji szpitala dla nerwowo chorych mieszkała na terenie Ogrodu Botanicznego. Nazwiska jej niestety nie znam.

Tam w bardzo trudnych warunkach przebywałem ponad rok, aż do wyzwolenia Lwowa 27 lipca 1944 r. Ojciec mój również przeżył okupację, biorąc udział w walkach z Niemcami w oddziałach samoobrony Żydów. Odebrał mnie w stanie krańcowego wycieńczenia. Przez cały ten okres nie byłem strzyżony, kąpany i normalnie odżywiany. Miałem więc trud- ności z wymową, poruszaniem się i rozpoznawaniem osób. Leczenie moje trwało ponad dwa lata”. Zygmunt Wolf http://zapispamieci.pl/zygmunt-wolf/

Ewa (urodzona w 1931 roku) po wyjściu z getta w Rabce mieszkała z matką i trzyletnią siostrą we wsi Święcany. Matka posługiwała się fałszywą kenkartą. „Kolor pieczątki był inny na kenkarcie, a inny na doklejonej fotografii mamy. To był wyrok śmierci. Mama wpadła na desperacki pomysł, aby wylać atrament na zdjęcie, a w razie gdyby legitymowali ją Niemcy, miała tłumaczyć, że dzieci zrobiły kleks, przewróciwszy niechcący kałamarz. Kilkakrotnie w czasie naszego pobytu na wsi legitymowali mamę żandarmi niemieccy. Jeden z nich, pamiętam, aż zagwizdał na widok poplamionej kenkarty. Mama opowiedziała mu bajeczkę o rozlanym przez dzieci atramencie. On pogłaskał nas, dzieci, po głowach i poszedł. Za drugim razem inny Niemiec po obejrzeniu kenkarty zrobił sobie taki „żart”, że wyjął rewolwer zza pasa i przyłożył go Hance do głowy. Nie strzelił, powiedział: „pif-paf!”, zarechotał i poszedł. Nie mogę sobie wyobrazić tego, co czuła wtedy mama. (…) Mama miała trochę kosztowności, trochę ubrań i pościeli ze sobą, tylko tyle, ile mogła unieść w rękach, wyjeżdżając z Rabki. Rzeczy te powoli sprzedawała, aby zapłacić za mieszkanie i żywność. Powoli ubrania się wydzierały, pieniądze się kończyły.

Wyrosłyśmy ze zniszczonych butów. Mama dała nam zrobić u miejscowego szewca drewniaki. Wierzch był wykonany z przedwojennych celtowych rękawic narciarskich taty. Nękały nas wszy, pchły i karaluchy, a także świerzb. Bieda zaczęła doskwierać. My, dzieci, musiałyśmy paść krowy u gospodarzy za obiad. Dzieci wiejskie nauczyły nas, jak chodzić po ściernisku boso, żeby nie kłuło w stopy – trzeba było biegać, to wtedy pod naciskiem stóp ściernisko się kładło i nie czuło się bólu.

Zawsze będziemy pamiętać ciężkie chwile, kiedy w deszczowe dni, boso, skostniałe z zimna, głodne, ze łzami w oczach modliłyśmy się, żeby już nadeszła godzina zaganiania krów do obory. Ze strachu przed gospodynią nie miałyśmy odwagi zrobić tego wcześniej. Zimy wówczas były srogie i mroźne; pod koniec wojny nie wychodziłyśmy z domu, bo brakowało ciepłych ubrań i butów. Na szczęście w tej niedoli pomagali mamie różni ludzie. Aby stworzyć pozory, że mamy rodzinę, że się nie ukrywamy, przyjeżdżała do nas Lola [14], która sama ukrywała się na aryjskich papierach. Narażając własne życie, przywoziła nam pieniądze od cioci Zosi [15], która już wtedy była w getcie krakowskim. Odwiedzał nas także ksiądz z pobliskiej parafii, który od czasu do czasu przywoził nam żywność. Pamiętam, że nazywał się Józef Wilk. Przez wielkie śniegi przychodziła do nas Maria Wnęk, krewna pana Sikorskiego, nauczycielka. Pokonywała pieszo kilkanaście kilometrów, aby uczyć nas katechizmu i jak się zachować w kościele”. Ewa Janowska-Boisse http://zapispamieci.pl/ewa-anna-janowskie/

Ada (urodzona w 1935 roku) wydostała się z matką i siostrą z getta w Próżanie. Przeżyły okupację w Narwi, posługując się fałszywymi dokumentami. „Mama, już po ucieczce z getta, zostawia mnie i Renię w Narwi (gdzie ukrywałyśmy się) i idzie do innego miasteczka czy wsi, żeby z kościoła, gdzie jej nikt nie zna, ukraść krzyżyk i święty obrazek. Chce posta- wić je w domu jako dowód, że jesteśmy katoliczkami. Kradnie i wraca po zmierzchu. Renia i ja, rozżalone jej nieobecnością, płaczemy. Mama ma szarą twarz, trzęsie się ze strachu. To także strach rozstania, przecież zostałyśmy tylko we trójkę z całej bardzo dużej rodziny. Ten strach trwa i powtarza się w różnych okolicznościach, np. kiedy pracuje u Niemców jako kucharka. Kradnie kawałek kiełbasy i pod płaszczem przynosi do domu. Daje nam i każe szybko zjeść. Sama siedzi na łóżku i trzęsie się ze strachu. Za kradzież mogli ją zastrzelić… Ten sam strach powoduje, że zdobywa gdzieś wodę utlenioną i rozjaśnia stopniowo włosy Reni. Mała dziewczynka, moja siostrzyczka, nagle staje się blondynką”. Ada Boddy http://zapispamieci.pl/ada-boddy/

Hania (urodzona w 1940 roku) przebywała z rodzicami w warszawskim getcie. W 1942 roku rodzina wydostała się z getta i ukrywała po aryjskiej stronie, posługując się fałszywymi dokumentami. „W sierpniu 1943 roku po „wizycie” szantażystów, którzy odebrali nie tylko wszystkie środki materialne, ale też przestraszyli dotychczasowych gospodarzy, musieli- śmy opuścić mieszkanie. Rodzice, zdani na niechybną śmierć z rąk okupanta, pozbawieni pozostałej rodziny, która już zginęła w getcie, postanowili sami zakończyć życie. Matka ze mną w nurtach Wisły, a ojciec, ponieważ dobrze pływał, pod kołami pociągu. Szczegóły tego dramatu są opisane w książce Władysława Smólskiego „Zaklęte lata” (PAX 1964 r.) w rozdziale pt. „Miłosierdzie”. Matka i ja zostałyśmy uratowane przez przypadkowych robotników rzecznych, tzw. piaskarzy płynących na łódce. Nie wiadomo nic o okolicznościach śmierci ojca i nie ma jego mogiły. Dalszą część okupacji przeżyłyśmy początkowo dzięki pomocy akcji „Żegota” i ludzi z nią związanych. To za ich pośrednictwem matka znalazła zatrudnienie jako karmicielka wszy w Instytucie Higieny. Praca ta pozwoliła przetrwać nam do końca okupacji pod nowym nazwiskiem. Matka moja dzięki ludzkiej pomocy z powrotem uwierzyła w ludzi i w siebie”. Hanna Raicher http://zapispamieci.pl/hanna-raicher/

Danusia urodziła się w 1942 roku, miesiąc po śmierci swojego ojca. Matka nigdy nie wyjawiła jego nazwiska. Do końca życia posługiwała się „lewymi” polskimi dokumentami. „Swoją mamę poznałam świadomie, kiedy miałam cztery lata. Jak skończyła się wojna, ja miałam dwa latka (bo we Lwowie wojna skończyła się w 1944 roku). Ja byłam ukrywana przez rok. Kiedy getto likwidowali, mama oddała mnie do pewnej pani... Pani była przyjaciółką niemieckich oficerów – rozrywkowa pani, ale była cudownym człowiekiem. Mnie hołubiła, tylko nigdy nie pozwoliła do siebie mówić „mamo”. „Jestem twoją ciocią” – powtarzała. Ale wojna się skończyła i mama nie wróciła. Dwa lata minęły od zakończenia wojny do czasu, kiedy mama przypomniała sobie, że ma dziecko. Byłam u tej pani i prawdopodobnie zostałabym na stałe.

W 1943 roku wiadomo było, że getto będą likwidować i moja mama zebrała wszystko, co miała, kupiła mieszkanie dla „pani Zosi” – tej mojej opiekunki, oddała mnie, a sama wróciła do getta. Następnego dnia zaczęła się wywózka ludzi, likwidacja getta i moją mamę niemiecki oficer wyrzucił z kolumny ludzi. Była niebieskooką blondynką, malutką, drob- ną. Wyrzucił ją z kolumny, a ona nie miała gdzie pójść, nie miała grosza przy sobie, nie miała nic. Do mnie nie chciała iść, żeby mnie nie narażać. Więc poszła do kościoła, usiadła; w kościele było chłodno – to było lato – i siedziała w kościelnej ławce. Przyszła żona kościelnego i zapytała, co ona robi w kościele. Od słowa do słowa dowiedziała się, że mama nie ma gdzie pójść... i tak po prostu siedzi. Zabrała ją do siebie, ale ponieważ miała córkę, która pracowała w niemieckiej instytucji, więc nie mogła się przyznać, że kogoś ukrywa. Mieszkała na parterze, a na parterze ludzie wykopywali sobie ziemianki, żeby trzymać w nich ziemniaki, węgiel. I tam moja mama przesiedziała do wyzwolenia. Prawie rok. Wychodzi- ła tylko w nocy, żona kościelnego dawała jej się umyć. Oczywiście dbała też o to, żeby miała co jeść. Kiedy ruscy wyzwolili Lwów, mamę znaleźli w stanie kompletnego zamroczenia i zawieźli ją do szpitala. Tam przebywała, nim zaczęła dochodzić do siebie na tyle, że przypomniała sobie, że ma dziecko. I – wróciła po mnie”. Danuta Cukierman http://zapispamieci.pl/danuta-cukierman/

Ojciec Chany (urodzonej w 1935 roku) i dwa lata młodszej Róży był wdowcem i sam opiekował się dziećmi. Po wejściu Niemców znaleźli się w getcie. „Tata dowiedział się, że w niedługim czasie nastąpi wywózka Żydów do obozów zagłady. Zaczął intensywnie poszukiwać wśród znajomych miejsca ukrycia dla nas. Wcześniej zaprowadził mnie do pewnej rodziny pokazać, jak wyglądam, a mnie kazał śledzić drogę. Nadszedł czas, kiedy powiedział: „Przejdź przez druty i pójdź do tych ludzi, u których byliśmy, czy pamiętasz?”. Tam szczekał pies. Byłam zdziwiona, bo nie tą drogą wówczas szliśmy. Przeszłam przez druty i szłam, jak mi się wydawało, bardzo wysoką łąką. W oddali widziałam dom z czerwonej cegły.

W pewnym momencie usłyszałam, że ktoś krzyczy w moim kierunku i wtedy zobaczyłam strażnika z długim karabinem na plecach (do dziś go pamiętam). Wystraszyłam się bardzo, ale podeszłam bliżej, a on krzyczał jeszcze głośniej. Ukucnęłam w trawie, żeby się skryć, ale on dalej krzyczał. Bałam się biec, więc szłam powoli z powrotem do drutów. Zobaczyłam tatusia i siostrę przy drutach.

Tata był bardzo zdziwiony. „Dlaczego wróciłaś?” – zapytał. Powiedziałam, że pan z karabinem krzyczał na mnie. Tata był zdenerwowany tak mocno, że kazał mi – powtórnie – iść. Płakałam, tłumaczyłam, że się boję, że nie pójdę, więc odpuścił. Poczułam się szczęśliwa. W tym samym dniu, późnym popołudniem, podszedł ze mną pod bramę, coś wetknął strażnikowi, lekko popchnął mnie, żebym szybciej wyszła, i tak znalazłam się poza murami getta.

Idąc, byłam bardzo zaciekawiona: widziałam pijanych Niemców w mundurach, którzy szli z kobietami zataczającymi się od alkoholu, coś bełkotali i śmiali się; widziałam ludzi spieszących się w różnych kierunkach. Byłam dzieckiem bardzo ciekawym, rozglądałam się dokoła i szłam na oślep, nie myśląc o drodze. Chyba prowadził mnie Bóg. Nareszcie weszłam w małą uliczkę, mniej uczęszczaną. Zeszłam z chodnika na jezdnię. Przy chodniku był lód, który łamał się pod moimi bucikami. Bardzo mnie to bawiło. Przechodził człowiek, zapytał, gdzie idę. Nie odpowiedziałam. „Nie wchodź na lód, bo zachorujesz, jesteś bardzo zmoczona” – powiedział.

Wreszcie zobaczyłam domki stojące rzędem i usłyszałam w jednym z nich szczekanie psa, więc weszłam i okazało się, że trafiłam pod właściwy adres. Pani wzięła moje ubranie do suszenia, a tata bardzo późnym wieczorem przyszedł dowiedzieć się, czy bezpiecznie dotarłam na miejsce.

(…) Po wyprowadzeniu mnie z getta tata usilnie zaczął szukać kryjówki dla siostry. Ona jednak nie miała szczęścia. Trafiała gorzej niż ja i do złych ludzi: mieszkała w piwnicach, gdzie biegały po niej szczury, była głodna i dokuczał jej mróz. Byli i tacy, którzy domagali się od taty więcej pieniędzy, strasząc go, że wydadzą siostrę hitlerowcom. Nasz tata był bardzo zapobiegliwy; kiedy widział niebezpieczeństwo, zmieniał natychmiast miejsce pobytu siostry. Oczywiście nie sam, lecz przy pomocy znajomych. I tym razem zareagował szybko i zdecydowanie. Siostra trafiła do państwa Zielonków koło Święcian”. Chana, Róża http://zapispamieci.pl/roza-chana/

Fredzia (urodzona prawdopodobnie w 1935 roku) ukrywała się z całą rodziną na wsi, w kryjówce pod ziemią. Pewnego dnia schowek opuścili dziadkowie – i już nie wrócili. Potem zaginął ojciec. „Ona i matka zaczęły włóczęgę – pieszo… Wygłodzone, wymęczone, bez grosza przy duszy. Jedyna odzież – na ich ciele. Pukały do chłopskich drzwi: za każdym razem do kogoś innego… Chłopi… Ukradkiem podawali im kromkę chleba… Nieraz dostawały kawałek buraka, jaki daje się krowom, albo kartofel, i od razu wyganiano je dalej.

Był rok 1943. Dwa lata włóczyła się Fredzia z matką po drogach. Teraz ma siedem i pół roku. Pewnego dnia zobaczyły z matką – z daleka – dwóch Niemców jadących na koniu, obok nich polski wieśniak idący pieszo pokazuje je palcem. Tego obawiały się cały czas: wydania ich Niemcom. Fredzia wspomina: – Matka jeszcze zdążyła mi szepnąć: „Pamiętaj, ja nie jestem twoją matką. Ty jesteś chrześcijanką, nazywasz się Fredzia Kowalska, a ja byłam w waszym domu służącą... Mama twoja umarła, ojciec jest żołnierzem, poszedł na front, żebyś nie ważyła się powiedzieć, że ja jestem twoją matką!”. Byłam zdumiona, przecież przed chwilą byłyśmy sobie najbliższe na świecie. Oponowałam: „Mamo, czy ty mnie kochasz? Jak ty do mnie mówisz?”. A ona cedziła słowa: „Właśnie dlatego, że tak ciebie kocham... I uważaj: Ty nie umiesz ani jednego słowa po żydowsku”. (…) Matkę i córkę zabrano do więzienia otoczonego wysokim murem. Dziewczynka sama została wzięta na śledztwo. „To jest Helena, nasza służąca” – powiedziała o matce. Powtórzyła za matką w sposób bezbłędny: „Nie mam matki, mój ojciec został zmobilizowany, tylko Helena się mną opiekuje...”. Prowadzących śledztwo Fredzia oczarowała naiwnym spojrzeniem swoich wielkich oczu. (…)

„To było straszne sprzeniewierzenie się swojej matce, ale chęć zachowania życia była tak wielka! Dzieci robiły takie rzeczy. Dorośli myślą, że nie byłyby zdolne ich zrobić... Ja również nie wierzyłam, że zdarzy mi się coś tak strasznego. A później, później latami miałam wyrzuty sumienia, że posłuchałam matki!”. Fredzia została zamknięta w celi ze złodziejkami. Matka była w pobliskiej celi. „…a nazajutrz widzę moją mamę… Ogarnęły mnie cierpienia i wyrzuty sumienia, że ją zostawiłam… Nagle jej oczy zrobiły się czerwone, straszne, ona zatacza się z jednej strony na drugą i wydziera sobie włosy z głowy i krzyczy po żydowsku: Wu is main kind (Gdzie jest moje dziecko?) (…) Rozstanie ze mną zupełnie pomieszało jej zmysły”. Fredzi udało się przekonać Niemców, że nie jest Żydówką. Oddano ją do domu polskiego chłopa. Dzień po dniu podchodziła do więziennego muru i szukała swojej matki. Któregoś dnia wyrzucono na podwórze kobietę z rozczochranymi włosami, nagle oddano strzał. Kobieta upadła… „Poznałam ją po czarnej sukni – to była moja matka!””. (za: Katarzyna Meloch http://zapispamieci.pl/katarzyna-meloch/ [16]

W lipcu 1942 roku Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację warszawskie- go getta. Rodzice 9-letniej Margarity uznali, że dziewczynkę trzeba ukryć po aryjskiej stronie. „Mojego ojca nie było widać, a mama zawołała mnie do siebie, abym przy niej była, z dala od innych. Powiedziała mi, że ojciec załatwia zabranie mnie z getta i umieszczenie gdzieś, gdzie będę bezpieczna do końca wojny. Kiedy protestowałam, że nie chcę być bezpieczna, chcę tylko być z nimi, mama po raz pierwszy powiedziała mi, że jest możliwe, że „przesiedlenie” w rzeczywistości może oznaczać śmierć. Nie miało to dla mnie żadnego znaczenia, mówiłam, że mogę umrzeć, byle tylko umierać razem. Obie płakałyśmy i tuliłyśmy do siebie, ale po krótkiej chwili mama powiedziała, że ona nie chce umierać. Że kiedy ja będę bezpieczna, oni znajdą sposób ocalenia, ale nie będzie to możliwe, jeśli ja zostanę z nimi. Następnego dnia mama ponownie prosiła mnie, abym zgodziła się na rozstanie, znowu mówiła, jak bardzo chce żyć, ale oboje z ojcem nie będą mogli walczyć o swoje życie, dopóki będą martwić się o mnie. Kiedy już będą wiedzieli, że ja jestem bezpieczna, będą mogli zrobić to, co nie byłoby możliwe razem z dzieckiem. Przygotowano mi miejsce w klasztorze, gdzie będę miała dobrą opiekę. Kiedy skończy się wojna, na pewno do nich wrócę. Mówiła tak, jakby wszystko było już zadecydowane, a moja zgoda nie miała najmniejszego znaczenia. Zapamiętałam argumenty mamy i jak bardzo ona nie chce umrzeć, więc kiedy spojrzała na mnie, ciągle oczekując mojej zgody, powiedziałam, że zgadzam się”. Margarita Turkow http://zapispamieci.pl/margarita-turkow/

Irenka (urodzona w 1937 roku) ukrywała się z matką w Warszawie po aryjskiej stronie. Mieszkały osobno i miały fałszywe dokumenty na różne nazwiska. „W lutym 1943 roku pojawiła się, mówiąc, że jedzie na roboty do Niemiec. Na to ja w płacz i powiedziałam: „Mogę jeść suchy chleb, byle być z tobą”. Matka zdecydowała się zabrać mnie ze sobą. W marcu 1943 r. znalazłyśmy się w pobliżu Singen am Bodensee, we wsi położonej przy granicy szwajcarskiej. Ponieważ miałyśmy różne nazwiska, występowałam jako córka zmarłej przyjaciółki matki, której przed śmiercią obiecała zaopiekować się mną.

Zwracałam się do mamy „Frau Katarina” i tylko w nocy, tuląc się do niej, mogłam po cichu mówić „mamo”. Matka pracowała ciężko na roli oraz jako służąca u rodziny Klopferów, a ja w wieku sześciu lat pomagałam w pracy w ogrodzie, wieczorami przyklejałam kartki (gospodarze prowadzili sklep spożywczy) i pomagałam w lekcjach ich synowi. Naprzeciwko domu gospodarzy był budynek gestapo i wielki strach wywoływał we mnie komendant gestapo ze swoim ogromnym, bardzo groźnym psem. Ten gestapowiec z psem śnił mi się jeszcze przez wiele lat po wojnie. Gospodarz, u którego matka pracowała, był przyzwoitym człowiekiem, nie był faszystą, a nawet pozwalał słuchać mojej matce radia, które trzymał ukryte w piwnicy. Niestety, został on zastrzelony przed zakończeniem wojny, gdy pełnił straż na granicy. Jego żona była natomiast babą z piekła rodem, która mnie biła, jednak pocieszające było dla mnie to, że biła również własne dzieci. Przed końcem wojny matka dostała zakażenia krwi i znalazła się w szpitalu w Singen, a ja w tym czasie zostałam umieszczona w domu prowadzonym przez zakonnice niemieckie. Pamiętam, jak przełożona uderzyła mnie w twarz, krzycząc: „Polnische Schweine!”. Gdyby tak wiedziała, kim byłam naprawdę, nie pisałabym dzisiaj tych wspomnień”. Irena http://zapispamieci.pl/irena/

Hania (urodzona w 1926 roku) przebywała z matką w warszawskim getcie. W swoich wspomnieniach przytacza historię, którą usłyszała od młodej matki. „„Chodziłam wtedy z Januszkiem, to był piąty miesiąc, kiedy wszystko się zaczęło. Bardzo się zastanawialiśmy, co mamy teraz zrobić. My już nie mamy nadziei, że uda się nam uratować. Ale on powinien żyć! To wielkie szczęście, że ten mężczyzna zgodził się go wynieść z getta i podrzucić. W tamtym domu na dole jest sierociniec. A on go zostawi na schodach na najwyższym piętrze. Muszą się przecież nim zaopiekować. Znajoma pani doktor próbuje uciekać z getta. Dałam jej adres i obiecała, że jeżeli uda jej się przeżyć, to pójdzie po wojnie do tego sierocińca i zobaczy, co dzieje się z moim synkiem. Jak pozna, które to dziecko? On ma takie znamię na szyjce. To straszne, że ja sama już go nigdy nie zobaczę. Ale tak musimy postąpić”. Matka dziecka płacze, ale i tak młodzi rodzice są opanowani i spokojni, biorąc pod uwagę sytuację, która właśnie się rozgrywa. Widocznie daje im ten spokój poczucie spełnionego obowiązku”. Hanna Wehr http://zapispamieci.pl/hanna-wehr/

Sześcioletnia Halinka od 1941 roku przebywała z rodzicami w getcie w Drohobyczu, a potem w obozie pracy. „O likwidacji getta uprzedził nas żydowski policjant, nazwano to potem krwawy czwartek. Rodzice byli młodzi, silni i zakwalifikowano ich do pracy. (…) Mnie rodzice zapakowali do plecaka i zostali odprowadzeni do obozu. (…) W obozie nie wolno było być z dziećmi, to był obóz pracy, nie koncentracyjny. Matka ukrywała mnie w starym gołębniku albo w formach rafineryjnych. To były takie piętrowe jakby formy do ciasta, kilkanaście centymetrów, jedna nad drugą. Leżałam tam całymi dniami i nocami. Rodzice przynosili mi coś do jedzenia nocą albo jak pędzono ludzi do pracy poza obóz. Moja matka, która była zatrudniona przy praniu i prasowaniu bielizny esesmanom, gdy nie było głównego dozoru zabierała mnie do swojego baraku. Pamiętam taki jeden moment – matka prasowała esesmańskie koszule, a ja siedziałam na pryczy i bawiłam się kłębkiem białej bawełny. Nagle matka, która stała i prasowała przy drzwiach, zobaczyła zbliżającego się Niemca. Błyskawicznie wepchnęła mnie pod łóżko. Ja trzymałam koniec bawełny, a kłębek poturlał się pod nogi esesmana. On kopnął go pod pryczę. Nie widział mnie? A może nie chciał widzieć? Matka oddała mu wyprane koszule. Wydawało mi się, że to już koniec. (…) Okoliczni partyzanci ukraińscy, wiedząc, co czeka więźniów, przecięli druty okalające obóz. Ojciec nie zdecydował się na ucieczkę. Matka postarała się o ukraiński strój dla siebie i dla mnie i nocą wyczołgałyśmy się pod przeciętymi drutami. To była późna jesień albo zima. Szłyśmy po ściernisku, ja strasznie płakałam, bo miałam pokaleczone nogi. Mama wzięła mnie na ręce i niosła, żeby jak najszybciej oddalić się od obozu i dojść do szosy. Los czuwał nad nami, bo przejeżdżał tamtędy Ukrainiec mieszkający niedaleko domu mojej babci, nazywał się Znak. (…) Matka go poznała i zaczęła błagać, żeby nas zabrał”. Halina Bania http://zapispamieci.pl/halina-bania/

Jadzia miała rok, gdy we wrześniu 1941 roku znalazła się z rodziną w wileńskim getcie. „Mój ojciec Samuel Murhiakiel i dwaj bracia, nastolatkowie, zostali zamordowani w jednej z masowych egzekucji w Ponarach, nie znam daty ich śmierci. Matka za wszelką cenę chciała mnie ocalić. Postanowiła wyprowadzić mnie z getta i powierzyć opiece polskiej rodziny. Zwróciła się do naszych byłych sąsiadów ze Zwierzyńca, których syn przyjaźnił się przed wojną z moimi braćmi. Wierzyła, że przeżyje wojnę i odbierze mnie od opiekunów. Zostałam wyniesiona z getta niedługo przed jego likwidacją [17]. Zostawiono mnie w umówionym miejscu, w zaroślach między domami. Stamtąd zabrał mnie opiekun. Do ubrania matka przypięła mi kartkę z datą urodzenia i moim imieniem – Jadwiga. (…) Sądzę, że moi opiekunowie byli dobrze przez moją matkę opłacani. Matka została w getcie sama, bez męża i dzieci. Musiała za mną ogromnie tęsknić i się niepokoić, bo nie zważając na niebezpieczeństwo, postanowiła wydostać się z getta i ze mną zobaczyć. Prawdopodobnie przekupiła strażników i wyszła na aryjską stronę. Tam zastrzelił ją niemiecki patrol. Jacyś ludzie znaleźli na ulicy jej ciało i pochowali na cmentarzu żydowskim. Nie wiem, kim byli, ale jestem im bardzo wdzięczna. Gdy wiadomość o śmierci matki dotarła do moich opiekunów, postanowili pozbyć się kłopotu i oddać mnie Niemcom”. Jadwiga Hreniak http://zapispamieci.pl/jadwiga-hreniak/

Tusia [18] (urodzona w 1939 roku) przebywała z rodzicami w getcie w Brodach [19]. Ojciec zginął, matka, chcąc ocalić córeczkę, oddała ją na przechowanie na aryjską stronę. „Przez pięćdziesiąt lat nie znałam mojego prawdziwego imienia i nazwiska, daty urodzenia, nie wiedziałam, kim byli moi rodzice. Byłam jednym z wielu żydowskich dzieci uratowanych przez polską rodzinę. Do domu Marii z Kucharskich i Mikołaja Titarenki trafiłam na Wielkanoc 1943 roku. (…) Zostali moimi rodzicami, byłam blondynką z niebieskimi oczami, mogłam bez wzbudzania podejrzeń uchodzić za ich córkę. Zostałam ochrzczona w kościele w Równem, wystawiono mi metrykę z datą urodzenia 7 lutego 1939 roku.

Po latach dowiedziałam się, że urodziłam się pod koniec roku 1939. (…) Po wojnie rodzice repatriowali się do Polski. Transporty ze wschodu kierowane były na Ziemie Odzyskane [20]. Tam dorastałam i założyłam rodzinę. Zawsze wiedziałam, że jestem Żydówką, przybrana matka często mi to wypominała. (…) Matce udało się doczekać wyzwolenia, zaczęła mnie szukać, ale nie miała pojęcia, kto się mną zaopie- kował. Józef – mężczyzna, który wyprowadził mnie z getta i umieścił w rodzinie Titarenków, został zamordowany przez Niemców, na nim urywał się wszelki ślad. Matka blisko półtora roku błąkała się po Wołyniu, przeszukiwała wsie i miasteczka, ja w tym czasie mieszkałam już na Ziemiach Odzyskanych. Przybrani rodzice poza mną nie mieli innych dzieci. Nie chcieli się ze mną rozstać i dlatego nie zgłosili mnie w CKŻP [21] jako ocalałej z Holocaustu. Miałam nowe dane personalne, nie było mnie na żadnej liście, dlatego matka nie mogła mnie odnaleźć.

Przekonana, że zginęłam podczas wojny, postanowiła wyjechać do Izraela. Po drodze, w Austrii, poznała łódzkiego Żyda Jakuba Rajchmana i wyszła za niego za mąż. W Innsbrucku urodził się Eli – starszy z moich przyrodnich braci. Osiem lat później w Izraelu przyszedł na świat młodszy – Chaim. Matka do końca życia nie nauczyła się hebrajskiego, z mężem i synami rozmawiała po polsku. Dlatego Chaim, który spędził z matką więcej czasu niż jego brat, zna dzisiaj ten język. Moja matka Helena, zwana przez bliskich Leną, zmarła 7 stycznia 1977 r. w wieku 58 lat. Nie doczekała dnia, w którym jej odnaleziona cudem córka znalazła się w Izraelu. Nie dane było nam się spotkać”. Romualda Mansweld-Booth http://zapispamieci.pl/romualda-mansfeld-booth/

[1] Barbara Engelking, Feliks Tych, Andrzej Żbikowski, Jolanta Żyndul, „Pamięć. Historia Żydów polskich przed, w czasie i po Zagładzie”. Fundacja Shalom, Warszawa 2008, str. 171

[2] Źródło – Yad Vashem, nazwiska i liczba Sprawiedliwych wśród Narodów Świata według krajów pochodzenia na 1 stycznia 2016 r.

[3] Lola Schifeldrim była bliską krewną rodziny Kleinbergów.

[4] Krysta – dr Aleksandra Mianowska, żołnierz AK, działaczka RGO, współpracownica „Żegoty”.

[5] Aleksander Kamiński – pedagog i działacz harcerski, członek Głównej Kwatery Szarych Szeregów (konspiracyjnego harcerstwa), redaktor naczelny „Biuletynu Informacyjnego” Komendy Głównej Armi Krajowej, autor książki „Kamienie na szaniec” (lipiec 1943 rok), odznaczony pośmiertnie (w 1991 roku) medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

[6] Weronika – okupacyjny pseudonim Zofii Kossak-Szczuckiej.

[7] Getto w Tarnowie utworzone zostało w czerwcu 1942 roku. Zamknięto w nim ok. 40 tysięcy Żydów (m.in. przesiedlonych z Czechosłowacji, Austrii i Trzeciej Rzeszy). We wrześniu 3 500 osób wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu, drugi transport miał miejsce w listopadzie. Likwidacja getta rozpoczęła się 2 września 1943 roku – ok. 7–8 tysięcy Żydów deportowano do KL Auschwitz, pozostałych do obozu w Płaszowie.

[8] 6 sierpnia 1944 roku Niemcy utworzyli na terenie dawnych Zakładów Napraw- czych Taboru Kolejowego w Pruszkowie obóz przejściowy (Dulag 121), w którym gromadzili mieszkańców Warszawy i okolicy wypędzanych w trakcie i po zakończeniu Powstania Warszawskiego. Przez obóz przeszło od 390 tys. do 410 tysięcy osób.150 tysięcy wywieziono na roboty przymusowe w głąb Rzeszy lub do obozów koncen- tracyjnych. Pozostałych (kobiety, dzieci, starców) przesiedlono do zachodnich dystryk- tów GG i pozostawiono bez środków do życia.

[9] W sierpniu 1941 r. do Kołomyi wkroczyli Niemcy, w październiku aresztowali i rozstrzelali w lesie k. wsi Szepaniwcy trzy tysiące Żydów, w grudniu – zgładzili tam ok. tysiąca Żydów, którzy mieli zagraniczne dowody osobiste. W marcu 1942 r. utwo- rzono trzy getta dla blisko 18 tysięcy osób z Kołomyi i okolic. Od kwietnia do września 12 tysięcy trafiło do obozu śmierci w Bełżcu. 2 lutego 1943 roku pozostałe dwa tysiące Żydów rozstrzelano.

[10] Siostra Irena – Antonina Manaszczuk, służebniczka starowiejska (1906–2012).

[11] Getto w Brzeżanach powstało w maju 1942 roku, w grudniu zamieniono je na zamknięte. Mieszkańcy byli eksterminowali w kilku etapach. Ginęli rozstrzelani w okolicznych lasach i na cmentarzach oraz w obozie zagłady w Bełżcu. Ostatecznie przestało istnieć 12 czerwca 1943 r. Szacowana liczba ofiar – 5,5–6,5 tysiąca osób, a nawet 16,6 tys. Brzeżany do 1945 r. w Polsce w woj. tarnopolskim, obecnie Ukraina.

[12] Banderowcy – potoczna nazwa Ukraińców, którzy uczestniczyli w ludobójstwie Polaków na Wołyniu i Małopolsce Wschodniej oraz brali udział w mordowaniu Żydów. Pochodzi od nazwiska Stepana Bandery przywódcy Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

[13] Getto w Terezinie powstało w listopadzie 1941 r. Niemiecka propaganda przed- stawiała je jako „wzorcowe” miejsce, gdzie wysiedleni Żydzi mieszkają i pracują pod opieką III Rzeszy. W rzeczywistości było wielkim obozem koncentracyjnym. W ciągu czterech lat przez obóz przeszło ok. 140 tysięcy osób wysiedlonych z Protektoratu Czech i Moraw, z Rzeszy, Holandii, Danii, Słowacji i Węgier (zginęło ok. 35–60 tysięcy). Od października 1942 r. Niemcy zaczęli deportować Żydów z Theresienstadt do obo- zów zagłady, m.in. Auschwitz-Birkenau. Łącznie wywieziono 87 tysięcy osób, w tym kilka tysięcy dzieci.

[14] Lola Schifel – bliska krewna rodziny Kleinbergów.

[15] Zofia Minderowa z d. Kleinberg – siostra ojca Romana Kleinberga.

[16] Tekst wydrukowany w „Więzi” nr 6 pt. „Trzy próby” s. 42–51, na podstawie artyku- łu Ilat Negew z „Jediot Ahronot” z dnia 28 kwietnia 1989 roku. Z hebrajskiego przetłu- maczyła go dla Katarzyny Meloch Halina Birenbaum.

[17] Małe getto zlikwidowano w październiku 1941 r., a jego mieszkańców zamordo- wano w ponarskim lesie. Wkrótce rozpoczęła się eksterminacja mieszkańców dużego getta. Do końca 1941 r. w Niwach straciło życie łącznie ok. 33,5 tys. Żydów. W getcie, które stało się obozem pracy, żyło legalnie ok. 12 tys. osób, a 8 tys. ukrywało się. Getto wileńskie zostało ostatecznie zlikwidowane we wrześniu 1943 r. – starców i chorych wysłano do obozów zagłady w Sobiborze i Majdanku lub rozstrzelano w Ponarach. Pozostałych 7 tysięcy wywieziono do obozów pracy w Estonii i na Łotwie.

[18] Tusia – Estusia – Estera.

[19] Od 13 stycznia 1942 roku do 21 maja 1943 roku w getcie w Brodach przebywało ponad dziesięć tysięcy osób. Podczas akcji w listopadzie 1942 roku wywieziono do obozu śmierci w Bełżcu ok. 5,5 Żydów. W wyniku epidemii tyfusu w getcie zmarło ok. tysiąca osób. Ostateczna likwidacja nastąpiła 21 maja 1943 roku – większość mieszkańców wywieziono do obozu koncentracyjnego na Majdanku, a pozostałych zabito na miejscu.

[20] Ziemie Odzyskane – tereny zachodnie i północne współczesnej Polski, przyznane jej przez koalicję antyhitlerowską tzw. wielką trójkę (Stalin, Truman i Churchil) podczas konferencji w Poczdamie latem 1945 roku

[21] CKŻP – Centralny Komitet Żydów Polskich – zajmował się ewidencjonowaniem Żydów ocalałych z Holocaustu.

Zamiast posłowia

Uratowani z Holocaustu, czy jako ludzie dorośli, czy jako dzieci, mieli po wojnie problemy z tożsamością. Aż nadto dobrze wprawdzie wiedzieli, kim są, byli przecież ściganymi przez nazizm Żydami. Ale niełatwa dla wielu okazywała się odpowiedź na pytanie, kim chcą być i jako kto chcą być postrzegani. Podłożem tych dylematów był – i zapewne jest nadal – w dużym stopniu antysemityzm, niechęć, a nawet wrogość polskich chrześcijan wobec Żydów, czego doświadczyli w czasie wojny i już po wojnie. Pojawiał się też osobliwy wstyd, że jest się Żydem lub Żydówką. Nachalna propaganda nacjonalistyczna, faszystowska i także polska przedstawiała Żydów jako brudnych, plugawych, niemoralnych, obrzydliwych nieludzi.

Niektórzy uratowani nie mieli siły na walkę o swoje miejsce w społeczeństwie. Ukrywali i do tej pory ukrywają swoje żydowskie pochodzenie. Obawiali się utraty pracy, wykluczenia z rodziny, w której się znaleźli przez małżeństwo. Nie byli w stanie narażać się na osamotnienie, potrzebowali przyjaciół, nawet jeśli nie mieli do nich pełnego zaufania. Ale tym ukryciem się potwierdzali wobec siebie samych, że nadal są Żydami.

Inni zgubili żydowską tożsamość w sposób autentyczny, czy przez zaangażowanie w religię katolicką, czy przeciwnie – przez odrzucenie jakiejkolwiek religii. Uznali, że nie są już Żydami.

Ale dla społeczeństw karmionych od wieków antysemityzmem Żydem się jest nadal przez fakt urodzenia w żydowskiej rodzinie... Żydem jest ten, kogo inni za Żyda uważają.

Wielu identyfikujących się bez wahania jako Żydzi wyjechało bądź chciało wyjechać do Palestyny, do Izraela albo w inne strony świata. Wyjechali również tacy, którzy czuli się związani z Polską, ale nie chcieli znowu przeżywać strachu i okazywanej im niechęci, a nawet niekiedy wrogości. Zmiana kraju zamieszkania nie zawsze była skuteczna. Psycholog, urodzony w Niemczech, napisał, że czuje się jak obcy – obcy w Niemczech, obcy w Izraelu. „Człowiek czuje się obco we własnym życiu”. I ten stan mu dokucza.

Niektórzy zostali w Polsce z wyboru. Nie rozważali swojej tożsamości, nie starali się zapomnieć, że są Żydami. Ale tu było ich miejsce na ziemi, ich język, klimat i krajobraz, niemal ich przeznaczenie. Antysemityzm potraktowali jak każdą inną patologię społeczną.

Osobiste dylematy tożsamości okazały się jednym z wielu odłożonych w czasie skutków Holocaustu. „Dzieci Holocaustu”, które z wyboru pozostały w Polsce, na ogół rozwiązały ten problem: są zarazem Żydami i Polakami. Prawo do żydowskiej tożsamości daje rodzina i dają cierpienia wojenne, zaś do polskiej – przywiązanie do kraju i osobisty wkład w życie społeczne, w naukę i kulturę. Daje to prawo również historia. Żydowskie rodziny osiadły w Polsce przed wiekami. Tu była ich ojczyzna.

Halina Szostkiewicz członkini Stowarzyszenia „Dzieci Holocaustu” w Polsce, redaktorka (wraz z Katarzyną Meloch) III i IV tomu wspomnień pt. „Dzieci Holocaustu mówią...”, autorka tekstu pt. „Bałam się tylko mamy” http://zapispamieci.pl/halina/

Table of Contents

Wstęp

Wybuch wojny

W getcie

Dzień powszedni

Nauka

Głód

Śmierć bliskich

W kryjówce

Umschlagplatz

Ucieczka

Powstanie

Po aryjskiej stronie

Wśród Polaków

Za szafą

Dobry i zły wygląd

Praca za życie

Nowa religia

W zakonnych domach dziecka

Szmalcownictwo

Dzieci w więzieniu gestapo

We wrogim świecie

Zwykli bohaterowie

Przybrane matki

Polscy krewni

Żegota

W obozach

Majdanek

Ravensbrück

Gross-Rosen

Auschwitz-Birkenau

Na Wschodzie

Po wyzwoleniu

Powojenne pogromy

Nie chcę być Żydem

W domu dziecka

Żydowskie szkoły

Antysemityzm

W nowych rodzinach

Nazwisko nieznane

W Izraelu

Sprawiedliwi

ŻYDOWSCY RODZICE

Zamiast posłowia